ԹԱՔՈՒՆ ԱՇԽԱՐՀԻ ՄԸ ԳՐՈՂԸ…

Պանդոկի սենեակիս մէջ, ուշ գիշերին արթնցայ դուռի կղպանքի ձայներ լսելով, եւ առանց անկողնէն ելլելու, աչքերս բանալով` ուզեցի ստուգել, թէ սենեակի կիսամութին մէջ ո՞վ է ներս մտնողը: Քիչ մը գիրուկ եւ յոգնածի  քալուածքով մէկն էր, որ, ինչպէս զգացի, ճիգ կ՛ընէր աղմուկ չընելու եւ չխանգարելու քովի մահճակալին մէջ քնացողը, որ ես էի: Կ՛ենթադրեմ, որ ժամը առաւօտեան 2-ը կամ 3-ը պէտք էր ըլլար: Եկողը սուսիկ-փուսիկ հագաւ գիշերազգեստը եւ մտաւ իր անկողնին մէջ, իսկ ես փորձեցի յայտնի չընել, որ տեսած եմ անակնկալ անցուդարձը: Պանդոկի ընդունարանին մէջ, երբ կ՛որոշէին ննջասենեակիս թիւը, պաշտօնեաները ինծի չէին հաղորդած, թէ ընկերակից մը պիտի ունենայի մէկ գիշերուան համար տրամադրուած սենեակին մէջ, ուր երկու մահճակալներ կային:

Առաւօտուն գրեթէ միասին արթնցանք եւ միասին իջանք նախաճաշի, առանց… նախապէս ծանօթանալու իրարու: Կարծեմ երկուքս ալ պէտք էր ունեցած ըլլայինք նոյն մտածումը` ի՞նչ հարկ ծանօթացումի, տարբեր երկիրներէ եկած երկու հայ գրողներ էինք եւ միասնաբար կը գտնուէինք Լեռնային Ղարաբաղի մայրաքաղաք Ստեփանակերտի մէջ, ուր մեզ` Հայ գրողներու համագումարին  մասնակիցներս, առաջնորդած էին Հայաստանի գրողներու միութեան պատասխանատուները:

Հետաքրքրական է այստեղ յիշել, որ Հայաստանի սահմանագիծէն Լեռնային Ղարաբաղի տարածքը մտնելու համար ունեցանք բաւական ուշագրաւ միջադէպ մը: Ես եւս, որ իմ սեփական միջոցներովս վերադարձայ Ծաղկաձոր, Ղարաբաղէն ելլելու համար բաւական տհաճ կացութեան մատնուեցայ: Բայց նախ ծանօթացնեմ ննջասենեակի եւ նախաճաշի ընկերակիցս: Կարմիր երեսով եւ դառնացած մարդու երեւոյթ ունեցող անձ մըն էր, լուրջ ու հանդիսաւոր շարժումներով, քիչ մը ինքնամփոփ, եւ կարծես… ներկայ չէր ո՛չ նախաճաշի սեղանին եւ ո՛չ ալ գիշերը նոյն  ննջասենեակը բաժնած էր հետս: Կաթով սուրճը խմելու միջոցին, հազիւ քանի մը կարճ նախադասութիւններ փոխանակած էինք` անկարեւոր ու բռնազբօսիկ հարցերու մասին, ինչպէս կ՛ըլլայ ընդհանրապէս նոր իրարու ծանօթացող անձերու միջեւ, երբ  ինծի երկարեց գիրք մը.

– Այս գիրքը տեսա՞ծ  ես,- հարց տուաւ մեղմօրէն:

Հաստկեկ գիրք մըն էր:

Հետաքրքրութեամբ նայեցայ մանիշակագոյն  կողքին, որուն վրայ արաբ մարդու մը նկարը կար: Մարդը իր ցեղին յատուկ ակիլը գլխուն եւ աչքերուն մէջ`  խոհուն ու խօսուն տարօրինակ  փայլով մը ուղղակի ու սուր նայուածքով մը կը նայէր… իրեն նայողին: Քովն ալ տարեց կին մը, որ դիմագիծէն դատելով` ամենայն հաւանականութեամբ հայուհի մըն էր:

Գրքին խորագիրը` «Ցկեանս նահատակութիւն»:  Վարը` հեղինակին անունը, տպագրութեան թուականն ու վայրը:

