«ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՀԱՅ ԻՐԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ» ՊԱՏԿԵՐԱՑՄԱՆ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՈՎ. «ՍՓԻՒՌՔԸ ԽԻՍՏ ԿԱՐԵՒՈՐ ԴԵՐ ՈՒՆԻ ՀԱՅՐԵՆԻՔԻ ՅԱՌԱՋԴԻՄՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ» «ԱԶԴԱԿ»-ԻՆ ԸՍԱՒ ՎԱՀԱՆ ԶԱՆՈՅԵԱՆ

21 սեպտեմբեր 1991-ին Հայաստանի անկախութեան (պաշտօնապէս) հռչակումը հիմնովին շրջեց հայ իրականութեան հետ աղերսուող կարգ մը գերխնդիրներու մեկնաբանումը: Տասնամեակներ ետք, ի վերջոյ, կ՛իրականանար Մայիսեան Անկախութեան (28 մայիս 1918 – 2 դեկտեմբեր 1920) վերջին վարչապետ ու «Հայրենիքի փրկութեան կոմիտէի» նախագահ Սիմոն Վրացեանի այն յոյսն ու հաւատքը, թէ` վարչակարգերը փոփոխական են եւ ուշ կամ կանուխ Հայաստան վերստին պիտի անկախանայ: Հայրենի իրականութեան այս շրջադարձութիւնը, նոր հորիզոններ, շատոնց փայփայուող հորիզոններ բացաւ աշխարհասփիւռ գաղթօճախներու հայորդիներուն համար` խթան հանդիսանալով անոնց` իրենց մշակութային, գրական թէ նիւթական ներդրումով զարկ տալու հայրենիքի ծաղկեցման: Այդ հայորդիներէն մէկն է նաւթաշխարհի շուկայական գործառնութեանց մասնագէտ, գրական իւրայատուկ խմորումով յատկանշուող Վահան Զանոյեան: Բնիկ այնճարցի, զաւակն է կրթական մշակ (1920-1995), արաբագէտ Բաբգէն Զանոյեանին (որ ծանօթ է հայ ու արաբ գրագէտներու ծանօթացման ձգտող իր արժէքաւոր մէկ աշխատանքով): 1975-ին, լիբանանեան պատերազմի ծանօթ պայմաններուն բերումով, Վահան կը հարկադրուի իր ուսումը շարունակել Միացեալ Նահանգներու մէջ (մագիստրոսի վկայականը ստանալէ ետք Պէյրութի ամերիկեան համալսարանէն, Լիբանան վերադառնալու խոստումով: Սակայն տարուէ տարի անոր վերադարձը կը ձգձգուի, եւ ան գործի բերմամբ կը շրջի զանազան երկիրներ: Սակայն, հակառակ իր բազմազբաղութեան, հայրենիքի դռներու «բացուիլ»-ը հազարաւոր սփիւռքահայերու նման, զինք եւս կը ներգրաւէ: Ու ինք եւս, աշխարհասփիւռ հայերու կողքին, կարօտախառն յուզմունքով կ՛ընդառաջէ տասնամեակներէ, նոյնիսկ դարերէ ի վեր (եթէ մէկ կողմ ձգենք պահ մը մայիսեան Անկախութեան երկամեայ շրջանը` 1918-1920) փայփայուող տունդարձի «ուխտ»-ին Հայրենիք կատարած անոր յաճախակի այցելութիւններն ու անոր (մասամբ) հոն հաստատուիլը, թեւ ու թռիչք կու տան անոր մտքի դեգերումներուն, զորս ան կը դրսեւորէ բանաստեղծական իւրայատուկ ոճով, նախ` «Վերադարձ» (2010) ու այժմ` «Եզրէն դուրս» խորագրեալ հատորիկներով: Սակայն հայրենադարձութեան «ռոմանթիզմ»-ի այդ զգացումները կը բախին հայրենի իրականութեան կարգ մը «դառն» երեւոյթներուն, ինչ որ որոշ տագնապ ու մտավախութիւններ կ՛առթէ անոր մօտ: Հայրենադարձ թէ այցելող, իւրաքանչիւր հայու համար հայկական դարաւոր պատմութիւն եւ մշակոյթ, շունչ ու ոգի փոխանցող իւրաքանչիւր յուշարձան, խաչքար (…), նոյնիսկ փողոցի մանուկներուն հայերէն խօսիլը անհուն հպարտութեան, ազգային պատկանելիութեան մէյ մէկ խորհրդանիշներ են ու խոր գոհունակութեամբ կը պարուրէին (ու կը պարուրեն) հայրենի հողը կորսնցուցած ու այդ հողին կարօտովը գոյատեւող իւրաքանչիւր սփիւռքհայու հոգին, մինչ ատիկա ամէնօրեայ, սովորական («նորմալ») երեւոյթ է, տասնամեակներէ ի վեր անոնց հետ «կենակցող», անոնց օդը շնչող` հայրենի հայութեան համար: Հոսկէ` Վահան Զանոյեանի «նորմալ»ը: Այլ խօսքով, հայրենիք սփիւռք վերանորոգ շրջանի, արդի հայոց պատմութեան գրական մէկ տարբերակը կը ցոլացնեն անոր գրութիւնները… Զանոյեան ունի յատուկ աշխարհահայեացք, կեանք յատուկ փիլիսոփայութիւն ու տեսակէտ` քաղաքական, ազգային ու յատկապէս ներազգային գերխնդիրներու շուրջ: Ոմանք կրնան չբաժնել անոր տեսակէտները, սակայն յարգելով հեղինակին կարծիքները` կու տանք զայն այն հարազատութեամբ որ ինք արտայայտուեցաւ իրեն հետ ունեցած «Ազդակ»-ի հետեւեալ հարցազրոյցի ընթացքին, վերջերս Լիբանան կատարած իր կարճատեւ այցելութեան առիթով:

