ԱՐՈՒԵՍՏԻ ԱՇԽԱՐՀԷՆ. ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴԻ ՄԸ ԿԱԶՄԱՒՈՐՈՒՄԸ

«Առնոյի ջուրերը բարձրացան մինչեւ այստեղ»:

ԻՆՉՊԷ՞Ս ԾՆՈՒՆԴ Կ՛ԱՌՆԵՆ ԱՐՈՒԵՍՏԻ ՅԵՂԱՇՐՋՈՂ ՄՕՏԵՑՈՒՄՆԵՐ ԵՒ ԻՐԵՐԱՅԱՋՈՐԴ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄՆԵՐ: ՈՐՔԱ՞Ն ԺԱՄԱՆԱԿ ՊԷՏՔ Է ԱՆՑՆԻ ԱՂԷՏԷ ՄԸ ԵՏՔ, ՈՐՊԷՍԶԻ ԱՐՈՒԵՍՏՆԵՐԸ ՍԿՍԻՆ ԴԻՄԱԳՐԱՒԵԼ ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ ԱՄԲՈՂՋ ՀԱՒԱՔԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՄԸ ԿՐԱԾ ՍԱՐՍԱՓՆԵՐՆ ՈՒ ԱՐՄԱՏԱԿԱՆ ՓՈՓՈԽՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ: ԵՒ ԱՊԱ` ՅԻՇՈՂՈՒԹԻՒՆԸ ՈՐՔԱ՞Ն ԿԸ ՏԱՐԱԾՈՒԻ ԺԱՄԱՆԱԿԻ ՎՐԱՅ ԵՒ Ի՞ՆՉ ԿԵՐՊԱՐԱՆԱՓՈԽՈՒՄՆԵՐՈՒ ԵՆԹԱՐԿՈՒԵԼՈՎ ԿԸ ՊԱՀՊԱՆՈՒԻ: ԷՆ ՖԻՆՔՊԱՅՆԸՐ «ՏԸ ԼԱՍԹ ՈՒԸՐՏ ԱՆ ՆԱԹԻՆԿ» ԱՆՈՒՆՈՎ ՀԵՏԱՔՐՔՐԱԿԱՆ ՊԼՈԿԻ ՄԸ ՄԷՋ ՆՈՐ ՀԱՅԵՑԱԿԷՏՈՎ ԿԸ ԴԻՏԷ ՖԼՈՐԱՆՍԻ ԹԱՏԵՐԱԿԱՆ ԹՈՀՈՒՓՈՀՈՎ ՅԱՏԿԱՆՇՈՒԱԾ ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐԸ ԵՒ ԳԵՂԱՆԿԱՐՆԵՐՈՒ ԺԱՄԱՆԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԱՊԱՑՈՅՑՆԵՐՈՎ ԿԸ ԲԱՑԱՏՐԷ, ԹԷ ԻՆՉՊԷ՛Ս ԱՂԷՏՆԵՐԸ Ի ՎԵՐՋՈՅ ԽՄՈՐԱԾ ԵՆ ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴԻ ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆԸ: ԱՐՈՒԵՍՏԻ ԱՅԼ ՄԱՍՆԱԳԷՏ ՄԸ` ՌԻՉԸՐՏ ՓԱՆԵՔ` ՆԵՐՇՆՉՈՒԱԾ ԱՅՍ ՈՒՐՈՅՆ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄԷՆ, ՆՈՅՆ ՊԼՈԿԻՆ ՄԷՋ ՔԱՅԼ ՄԸ ԱՆԴԻՆ Կ՛ԱՌԱՋՆՈՐԴԷ ՖԻՆՔՊԱՅՆԸՐԻ ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐԸ ԵՒ ԳԵՂԱՆԿԱՐԻ ՄԸ ՄԷՋ ԲԱՑՈՒԱԾ ՊԱՏՈՒՀԱՆԻ ՄԸ ԸՆԴՄԷՋԷՆ ԿԸ ԴԻՏԷ ՀԵՌԱՆԿԱՐԻ ԳԱՂԱՓԱՐԻՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ` ՄԻՆՉԵՒ ԱՆՋՐՊԵՏԱԳՆԱՑՈՒԹԻՒՆ (ՏԵՍՆԵԼ` ՎԱՐԻ ՍԻՒՆԱԿՆԵՐԸ):

