ՆՈՐ ԳԻՐՔԵՐՈՒ ՀԵՏ – «ՎԵՐԾԱՆՈՒՄՆԵՐ». ՎԵՐԾԱՆՈՂ` ՊՕՂՈՍ ՍՆԱՊԵԱՆ

Ս. ՄԱՀՍԷՐԷՃԵԱՆ

Գրական կարգ մը գործերու կամ ժապաւէններու հեղինակներ երբեմն գործի սկզբնաւորութեան կը թողուն մօտաւորապէս հետեւեալ արձանագրութիւնը. «Այս գործին մէջ երեւցող տիպարները կապ չունին իրական կեանքի մարդոց հետ, որեւէ նմանութիւն պատահականութիւն է»:

Ծանօթ հրապարակագիր, գրող ու գրականագէտ Պօղոս Սնապեան իր սեղանին դրած է զգուշացնող նման յանձնարարութենէ զուրկ հինգ գիրքեր, որոնց հեղինակները որոշ անուանափոխումներով, սկզբնատառերով կամ գաղտագրական միջոցներու դիմելով`  ներկայացուցած են իրենց տիպարները, հետեւաբար Սնապեան լծուած է քողարկուած անձերու ինքնութեանց որոնման ու յայտնաբերման, այդ տիպարներուն գաղտնիքները ի յայտ բերելու` վերծանելու աշխատանքին: Վերծանումի աշխատանքը երբեմն ընթացած է դիւրին, սակայն նաեւ վերծանողը հանդիպած է դժուարութիւններու եւ հազուադէպօրէն կը խոստովանի, թէ կարգ մը տիպարներու ինքնութիւնը չէ կրցած ի յայտ բերել:

Խօսինք քիչ մը մանրամասն, որպէսզի այս տողերն ալ վերծանումի կարօտ չդառնան…

«Վերծանումներ» հատորը, որ լոյս տեսաւ 2011-ի վերջերուն, հետախուզական, պեղումի աշխատանքի արդիւնք է: Խնդրոյ առարկայ հինգ գործերն են` Զապէլ Եսայեանի «Կեղծ հանճարներ»-ը, Յակոբ Օշականի «Սահակ Պարթեւեան»-ը, Կոստան Զարեանի «Անցորդը եւ իր ճամբան», Եղիշէ Չարենցի «Գիրք ճանապարհի»-ի «Մահուան տեսիլ» բաժինը եւ Գուրգէն Մահարիի «Ծաղկած փշալարեր»-ը:

Եզակի աշխատութիւն է «Վերծանումներ»-ը, որ ընթերցողը քայլ առ քայլ կ՛առաջնորդէ յիշեալ հատորներուն կամ բանաստեղծական հատուածին քողարկուած ծալքերը բանալու եւ «կեղծանուններով» ներկայացուած տիպարները լոյսին բերելու:

Եսայեանի ու Օշականի հատորները նմանութեան եզրեր ունին իրարու եւ Զարեանի հատորին հետ, այն առումով, որ անոնք հիւսուած են ԺԹ. եւ Ի. դարու մեր շարք մը գրողներուն, արուեստագէտներուն ու հասարակական կեանքի անդաստաններուն մէջ գործած, անուն շահած անձերու շուրջ: Յիշելու համար միայն քանի մը անուն` ընթերցողը հոն պիտի հանդիպի Սիամանթոյին, Վահրամ Փափազեանին, Սուրէն Պարթեւեանին, Արշակ Չօպանեանին, Շիրվանզադէին, Թէքէեանին, Օտեանին, Կառվարենցին, Շահխաթունիին եւ դեռ` բազմաթիւ ուրիշներու: Յիշեալ հատորներուն հեղինակները, ըստ իրենց դատողութեան, հայեցակէտերուն ու գնահատականներուն տիպարացուցած են յիշեալ ու նման դէմքեր, որոնց վերծանումը ընթերցողը կրնայ մատնել հիասթափութեան կամ իր կարգ մը տպաւորութիւնները վերատեսութեան ենթարկելու: Նշենք նաեւ, որ բոլոր հատորներուն մէջ ալ, «ներգրաւուած» են միջազգային համբաւ ունեցող դէմքեր, յատկապէս Մահարիի գործին մէջ կը տողանցեն հայ թէ ոչ հայ տխրահռչակ դէմքեր, որոնց ճակատին խարանուած է… ստալինականութիւն:

Պ. Սնապեան ինք ալ կրաւորական չէ վերծանուած դէմքերուն հանդէպ. ընթերցողը ուղղակի կամ անուղղակիօրէն կը մղուի հատորներուն հեղինակներուն մասին որոշ կարծիք կազմելու` համաձայն վերծանողի դատողութեանց (որոնք աննախընթաց կամ նորութիւն չեն, յամենայն դէպս, որովհետեւ Սնապեան գրականագէտի վաստակին ծանօթ ընթերցողի ուշադրութենէն չի վրիպիր, օրինակի համար, Օշականի հանդէպ խոր յարգանք ու համարում, իսկ Զարեանի նկարագրային գիծերուն մասին մտրակահարողի մօտեցում):