Նկատի ունենալով  ընկերակիցիս պահուածքը, որ ըստ երեւոյթին դիւրահաղորդ մէկը չէր, ցուցամատս դրի հեղինակի անունին վրայ, եւ փոխանակ  բարձրաձայն խօսքով հարց տալու  եւ անհամեստ կացութեան մատնելու զինք, աչքով-յօնքերով-մատով հարց տուի, թէ ի՞նք էր գրքին հեղինակը` Գէորգ Աբէլեան:

Այո՛, ինք էր: Բոլոր պատուարները քանդուեցան: Դիմացս ունեցայ բարի անձնաւորութիւն մը, նախանձախնդիր գրող մը, որ ոչ միայն խանդավառ էր իր գրած գիրքով, այլեւ կը հաւատար իր գործին եւ կը ծրագրէր շարունակել զայն`  նոր որոնումներ կատարելով 1915 թուականին բռնի կրօնափոխուած հայերու  գծով:

Գիրքը` «Ցկեանս նահատակութիւն», որ ծանօթ էր ինծի… գրախօսականով, այժմ ո՛չ միայն ունէի ձեռքիս մէջ, այլեւ հեղինակն ալ համեստօրէն եւ լուռ ու մունջ նստած` կաթով սուրճ կը խմէր հետս: Այժմ կրնամ ըսել, որ այս տարօրինակ հանդիպումը վերածուած էր սրտամօտիկ զրոյցի, փոխադարձ ծանօթութեանց, տպաւորութիւններու, գրողական ապրումներու փոխանակման եւ այնուհետեւ… հեռակայ  բարեկամութեան ու թղթակցութեան:

Գրեթէ անյաղթահարելի ախորժակ ունէի կարդալու այս գիրքը, եւ երբ պնդեցի ունենալու համար զայն, Աբէլեան բացատրեց, որ ասիկա իր ունեցած վերջին օրինակն էր: Պէյրութէն բերած բոլոր օրինակները բաժնած էր գրչակիցներուն (ես մէկ օրով ուշ հասած էի Գրողներու համագումարին), եւ խոստացաւ կարդալու համար Ծաղկաձորի մէջ փոխ տալ ինծի… միայն մէկ գիշերուան համար:

Իսկապէս ալ Աբէլեան յարգեց իր խոստումը:

Այժմ, քանի վերը խոստացած էի,  ընդմիջում մը կատարեմ եւ պատմեմ  Լաչինի սահմանագիծին վրայ մեր ունեցած հասկնալի, բայց… անախորժ փորձառութիւնը: Գրողներս փոխադրող մարդատար մեծ ինքնաշարժը, երբ կանգ առաւ ոստիկանական պահակատան առջեւ, հայաստանցի մեր առաջնորդ գրողը բաւական երկար մնաց պահակատան մէջ եւ հեռուէն կը նկատէինք, որ վէճ կ՛ունենար պահակ ոստիկաններու հետ: Ի վերջոյ եկաւ եւ հաղորդեց, որ չենք կրնար մտնել Լեռնային Ղարաբաղի սահմաններէն ներս, որովհետեւ իբրեւ օտարահպատակներ մուտքի… այցեգիր չունէինք գրեթէ բոլորս: Երկար սպասեցինք սահմանագլուխի վրայ, մինչ այդ կ՛ենթադրեմ, որ մեր ըլլա՛յ առաջնորդը եւ ըլլա՛յ  պահակները հեռաձայնով խօսակցութիւններ կ՛ունենային ինչ-որ անձերու հետ` հարթելու համար ստեղծուած արգելքը: Պէտք եղաւ, որ սպասենք,  մինչեւ որ հասնի Գրողներու միութեան նախագահ Լեւոն Անանեանը, որ «Մարմարա»-ի խմբագրապետ, ծանօթ գրագէտ Ռոպէր Հատտէճեանի հետ կու գար առանձին փոքր ինքնաշարժով: Լեւոն Անանեանի միջամտութեամբ խնդիրը կարգադրուեցաւ, եւ մենք ժողովրդական պարերով, փողով թմբուկով դիմաւորուեցանք  Ստեփանակերտի մուտքին: Սահմանի տխուր պատահարը վերածուած էր յիշատակի:

Այստեղ կ՛ուզեմ օգտագործել առիթը` յիշելու համար անակնկալ մը, զոր ունեցայ, եւ որ կը կարծեմ, ուսուցիչի մը ասպարէզին առնչուող գրեթէ միակ  բախտաւորութիւնն  է.- Երբ գրողներս փոխադրող ինքնաշարժը մեզ հասցուց  «Նայիրի» պանդոկ, դրան առջեւ կեցած էր ժպտուն երիտասարդ մը` բարձրահասակ եւ մարմնեղ, որ բացագանչեց.