Ասիկա Ֆլորանսի (Իտալիա) Ամենայն Սրբոց եկեղեցիին` Օնիսանթիի շրջափակին մէջ է: Պատկերին մէջ չենք տեսներ զայն, սակայն փոքր սանդուխներուն վերեւ, դրան վերի մասին մօտ, հոն, ուր կամարը կը միանայ պատին, արձանագրուած է փոքր նշան մը: Անիկա կը նմանի վարը արձանագրուած այլ նշանի մը, որ կ՛ըսէ. 4 նոյեմբեր 1966-ին Առնոյի ջուրերը բարձրացան մինչեւ այստեղ:

Ֆլորանսը լեցուն է նման նշաններով: Անոնց մեծ մասը արձանագրուած է 1966-ին, ինչ որ յաճախակի ողողումներով յատկանշուած դարերու նորագոյն եւ յոռեգոյն տարին է: Նման ողողումներ տեղի կ՛ունենան շուրջ 15 տարին անգամ մը: 56 ողողումներ տեղի ունեցած են 1177-ի պատմական առաջին ահաւոր ողողումէն ի վեր: Առնօ գետը կը յորդի, որովհետեւ Ֆլորանսի օդերեւոյթը ահաւոր կերպով կը տարուբերի չոր եւ անձրեւոտ կլիմաներու միջեւ: Իսկ երբ կ՛անձրեւէ, անդադար կը տեղայ: 2010-ին, երբ այցելած էի Ֆլորանս, 10 օր շարունակ անձրեւեց: Թէեւ Առնոն չյորդեցաւ, սակայն օրերով տգեղ էր. կ՛արշաւէր խիտ սրճագոյն ցեխոտ ջուրերով, լեցուն` ալիքներով եւ ոլորապտոյտ յորձանքներով, տեւական խուլ որոտ մը դղրդացնելով: Իսկ երբ կը յորդի Առնոն, անիկա արմատախիլ կ՛ընէ կամուրջները, մարդիկ կը կորսնցնեն իրենց բնակարաններն ու աշխատավայրերը, կ՛աւերուին հնադարեան արուեստներն ու գիրքերը, կը մեռնին բնակիչները: 1333-ի ողողումը յոռեգոյնը չէր, սակայն անիկա կը զուգադիպէր վատ ժամանակներու. յաջորդ 15 տարիներուն Ֆլորանսը պիտի ենթարկուէր իրերայաջորդ աղէտներու: Եւ այս աղէտներուն պիտի յաջորդէր Վերածնունդի ժամանակաշրջանը:

Ֆլորանս 1333-էն քանի մը տարի առաջ քաղաքական, մշակութային եւ դրամական այնպիսի՛ հարստութիւն մը կերտած էր, որ տեղւոյն իշխանութիւնները պարտաւորուած էին հրապարակել ծայրայեղ փարթամութիւնը կաշկանդող օրէնքներ: Սակայն 1333-ին անձրեւ տեղաց օրեր շարունակ: Նոյեմբեր 4-ին Առնոն արդէն քշած էր ու տարած` քաղաքին չորս կամուրջներէն երեքը եւ պարիսպներէն մաս մը: Գետը յորդած էր փողոցներուն մէջ ու մինչեւ խորանները ողողած էր եկեղեցիները, եւ անոնց զանգերը կը ղօղանջէին աղօթքով: Շուրջ 300 հոգի մեռած էր: Ասիկա Աստուծոյ դատավճիռն էր իրենց դէմ, կ՛ըսէին մարդիկ: 1342-ին Ֆլորանսի իշխանութեան ղեկը ստանձնեց բռնատէր մը, եւ բնակչութիւնը հակազդեց յաջող ապստամբութեամբ մը: Սակայն յաջորդ կառավարութիւններուն ապահովութիւնը վտանգուած էր: Ֆլորանսի, ինչպէս նաեւ Եւրոպայի տնտեսութիւններուն հիմը կազմող քաղաքին դրամատուները 1346-ին թագաւորութեան մը հարստութեան չափ դրամ փոխ տուած էին Անգլիոյ Էտուըրտ Գ. թագաւորին` պատերազմի մը ծախսերը հոգալու համար: Սակայն, երբ Էտուըրտ պարտուեցաւ եւ չյաջողեցաւ վճարել իր պարտքը, դրամատուները քայքայուեցան, ինչպէս նաեւ` տնտեսութիւնները: Նոյն տարին եւ յաջորդ տարիներուն բերքերը փճացան եւ մարդիկ, որոնք արդէն գործազուրկ դարձած էին, սկսան սովամահ դառնալ: Ապա` 1348-ի գարնան Սեւ մահը շրջեցաւ Ֆլորանսի մէջ եւ խլեց շուրջ 60 հազար հոգիի կեանքը: Մարդիկ մեռան ահաւոր ձեւով, եւ այնքան արագ,  որ սգալու ժամանակ չկար: Լեցուեցան եկեղեցիներու գերեզմանատուները, ապա` անոնց շուրջ նոր բացուած խրամները: Մարդիկ կը պատմէին, թէ մեռելները ապրանքի նման իրարու վրայ կը թափուէին: 60 հազար մեռելը համազօր էր բնակչութեան շուրջ 60 առ հարիւրին:

Դժուար է ընկալել այս բոլորը: Աստուած բարկացած էր, պետութիւնը չէր գործեր, տնտեսութիւնը քայքայուած էր, մարդիկ գործազուրկ էին, չէին կրնար սնունդ ճարել, եւ` կը հասնէր համաճարակը, կը վարակէր բոլորը անխտիր: Եթէ ունէիր հինգ պաշտօնակից, երեքը արդէն մեռած էին: Եթէ ունէիր հինգ բարեկամ, երեքը մեռած էին: Ունէիր ընտանիքի հինգ անդամ, երեքը մեռած էին: Մարդիկ ինչպէ՞ս պիտի հակազդէին այս վիճակին, ինչպէ՞ս պիտի դիմագրաւէին այս տեսակի կորուստ մը, ինչպէ՞ս պիտի շրջանցէին զայն եւ յառաջ ընթանային:

Աղէտները սովորաբար կը դիմագրաւուին անշուշտ արուեստներու ճամբով: Աղէտներէն առաջ, Ճիոթթոյի եւ անոր արուեստի դպրոցին շնորհիւ, Ֆլորանսը արուեստի քուրայ մըն էր: Արուեստի պատմութեան գիրքեր կ՛ըսեն, թէ աղէտներուն յաջորդող երկու տասնամեակներուն Ֆլորանսի մէջ գեղանկարչութիւնը կաղապարուած էր, խորհրդանշական էր եւ` մահուամբ համակուած: Եւ ճիշդ է, որ արուեստի պատմութեան մէջ ամբողջ դասընթացք մը պարունակող Ուֆիցի թանգարանին մէջ Ճիոթթոյէն ետք իրագործուած գեղանկարներ պարունակող ցուցասրահներուն մէջ շրջիլը դժուար է: Գոյները աղօտ են հոն, սուրբերն ու նահատակները անանձնական երեւոյթ մը ունին, անոնք ընդունած են իրենց ճակատագիրը եւ յուսահատ են: Ոչ մէկ լաւ բան տեղի կ՛ունեայ այս աշխարհին մէջ:

Սակայն յաջորդ ցուցասրահներուն մէջ, որոնք կը պարունակեն համաճարակէն առնուազն 50 տարի ետք իրագործուած գեղանկարներ, աստիճանաբար դէմ յանդիման կու գանք յայտնութեան մը: Արուեստի պատմութեան գիրքեր կը նշեն, թէ շուրջ 1400-ին Ֆլորանս սկսած է հետաքրքրութիւն ցուցաբերել մարդասիրութեան, բանականութեան եւ դասականութեան նկատմամբ, եւ թէ` անոր տնտեսութիւնը այնքա՛ն բարելաւուած էր, որ առեւտրական իշխաններ եւ միջազգային դրամատուներ սկսած էին արուեստի գործեր ապսպրել: Սակայն այս բոլորը միակ բացատրութիւնը չեն կրնար ըլլալ, որովհետեւ ստեղծուած արուեստը իրապէ՛ս ապշեցուցիչ է: Ուֆիցիի մէջ Ճիոթթոյի գեղանկարներուն յաջորդող չորրորդ ցուցասրահը կ՛ընդգրկէ ընդհանուր յուսահատութենէն միայն 50 տարի ետք իրագործուած գեղանկարներ. ուրկէ՞ եկած են անոնք: Կ՛այցելենք յաջորդ սրահը, ապա` միւսը եւ կը նկատենք, թէ ձեւով մը յաջորդ գեղանկարները շատ աւելի անդին գացած են. անոնք բառին բուն իմաստով կը շշմեցնեն: Կը դիտենք զանոնք, եւ հազիւ կրնանք շնչել:

Արդեօք մարդասիրութեան եւ բանապաշտութեան ուժը այսքան հզօ՞ր էր: Արդեօք համաճարակը այս ուժը չունէ՞ր: Մշակոյթ մը որքա՞ն ժամանակի կարիքը ունի` շրջանցելու համար հսկայական կորուստ մը: Չեմ կարծեր, թէ ոեւէ մէկը ուսումնասիրած է այս: Գիտեմ, թէ Ողջակիզումի զոհերուն զաւակներն ու թոռները մինչեւ այսօր կը դիմագրաւեն մարդկային չարիքին հետեւանքները: Մայրս Ամերիկայի Տնտեսական մեծ անկումի ժամանակաշրջանին հասակ նետած մանուկ մըն էր վարձու առնուած ագարակի մը մէջ, իսկ ես մինչեւ այսօր կը լուամ կերպընկալէ տոպրակները` զանոնք դարձեալ գործածելու համար:

Այստեղ պիտի կատարեմ վիճարկութիւն մը, սակայն ո՛չ թէ բառերով, այլ` ժամանակագրական եւ տեսողական միջոցներով: Վիճարկութիւնը հետեւեալն է. Ֆլորանս ապրեցաւ սարսափը, դաժան մահն ու վիշտը եւ ստեղծեց գեղեցկութիւնը:

Ստորեւ տրուած գեղանկարները անպայման չեն գտնուիր Ուֆիցի թանգարանին մէջ, սակայն բոլորն ալ Ֆլորանսի արտադրութիւններ են կամ գէթ` Թոսքանայի, որուն մաս կը կազմէ Ֆլորանսը: Գեղանկարիչները բոլորն ալ կը հետեւէին մէկզմէկու աշխատանքին եւ աւելի կանուխ ստեղծագործած արուեստագէտներու:

 

Ճիոթթօ. «Յայտնութիւն» (1305):

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Սիմոնէ Մարթինի. «Յայտնութիւն» (1333):

 

 

 

 

 

 

 

 

Եաքոփօ տի Չիոնէ. «Յայտնութիւն» (1371):

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ֆրա Անճելիքօ. «Յայտնութիւն» (1440):

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ֆրա Ֆիլիփփօ Լիփփի. «Յայտնութիւն» (1449):

 

 

 

 

 

 

 

Սանտրօ Պոթիչելլի . «Յայտնութիւն» (1489):

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Յօդուածին տեղեկութիւններուն մեծ մասը կու գայ չորս գիրքերէ. «Ֆլորանս. է պայոկրաֆի աֆ է սիթի» (հեղինակ` Քրիսթաֆըր Հիպըրթ), «Ֆլորանս. տը կոլտըն էյճ» (Ճին Պրուքըր), «Տի արթ աֆ Ֆլորանս» (հեղինակներ` Կլեն Անտրէս, Ճոն Հանիսաք եւ Ռիչըրտ Թըռնըր) եւ «Տը սիթի աֆ Ֆլորանս» (հեղինակ` Ռ.Ու.Պ. Լուիս):

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

 

 

Share this Article
CATEGORIES