Վերծանումը կատարուած է էջ առ էջ ընթացքով, այսինքն` խնդրոյ առարկայ հատորներուն մէջ նկատի առնուած էջերուն յիշատակումով ու վէպերուն-գրութեանց յաջորդականութեան հետեւելով: Պ. Սնապեան հատորը կազմած է տեղին բացատրութիւններով, մերթ խորազնին, յաճախ հպանցիկ մեկնաբանութիւններով եւ, նոյնքան ուշագրաւ` նշուած անձնաւորութեանց լուսանկարներուն ընկերակցութեամբ: Միայն Չարենցի գործին պարագային է, որ ան հրաժարած է բացատրականներէ, ու բաւականացած` լուսանկարներ ընկերացնելով բանաստեղծութեան լուսանցքներուն:

Վերոյիշեալ նշումները կը կազմեն հատորին արժէքին ու արժանիքներուն մէկ «յարկը» միայն: Ընթերցողը Պ. Սնապեանի բացատրութեանց հետեւելով` լայն ծանօթութիւններ կը քաղէ հատորներուն հեղինակները յուզող հարցերու մասին, գրականագիտութեան ուսանողին հետաքրքրութիւնները գոհացնող լուսաբանութիւններով: Այս առումով ալ, հատորը ունի գրականագիտական արժէք:

Եթէ քիչ մը աւելի խորանանք Զարեանի, Չարենցի ու Մահարիի գործերուն ծալքերուն մէջ, հոն արդէն կը բացայայտուի քաղաքական երակ մը` Խորհրդային Հայաստանի համայնավարացումէն ետք մեր ժողովուրդին, հետեւաբար նաեւ գրողներուն-մտաւորականներուն պարտադրուած ծանօթ պայմանները: Իբրեւ համայնավար հռչակ շահած Չարենցի տողերուն մէջ ի յայտ կու գան դաշնակցական տիպարներ ու անոնց հանդէպ խոր յարգանքի արտայայտութիւններ, որոնց գինը օր մը վճարեց բանաստեղծը` իբրեւ ազգայնական ու «հինցած զգացումներու պաշտպան»` մահուան առաջնորդուելով նոյնինքն համայնավար բորենիներու կողմէ (այս մասին Սնապեանի բացայայտումները աննախընթաց չեն, ու ձեւով մը կը բացատրեն, թէ հեղինակը ինչո՛ւ նախընտրած է յաւելեալ բացատրութիւններ չտալ): Պ. Սնապեան անգամ մը եւս լուսարձակի տակ կը բերէ Զարեան մարդուն նկարագիրի յարափոփոխ գիծերը, նա՛եւ` նոյն այդ վարչակարգին թողած ազդեցութեանց պատճառով: Մահարիի պարագային եւս Սնապեանի ոսպնեակը կը բանի համայնավարներու ոճրային վարմունքին բացայայտման մղումով` յիշեցնելով հեղինակին նախորդ մէկ գործին` «Երկու սպանդ»-ին մթնոլորտը (ուր Պ. Սնապեան անդրադարձած էր ցեղասպանին ու ստալինականութեան խլած հսկայական զոհերուն, բայց մանաւանդ` երկրորդին ապազգայնացնող, հայը հայուն թշնամի դարձնող ծանօթ իրադարձութեանց): Հոս եւս Պ. Սնապեանի քննադատութիւնը անողոք է ու արդար. ընթերցողը անուղղակիօրէն կը մղուի խորհրդածելու, թէ այդ «դարաշրջանէն» որոշ հետքեր ցայսօր կը յամենան մեր հաւաքական կեանքին մէջ, Հայաստանի մէջ, մրուրներ, որոնցմէ պէտք է մաքրազտուիլ անպայմանօրէն…

«Վերծանումներ»-ը խմբագրուած է յիշեալ հատորներուն ընթերցումը դիւրացնելու, սակայն ոչ` անոնց ընթերցումը խնայելու մօտեցումով: Մենք ալ պիտի բաւականանանք այս բացատրականով, որպէսզի ձայնակցինք Պ. Սնապեանի լուռ հրաւէրին, որ թելադրանք է կարդալու յիշեալ գործերը: Ընթերցողին միակ դժուարութիւնը պիտի ըլլայ… գտնել Եսայեանի հատորը: Միւսները մատչելի են` արժանացած ըլլալով վերահրատարակութիւններու:

 

 

Share this Article
CATEGORIES