– Պարո՜ն, չճանչցա՞ք զիս…

Ո՛չ, չճանչցայ:

Ծանօթացուց, յիշեցուց. Հալէպի Զաւարեան վարժարանի մեր  նախկին աշակերտներէն էր`   Յակոբ Ապուլաֆեան:

– Ծօ՛, դուն Քուէյթ չէի՞ր, ի՞նչ կ՛ընես կոր այստեղ…

– Այո՛, պարոն, Քուէյթ էի, բայց հիմա այս պանդոկը շինեցի հոս…

Գործօն,  շօշափելի հայրենասիրութեան օրինակ մը:

Մէկ գիշեր մնալէ  ետք Ստեփանակերտի «Նայիրի» պանդոկին մէջ, ես յաջորդ օր Երեւան վերադարձայ Ղարաբաղ գտնուող արժանթինահայ երկու բարեկամներու հետ, իրենց անձնական ինքնաշարժով, բայց Ստեփանակերտի մէջ մեծ դժուարութեամբ ձեռք ձգելէ յետոյ Ղարաբաղէն ելլելու վիզա մը…: Ղարաբաղցիները անայլայլ եւ …բրտօրէն կը կիրարկէին պետական-ապահովական ընկալեալ սկզբունքները…

Ծաղկաձորի Գրողներու տան մէջ, ուր տեղի կ՛ունենար համագումարը, մէկ գիշերուան մէջ կարդացի Գէորգ Աբէլեանի «Ցկեանս նահատակութիւն» ցնցիչ գիրքը, զոր յաջորդ օր, երբ վերադարձուցի, Աբէլեան քիչ մը թերահաւատութեամբ, քիչ մը զարմանքով կը լսէր իմ հաւաստիացումներս, թէ ծայրէ ծայր կարդացած էի  իր գիրքը:

Այո, ո ՛չ մէկ չափազանցութիւն: Նստայ եւ մինչեւ լոյս կարդացի… ուրիշ աշխարհի մը լռութեան ու մութին մէջ էջ առ էջ եւ աւելի քան 500 էջ թաւալող ողբերգութիւնները մարդոց եւ կիներու, որոնք  ամէն ինչ կորսնցուցած էին կեանքի մէջ` բացի սրտի խորքերուն մէջ թաղուած անմար  կայծէ մը… որ միաժամանակ ցկեանս իրենց նահատակութիւնն էր:

Երբ փակեցի գիրքը, մտքիս մէջ դրոշմուած մնաց յստակ համոզում մը: Այս գիրքը պէտք է թարգմանել սպաներէնի եւ մատչելի դարձնել Լատին Ամերիկայի սպանախօս մեր ազգակիցներուն, ինչպէս նաեւ` ոչ հայ ընթերցողներու: Նախ` որովհետեւ մեր շրջաններու հայ մարդոց մօտ, որոնք կ՛անգիտանան հայերէնը, մեծ հետաքրքրութիւն կայ Հայաստանի, Հայկական հարցի, հայոց պատմութեան եւ մասնաւորապէս Հայոց ցեղասպանութեան անդրադարձող գրութիւններուն, եւ յետոյ, մեր մամուլի մէջ լոյս տեսնող խմբագրականները, Ցեղասպանութիւնը, Հայկական հարցը  մեկնաբանող վաւերագրական ուսումնասիրութիւնները եթէ կը խօսին ընթերցող մարդոց մտքին, ապա «Ցկեանս նահատակութիւն» գիրքին իրապատում դրուագները ուղղակի  կը սարսեն անոնց սիրտն ու խղճմտանքը: Հետեւաբար զգալիօրէն կը սատարեն Եղեռնի  համամարդկային ճանաչումին:

Այս համոզումս փոխանցեցի Գէորգ Աբէլեանին` աւելցնելով, որ պիտի ջանամ սպաներէնով հրատարակել իր գիրքը, պայմանաւ որ ինծի տրամադրէ այս օրինակը:

Այդպէս ալ եղաւ:

Գիրքը լոյս տեսաւ Պուէնոս Այրեսի մէջ: Թարգմանութիւնը կատարեց եւ բովանդակալից բացատրական մը գրեց պատմաբան եւ հրապարակագիր Վարդան Մաթեւոսեան, որ  հայերէնէն սպաներէնի մեր լաւագոյն թարգմանիչներէն մէկն է: Իսկ մեկենասութիւնը ստանձնեց արժանթինահայ գրասէր եւ լրջախոհ ազգային մը` Սամուէլ Պոսնոյեան, պայմանաւ որ եկամուտը յատկացուի Հայ կեդրոնին: Աւելցնեմ, որ սպաներէն «Ցկեանս նահատակութիւն» գիրքին խորագիրն է «No vendas a mi hermanita, mamո» («Քոյրիկս մի՛ ծախեր, մայրիկ»): Այս խորագիրը նշանակեց հեղինակը ինքը, ինչպէս եւ  բնագրի 17 դրուագներէն 12-ը, որոնք մտան սպաներէն հատորին մէջ: Կցուած յառաջաբան խօսքին մէջ Աբէլեան հակիրճ բացատրութիւն կու տայ Ցեղասպանութեան ընթացքին «անհետացած» հայորդիներու մասին, եւ կը յայտնէ իր գոհունակութիւնը, որ իր գործը լոյս կը տեսնէ Սերվանթէսի լեզուով` աւելցնելով, որ Եղեռնի մասին գրելը կը կատարէ հօրմէն ժառանգուած  պատգամով: Տեղին է նաեւ յիշել, որ որոշուեցաւ  հատընտիր մը թարգմանել  հայերէն բնագիրէն, պարզապէս ունենալու համար սպաներէն փոքրածաւալ հատոր մը` ընթերցումը եւ սպառումը դիւրացնելու մտահոգութեամբ:

Հեղինակը` Գէորգ Աբէլեան, ոչ եւս է այսօր:

Կը կարծեմ, որ անխուսափելիօրէն պատահող բոլոր մահերը անխտիր… անժամանակ են, որովհետեւ աւելի թանկագին բան չկայ, քան` ապրող մարդու մը կեանքը: Բայց եթէ «անժամանակ» բառը ունի իր «տարբերակները», ապա ուրեմն ողբացեալ Գէորգի մահուան համար հարկ է գործածել ամէնէն ուժեղ, ամէնէն կորստաբեր տարբերակը, նախ` որովհետեւ Գէորգ Աբէլեան կոչուող գրողը մեր գրական տարեգրութեան մէջ  լայնօրէն բացաւ թաքուն աշխարհի մը կիսաբաց դուռը, ուրկէ ներս տակաւին կը պատրաստուէր նոր յայտնաբերումներ կատարելու, ապա նաեւ ու մանաւանդ այսօր  տեսնելու վրայ ենք` անտեսումի եւ անտիրութեան մատնուած այդ աշխարհի բիւրաւոր «ցկեանս նահատակները»… որոնք կը սպասեն իրենց ոդիսականը պեղող աբէլեաններու:

Հայոց ցեղասպանութեան պատմական իրադարձութիւնը արծարծելու համար Գէորգ Աբէլեան ընտրեց ուղի մը, որ կը սեղմուի յուշագրական-վաւերագրական կալուածներու եւ գրական-գեղարուեստական յօրինումներու միջեւ, անթափանցելի կարծուող տեսադաշտի մը մէջ: Ըսել կ՛ուզեմ` իրը ո՛չ յուշագրութիւն-վաւերագրութիւն է  եւ ո՛չ ալ գրական մշակում, ուրեմն  պատմութիւն չէ, այլ` իր ցուցահանած դրուագներով պատմութիւնը կառուցանողին  համար  բաբախուն մանրամասնութիւն, եւ գրականութիւն ալ չէ, այլ իր ողջ տիպարներով  ու անոնց կենդանի կեանքով` հետագայ գրականութեան թանկագին ատաղձ: Կը բաւէ ըսել, որ  արուեստագէտ գրագէտի մը համար Գէորգ Աբէլեանի կողմէ շարայարուած իւրաքանչիւր դրուագ կը պարունակէ վէպի մը  կառոյցին անհրաժեշտ բոլոր նախատարրերը:

Բայց եթէ պահ մը մոռնանք պատմութիւնն ու գրականութիւնը եւ կեդրոնանանք Ցեղասպանութեան մարդկայնական (ներառեալ մարդկային իրաւունքներու) եւ քաղաքական-քարոզչական երեսներուն վրայ, ապա ուրեմն դարձեալ կրնանք լիուլի արժեւորել Աբէլեանի աշխատանքին իւրայատուկ ներզօրութիւնը վերեւի կալուածներու մէջ:  Այս գծով ներելի թող նկատուի, եթէ իրարու հետ բաղդատեմ հեռատեսիլը եւ ձայնասփիւռը: Քարոզչական տեսակէտէն ուրիշ ներգործութիւն ունի ոճիրի մը, չարագործութեան մը մասին ունկնդրել ձայնասփիւռէն, եւ ուրիշ` հեռատեսիլէն ուղղակի պատկերներով տեսնել նոյնը:  Եւ գիտենք` հեռատեսիլէն երեւցող ոճիրի մը գործադրութիւնը չոր իրականութիւն է, բիրտ ու անկանոն, ենթակաները կրնան  անհարթ լեզու ունենալ, անհարթ տեսք ու վերաբերում, շրջապատող միջավայրը կրնայ անհաճոյ տեղ մը ըլլալ եւ այլ անհարթութիւններ…

Ողբ. Գ. Աբէլեանի գրականութիւնը կը նմանի հեռատեսիլային  պատկերասփռումի մը, ո՛չ անշուշտ այն թատերախաղերուն, ուր երկխօսութիւնները նախածրագրուած են եւ յարդարուած, իսկ մարդկային տիպարները`  մշակուած-արդուկուած, այլ` այն տեղեկատուական պատկերասփռումին, ուր կը ներկայացուի, ըսենք, մարդասպանութիւն մը: «Ցկեանս նահատակութիւն» գիրքը  կը կատարէ… այս վերջնոյն  դերը, հաւանական  նոյն անհարթութիւններու մէկտեղումով, բայց առանց այլեւայլի, ինչ կը վերաբերի Հայոց ցեղասպանութեան գործադրութեան, կը կատարէ շատ տպաւորիչ, շատ ներգոծօն ցուցադրութիւն մը`  ո՛չ թէ հայ ժողովուրդի վրայ, այլ նոյն ժողովուրդի բաղկացուցիչ իւրաքանչի՛ւր անհատին վրայ` այր թէ կին, իւրաքանչի՛ւր ընտանիքին վրայ` կալուածատէր թէ համեստ, իւրաքանչի՛ւր  նորածինին վրայ` թրքացնելով թէ կրօնափոխելով,  հիմնական մէկ ու միակ առաջադրանքով. բնաջնջումը  հայութեան այն հատուածին, որ կ՛ապրէր պապենական իր հողերուն վրայ, Վանէն մինչեւ Անի ու Սասուն, մինչեւ աւելի հեռուները…

Ծաղկաձորի մեր հանդիպումներուն ընթացքին (2008) Աբէլեան մեծ խանդով կը խօսէր ապագայ ծրագիրներու մասին, Տէր Զօր, Հասիչէ, Գամիշլի կատարելիք ճամբորդութիւններու եւ նոր նիւթերու որոնումին մասին` աւելցնելով, որ արդէն ունի «Ցկեանս նահատակութիւն» գիրքի  դրուագներուն  համանման անտիպ շարք մը: Թերեւս հրատարակեց զանոնք, կամ թերեւս հրատարակելի  կը մնան տակաւին: Ամէն պարագայի տակ, ողբացեալ գրողէն ուրիշ գործ կարդալու պատեհութիւնը չունեցայ  ցարդ: Այնպէս որ, տպաւորութիւններս հիմնուած են բացառաբար այս գիրքին վրայ, որ ծայրէ ծայր մշակումի առարկայ կը դարձնէ նահատակութիւնը այն հայորդիներուն, որոնք 1915 թուականի Եղեռնի  չարաբաստիկ օրերուն չնահատակուեցան… սրածուելով, խեղդամահ ըլլալով, աւազներու վրայ անօթի-ծարաւ հիւծելով, այլ բռնի թրքացուեցան, կրօնափոխ դարձան եւ ապրեցան… նահատակուելո՛ ւ համար ապրուած իւրաքանչիւր օր, նահատակուեցա՛ ն յիշելով ու վերապրելով…

Ցկեանս նահատակներ, ահա ուսուցիչ, գրող, հրապարակագիր (Ձիւնական ծածկանունով) Գէորգ Աբէլեանի «հերոսները», կենդանի, անուրանալիօրէն հաւաստի վկաները Իթթիհատի ոճրային այդ ծրագրին…

Չեմ քաշուիր ըսելու` հիմա որ չկայ, բայց ապրի՛  Գէորգ Աբէլեանը:

ՊԵՏՐՈՍ ՀԱՃԵԱՆ        

 

Share this Article
CATEGORIES