 Ս. Գ.

*
*   *

«ՆՈՐՄԱԼ»

Կրնա՞յ պատահիլ
որ օր մը ես ալ
ամէն մարդու պէս
քալեմ ժամերով
եւ չնկատեմ յուշարձանները

կրնա՞յ գալ օրը
երբ այդ բոլորը
ինծի ալ թուի շատ սովորական

ես ալ իմ կարգիս
ընդունիմ կարգը
ինչպէս որ հարկ է
ու դառնամ «նորմալ…»

ՎԱՀԱՆ ԶԱՆՈՅԵԱՆ

 

«ԱԶԴԱԿ».- Տնտեսաքաղաքականութեան ու նաւթաշխարհի շուկայական գործառնութեան մէջ յարգելի վարկով, ծանօթ անուն մըն էք, յանկարծ ուրկէ՞ ո՛ւր ձեր այս գրական ձիրքը:

ՎԱՀԱՆ ԶԱՆՈՅԵԱՆ.- Նախ ըսեմ, որ ձեր մատնանշած այդ ձիրքը նորութիւն չէ ինծի համար. 17 տարեկանէս արդէն սկսած էի գրել: Իմ առաջին գրութիւններս, արձակ պատմուածքի ձեւով, 70-ական թուականներուն լոյս տեսած են նախ «Ջանասէր»-ի, ապա` «Ազդակ»-ի ու «Բագին»-ի մէջ: Սակայն ուսումս ամբողջացնելէ ետք, գործի ասպարէզ մտնելով, բոլորովին տարուեցայ իմ մասնագիտութիւններովս ու հետզհետէ կապս խզուեցաւ գրական աշխարհին հետ: Այդ ալ ըսեմ, որ ներքնապէս, հոգեմտաւոր իմ աշխարհիս մէջ, յաճախ կը ծնէին գրական տողեր ու գաղափարներ…

«Ա.».- Իսկ հիմա, տասնամեակներ ետք, ի՞նչն է որ ձեզ մղեց վերստին գրելու:

Վ. Զ.- Ինչպէս նշեցի, գործի բերումով բազմազբաղ էի ու միշտ կը զսպէի գրական իմ ներքին պոռթկումներս, ըսելիք շատ բաներ ունէի, բայց ժամանակ չէի գտներ: Այս անգամ ընդդիմացայ ու ինքզինքիս գրեթէ պարտադրեցի «գրել» ու արտայայտել այն, ինչ որ կը զգայի, «կ՛ապրէի»…

«Ա.».- Սակայն ի՞նչն էր, որ ձեր վրայ ազդեց կամ ի՞նչ բանէն, ուրկէ՞ ներշնչուեցաք ձեր այս բանաստեղծական հատորիկները գրելու:

Վ. Զ.- Իւրաքանչիւր հայ իր ներաշխարհին մէջ հայրենիքի, «տունդարձ»-ի գծով ունի յատուկ մտապատկեր` վախճանական, նուիրեալ ուխտի մը իրականացման ապրումը: Յուզական այդ խանդավառութեամբ, ես ալ փութացի հայրենիք ու հոն տեսայ, զգացի ու ապրեցայ շա՜տ խոր գոհունակութեան պահեր, նաեւ` հիասթափումներ ու ընդվզումներ` ի տես կարգ մը պատասխանատու տարրերու անտարբերութեան, տիրող փտածութեան որոշ երեւոյթներու, ոմանց նիւթապաշտ մօտեցումներուն նախաձեռնութեան ոգիի պակասին եւ այլն… Այս բոլորը գրգռեցին տարիներէ ի վեր մէջս կուտակուող ապրումներն ու տեսակէտները, զորս հրատարակեցի նախ «Վերադարձ» ու ապա «Եզրէն դուրս» խորագրեալ հատորիկներուս մէջ: Իմ գրութիւններս, յատկապէս առաջին հատորիկիս` «Վերադարձ»-ին մէջ, մասամբ ուղղուած են նաեւ զաւակներուս, տղոցս, որոնք յաճախ հարց կու տային, թէ ինչո՞ւ այսքան շատ կ՛երթեւեկեմ հայրենիք…

Երկրորդը` «Եզրէն դուրս»-ը բոլորովին տարբեր է, զուտ անձնական թեմա է…

«Ա.».- Դուք արտասահման` Լիբանան ծնած եւ հոն ուսում ստացած էք, այսինքն ձեր սորված ու գործածած լեզուն արեւմտահայերէն է, սակայն ձեր գրութիւններուն մէջ կը կարդանք նաեւ արեւելահայերէնով բանաստեղծութիւններ: Ինչո՞ւ այս «զուգահեռ»-ը, եթէ կարելի է այսպէս բնութագրել:

Վ. Զ.- Թեման շատ կարեւոր է, անիկա շատ բան կը պարտադրէ: Օրինակ, երբ ես «Վերադարձ»-ը կը գրէի, անոր բանաստեղծութիւններուն մէկ մասը ուղղուած էր (եւ է) հայրենի ժողովուրդին: Այդ բանաստեղծութիւններուն գաղափարները արեւելահայերէնով ծնան մտքիս մէջ, քանի խօսքս իրե՛նց հետ էր, այդպէս ալ գրեցի, ամէնայն հարազատութեամբ:

«Ա.».- Բայց ոմանք կրնան չբաժնել ձեր այդ ոճն ու մօտեցումը… Արեւմտահայերէնի գոյատեւման ու յարատեւման գծով կան որոշ մտավախութիւններ. նոյնիսկ Արամ Ա. վեհափառ այս գծով կազմեց Արեւմտահայերէնի պաշտպանութեան խորհուրդ…

Վ. Զ.- Աղէ՛կ, պաշտպանե՛նք արեւմտահայերէնը, բայց ինչո՞ւ կորսնցնենք արեւելահայերէնը. եթէ «մէկ ժողովուրդ, մէկ լեզու» տրամաբանութեամբ կ՛ուզենք ընթանալ, ապա ո՞ր մէկը ընտրենք կամ դուրս ձգենք. Շիրազին ու Չարենցի՞ն ժառանգը, թէ՞ Սիամանթոյին ու Դանիէլ Վարուժանինը… Օրինակ, իւրաքանչիւր սփիւռքահայ, լիբանանահայ, գիտէ առնուազն երեք-չորս լեզու, (հայերէն, արաբերէն, անգլերէն, ֆրանսերէն…): Ի՞նչ կը վնասենք, եթէ արեւելահայերէ՛ն ալ գիտնանք, խօսինք…

«Ա.».- Դուք միայն հայերէ՞ն կը գրէք, ձեր գրութիւնները որեւէ լեզուի թարգմանուա՞ծ են: Կը մտածէ՞ք օտար, օրինակ` անգլերէնով ալ գրել:

Վ. Զ.- Գրական բանաստեղծութիւններս բոլորը հայերէն են: Անգլերէնով բանաստեղծութիւն գրելը շատ դժուար է, վէպ` կարելի է գրել: Երկրորդ հատորիկս` «Եզրէն դուրս»-ը պիտի փորձեմ ե՛ս թարգմանալ անգլերէնի: Գործի ասպարէզիս վերաբերող մասնագիտական յօդուածներ թարգմանուած են բազմաթիւ լեզուներու: Օրինակ, յաճախ ինծի կը հասնին յօդուածներուս չինարէն,   ճափոներէն թարգմանութիւնները…

«Ա.».- Ի՞նչ պիտի ըլլայ ձեր յաջորդ քայլը, կը մտածէ՞ք նոր բանաստեղծութեան մը մասին:

Վ. Զ.- Յաջորդ քայլս անգլերէնով վէպ մըն է, որուն մէկ մասը արդէն գրած եմ (20 առ հարիւրը): Կը մտադրեմ զայն վերածել ժապաւէնի` աշխարհահռչակ բեմադրիչի մը օգնութեամբ, եւ եթէ այս մէկը յաջողի շատ օգտակար կ՛ըլլայ յաչս աշխարհին պարզելու Հայաստանի եւ հայրենի ժողովուրդին դրական ու ստեղծագործ արժանիքները: Այս վէպը ամբողջութեամբ վերացական, երեւակայական («ֆիքշըն») է: Այս վէպին ընդմէջէն պիտի փորձեմ անուղղակիօրէն անդրադառնալ նաեւ մարդկային մաքսանենգութեան երեւոյթին: Նիւթը հայուհիի մը մասին է, որ խաբուելով` կ՛առեւանգուի («մաքսանենգնութեան կ՛ենթարկուի») ու կը հարկադրուի մարմնավաճառութեան դիմելու, ապա կը փորձէ վրէժ լուծել… Բայց միաժամանակ պիտի շարունակեմ բանաստեղծութիւն  գրել:

«Ա.».- Սփիւռքահայութեան դէմ ցցուող մարտահրաւէրներէն հիմնականը ազգապահպանման, մեր գոյատեւման հարցն է. դուք որպէս աշխարհը շրջած տնտեսաքաղաքագէտ ու մտաւորական հայ` կը կարծէ՞ք, որ ձուլման ու այլասերման վտանգը տակաւին առկայ է:

Վ. Զ.- Այդ մարտահրաւէրները նորութիւն չեն. մենք այս վտանգը սպառնալիքի հոգեբանութեան ու մթնոլորտին մէջ կ՛ապրինք ոչ թէ 1915-ի Ցեղասպանութենէն, այլ մինչեւ իսկ 1375-էն կիլիկեան մեր անկախութեան կորուստէն ի վեր, բացի մայիսեան անկախութեան` 1918-1920-ի երկամեայ շրջանէն: Մենք դժուարագոյն պայմաններու մէջ իսկ կրցած ենք մշակոյթ ու լեզու պահել: Այսօր շատ բան փոխուած է, օրինակ, հակառակ իր մեղքերուն ու թերութիւններուն, Խորհրդային Հայաստան գիրքի հրատարակութեան հոյակապ աշխատանք կը տանէր: Ընթերցասէր ժողովուրդ կար, ես տակաւին կը յիշեմ այն  երկա՜ր թափօրը, ուր մարդիկ շարքի կանգնած, կ՛ուզէին ձեռք ձգել նորատիպ գիրք մը: Իսկ հիմա՞… ընթերցանութեան ահաւոր նահանջ կայ: Թերեւս ատիկա կարելի է վերագրել  փոխանցման այն շրջանին, երբ յանկարծ Հայաստան դարձաւ անկախ ու նախկին խորհրդային վարչակարգը փոխուեցաւ  դրամատիրականի… Ես կը կարծեմ, որ ասիկա ժամանակաւոր է. մենք հիմա կ՛ապրինք փոխանցման շրջան մը, որ հետզհետէ կը բիւրեղանայ ու կը կազմաւորուի: Այլ խօսքով, հինը մեռած է ու նորը չէ ծնած տակաւին… Իմ մօտեցումս այն է, որ կայ համաշխարհային մէկ հայ իրականութիւն, որ շատ բարդ է, հազար մաս ունի անոր հիմնական մասը հայրենի պետական կառոյցն է, Հայաստանն է, իր պետական վարչակարգով ու վարչամեքենայով, դրօշով ու քայլերգով: Միւս մասը` Պուրճ Համուտն է, Մարսէյն է, Լոս Անճելըսն է, Այնճարն է, Արժանթինի հայ գաղութն է եւ այլն… Այլ խօսքով, Սփիւռքը այդ համաշխարհային հայ իրականութեան ամէնէն հարուստ, աշխարհը շրջած, աշխարհասփիւռ տարրն է… Ինծի համար կայ համաշխարհային մէկ իրականութիւն, եւ մենք բոլորս անդամ ենք անոր: Ես ո՛չ արեւելահայ, ո՛չ արեւմտահայ եմ, ես մաս կը կազմեմ այդ համաշխարհային հայ իրականութեան: Եթէ այս ձեւով մտածենք, մեր այդ ձուլման սպառնալիքի հոգեբանութիւնը` «տկարութիւնը» կրնանք վերածել ուժականութեան աղբիւրի: Սփիւռքահայ  մարդուժը ուժականութեան հիմնական աղբիւրն է Հայաստանի համար: Առաւելութիւն մը, երեւոյթ մը, որմէ զերծ են անոր դրացի երկիրները` լճացած իրենց դիւանակալութեան մէջ եւ դեռ հարիւր տարի կը մնան այդպէս: Իւրաքանչիւր հայորդի, սփիւռքի այլազան գաղութներէն դէպի Հայաստան կատարած իր այցելութեամբ, իր ներդրումներով ու թարմ գաղափարներով նոր շունչ եւ աւիշ կը ներարկէ հայրենի մտածողութեան, թափ ու զարկ կու տայ անոր ծաղկեցման, բարգաւաճման ու յառաջդիմութեան: Ըստ իս, հայրենիք այցելելը ինքնի՛ն ազգապահպանման ձեւ մըն է: Պէտք է յաճախակիօրէն այցելել հայրենիք: Հարկ է այլեւս թօթափել գաղութային մտածելակերպը… Այսօր Հայաստան – սփիւռք  հասկացողութիւնը նախկին իմաստը չունի, փոխուած է: Սփիւռքահայութեան դերը խիստ կարեւոր է: Ես կը հաւատամ, որ ժամանակի ընթացքին մեծ թիւով հայեր Հայաստան կ՛այցելեն, քաղաքացիութեան դիմում կը կատարեն: Անոնք պէտք է Հայաստան այցելեն ու մասնակցին ոչ միայն հայրենի մշակութային ու գրական, այլեւ` քաղաքական կեանքին ու իրենց թարմ ու արդի տեսութիւններով ու գաղափարներով փոխեն հայրենի կենցաղն ու  մտածելակերպը:

«Ա.».- Նաւթաշխարհի շուկայական գործառնութեան ու տնտեսաքաղաքական ձեր ասպարէզին մէջ շատ յաջող գործունէութիւն ունեցած էք, նոյնիսկ մեծապէս դերակատար եղած էք միջազգային կարեւոր կազմակերպութեանց դէպի Հայաստան ուղղելու մէջ ու անոնց գործունէութիւնն ու օժանդակութիւնը եղած է այնքան դրական ու արդիւնաւէտ, որ Հայաստանի նախագահը «Անանիա Շիրակացի» շքանշանով պատուած է այդ կազմակերպութեանց մէկ նախագահը: Իսկ դուք ձեր երկարամեայ ազգօգուտ տնտեսական, հանրային ու գրական վերանորոգ գործունէութեամբ ու ներդրումով որեւէ շքանշանով պարգեւատրուեցա՞ք:

Վ. Զ.- Ո՛չ, բացարձակապէ՛ս կը մերժեմ: Կատարած աշխատանքներուս համար ես ոչ մէկ նիւթական թէ այլ որեւէ ակնկալութիւն ունիմ: Միակ փափաքս, այլ` պայմանս է, որ սեւերես չդառնամ իմ Հայաստան գործուղած այդ կազմակերպութիւններուն դիմաց, եւ անոնք կարենան իրագործել Հայաստանի բարգաւաճման համար իրենց առաջադրած բարեսիրական թէ այլ ծրագիրները:

«Ա.».- Վերջին խօսք ի՞նչ ունիք ըսելիք Լիբանանի հայութեան, գրասէր շրջանակներուն:

Վ. Զ.- Տասնամեակներ ետք, ես այսօր Լիբանանի մէջ ունիմ տակաւի՛ն գրող ընկերներ, գրական խմբակի իմ նախկին ընկերներս, օրինակ Սարգիս Կիրակոսեանը, որ այդ խմբակի իմ հի՜ն ընկերս է, շատ յաջող բանաստեղծ է, նաեւ` թարգմանիչ, եւ ինք էր, որ կատարեց «Ազդակ»-ի ու Համազգայինի կազմակերպած իմ գիրքիս շնորհահանդէսի ձեռնարկին բացումը: Նոյնպէս տեսայ այդ գրական խմբակին մէկ այլ անդամը` Էլոն: Հիմա այդ գրական խմբակին անդամները ցրուած են, կար Խոսրովը (Ասոյեան), որ Ամերիկա է, Յարութ Պէրպէրեանը Քանատա է: Գրական խմբակի իմ այդ նախկին ընկերներուս հետ հանդիպումս ինծի համար այնքա՜ն հաճելի էր: Այս ալ տեսակ մը «վերադարձ» է,  չէ՞… Մաղթանքս է, որ հայեր, երիտասարդ հայեր, գէթ ամէն ամառ հայրենիք այցելեն…

Հարցազրոյցը վարեց`
ՍԻԼՎԱ ԳԱՐԱՎԱՐԴԱՆԵԱՆ

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES