ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ. ԽՕՍՔ` ՅԵՏ ԸՆԹԵՐՑՈՒՄԻ (ՊՕՂՈՍ ՍՆԱՊԵԱՆԻ «ՎԵՐԾԱՆՈՒՄՆԵՐ…» ԳԻՐՔԻ ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹԵԱՆ ԱՌԻԹՈՎ)

ՀԱՄԲԻԿ ՊԻԼԱԼԵԱՆ

Յայտնութիւն մը ըրած չենք ըլլար, եթէ երբեք ընդգծելի դարձնենք վճիտ իրողութիւն մը, որ էապէս կ՛առնչուի այս պարագային հայ ընթերցասէր հասարակութեան այն հատուածին, որ հաւատարմօրէն կը հետեւի գաղութահայ կեանքի իւրաքանչիւր մանրամասնութեան, հայ մտքին ու կամքին աւիշ ու խթան հանդիսացող նախաձեռնութիններու, ինքնազարգացման հեռանկարներ սնուցող հոգեպնդիչ ստեղծագործութիւններու, եւ առհասարակ` հայ անհատի յուզաշխարհն ու իմացական անդաստանը միանշանակ ջրդեղելու կոչուած արարքներու, որոնց հիմնական առանցքը եթէ մէկ կողմէ հայապահպանումն է` իր բազմերանգ դրսեւորումներով, ապա միւս կողմէ հայ ստեղծագործ մտքի ու ներաշխարհի արժեւորումն է` լինելութեան եւ գոյատեւումի բացարձակ հասկացողութեամբ:

Յիրաւի, նման հոգեպարար պահ մը ապրեցաւ հայ ընթերցասէրը, երբ իր պրիսմակէն անցուց Պօղոս Սնապեանի նորոք հրատարակեալ գիրքը` «Վերծանումներ…» խորագիրով, «Համազգային»ի Վահէ Սէթեան տպարանէն, Պէյրութ, 2011, 194 էջ, մատուցմամբ` գեղատիպ եւ հաղորդական:

Արդ, պէտք է խոստովանիլ, թէ հետագայ մտորումներուն մեկնակէտն ու կիզակէտը կը միտի այլապէս ալ ամրագրել վերոնշեալ արժեւորումներու ամբողջ հայեցակարգն ու հենքը` յանուն հայ գրականութեան ծաղկումին ու որակեալ սնուցանումին:

Միւս կողմէ, յիշեցնենք, թէ պատեհութիւններ երբեք չեն պակսած, խօսելու եւ գրելու մտաւորական, գրող, գրաքննադատ, խմբագիր եւ ուսուցիչ Պօղոս Սնապեանի մասին:

Այս առումով, ժամանակները երբեք ալ ժլատ չեն եղած այս եզակի անձնաւորութեան նկատմամբ, երբ անոր աւելի քան վաթսունամեայ անխոնջ ծառայութիւնները` հայ գրականութեան ու սերունդներու պատրաստութեան, միշտ ալ արժանացած են երախտագէտ զգացումներու եւ շնորհակալ վերաբերումներու:

Այդուհանդերձ, հայ մտաւորական շրջանակներու թէ շարքային ընթերցասէր հասարակութեան համար, սնապեանական գրիչին արգասիք եղող իւրաքանչիւր բառ թէ նախադասութիւն, միտք թէ յղացք, եւ առհասարակ` ստեղծագործական հրայրք, անպայման պէտք է պարուրուած ըլլայ իւրայատուկ ընկալչութեամբ եւ նորարար ըմբռնողութեամբ` յանուն հայ գրականութեան մշտադալար պահպանումին եւ վերանորոգման:

Այլ ասած, կարելի չէ գրասեղանի վրայ ունենալ այս մտաւորականէն նոր լոյս տեսած հատոր մը, որուն մէջ տեսանելի չըլլան գրականագիտական թէ հեղինակային առանձնակի յատկութիւններ, անկախ անոնց երկունքին ժամանակային հեռաւորութիւն ու տարողութիւն:

Տեղին է արձանագրել, թէ  «Վերծանումներ…» խորագրեալ գիրքը թէեւ կ՛ընդգրկէ բազմաթիւ նիւթեր, սակայն ունի մէկ ու յստակ նպատակակէտ` յանուն հայ գրականութեան անդաստանի վերապրումին, լոյսին բերել եւ ճանաչելի դարձնել ստեղծագործ ամէն նկատառում եւ անթեղուած ճշմարտութիւն, վասն ազգային գիտակցութեան բոցավառումին եւ հայ մտքի ու հոգեկան արժէքներու դարպասումին:

Անցնինք:

«Վերծանումներ…» գիրքը կ՛ընդգրկէ հինգ գրողներու եւ անոնց եզակի ստեղծագործութիւններուն մասին կատարուած անյագ պրպտումներու եւ ուսումնասիրութիւններու որպէս արդիւնք ամփոփուած լրացուցիչ եզրակացութիւններ, թաքուն անուններու բացայայտումներ, գրական արժեչափերու համընկնող նկատողութիւններ, եւ մասնաւորաբար` տուեալ հեղինակներու կենսակերպին, շատ անգամ յեղյեղուկ մօտեցումներուն եւ կեցուածքներուն մասին որոշակի արժեւորումներ:

Այսինքն, յաջորդաբար կը ներկայացուին Զապէլ Եսայեանի «Կեղծ հանճարներ», Յակոբ Օշականի` «Սահակ Պարգեւեան», Կոստան Զարեանի` «Անցորդը եւ իր ճամբան», Եղիշէ Չարենցի «Մահուան տեսիլ»-ն ու Գուրգէն Մահարիի «Ծաղկած փշալարեր» հատորներուն մէջ առկայ խորհրդաւոր, այլաբանական, անթեղուած թէ բազում գրգիռներ յառաջացնող զգայնութիւններու եւ մտադրութիւններու ամբողջ հարթակ մը, որոնց պարզաբանումին եւ բացայայտումին կոչուած է հատորին հեղինակը:

Փակագիծ մը:

Առաջին անգամ չէ, որ Պօղոս Սնապեանի կողմէ նման բովանդակութեամբ աշխատասիրութիւն մը լոյսին կը բերուի, ուր հեղինակը իր գրականագիտական թափանցիկ քննարկումներուն առընթեր կը կատարէ նաեւ անաչառ քննադատութիւններ` բոլոր անոնց հանդէպ, որոնք առանց չքմեղանքի տողանցած են հայ գրականութեան մէջ, ժամանակներու տխուր բովէն անցած եւ անձնական քմայքին պերճանքը ապրելու սանձարձակութենէ մղուած:

Այսպէս, երբ անդրադարձ կը կատարուի Զապէլ Եսայեանի մատնանշած «Կեղծ հանճարներ»-ուն եւ ի յայտ կը բերուի իսկական գրող անուններն ու անոնց կեանքի պատկերները, գիրքին հեղինակի կողմէ միջամտութիւններ չենք տեսներ, այլեւ ընդհակառակն, երեւելի կը դառնան տարբեր աղբիւրներէ մէջբերումներ, յստակացումներ, կենսագրական ծանօթացումներ, եւ այս բոլորի մէկտեղումը բնորոշող գրական նկատառումներ` յանուն հայ գրականութեան արժեւորումին:

Իսկապէս ալ, հատորին մէջ երեւցած ի շարս այլոց, գրական  գոհար մըն է` Ինտրայի (Տիրան Չրաքեան) մէկ նամակը` ուղղուած Միքայէլ Կիւրճեանին, ուր նաեւ կը ծանօթանանք Ինտրայի մէկ այլ  գրական գնահատումներուն` Զապէլ Եսայեանի մասին:

Ի դէպ, հարկ է նշել որ մերօրեայ ժամանակներու երիտասարդ գրիչներ, որոնք երբեմն փորձ կը կատարեն բանաստեղծութեամբ թէ արձակ գրութիւններով վկայակոչել նաեւ սեռային կեանքի  ապրումներ, երեւոյթներ եւ թեմաներ,  այս առումով ալ դեռ սորվելիք ունին դար մը առաջ գրուած նամակներու բովանդակութենէն, ինչպիսին է` վերոնշեալը:

Յակոբ Օշականի «Սահակ Պարգեւեան» բաժնին յատկացուած սնապեանական «Վերծանումներ…»ը, կը պահեն իրենց հաւասարակշռուած կշռոյթն ու բացատրութիւններու հոսքը` այս անգամ տարբեր հեղինակներու մասին հոն արձանագրուած մտքերու շարադրանքէն ներշնչուած:

Անցնելով Կոստան Զարեանի «Անցորդը եւ իր ճամբան»  գիրքին, հոս եւս Պօղոս Սնապեան կը կատարէ գրականագիտական յանկուցիչ նկատողութիւններ, պարզապէս մղուած այն թելադրութենէն, որ հարկ է հայ գրականութեան պատմութեան հարթակը անեղծ պահել` սպրդուած թէ դիտաւորեալ «պղծում»-ներէ, անհարկի մօտեցումներէ եւ շատ անգամ խենէշ դատողութիւններէ:

Այս առումով, հաւանաբար գտնուին եւ կա՛ն հայ գրականութեան ծառայող այլ անհատականութիւններ, որոնք քիչ մը սրտնեղին կատարուած բացայայտումներէն եւ յականէ յանուանէ մատնանշումներէն, ցաւցնող ճշմարտութիւներու երեւումներէն, եւ, անտեղի ու ամուլ վէճերու մէջ ներքաշուելու մարմաջէն տարուած` կատարեն այսպէս ասած «պաշտպան փաստաբան»ի դիտաւորութիւններ:

Փաստօրէն, եթէ այլակարծութիւնն ու գրականագիտական վերլուծումներու հրայրքը երաշխիք են առողջ ու կայտառ հասարակութիւններու ձեւաւորումին, ծաղրածու եւ շահամոլ երեւոյթներէ դուրս գալու հրամայականին, այս պարագային` հայ գրականութեան անաղարտ պահպանումին լծուած Պօղոս Սնապեանին համար անիկա սրբութեան համազօր հաւատամք է, դեռ վաղ ժամանակներէն:

Յայտնենք, թէ սնապեանական բնորոշ խառնուածք է` սուր եւ գրագէտ հայեացքներով ճակատ ցցել ամէն բախտախնդիր, կեղծ ու սնոտիապաշտ գրիչներու նկատմամբ, որոնք փորձ կատարած են տարբեր ժամանակներու ընթացքին լսելի ձայն մը ունենալ հայ գրականութեան մէջ` իրենց միջակ եւ պղտոր յաւակնոտութիւններու ընդմջէն:

Ի դէպ, մարդկային հասուն եւ տրամաբանող միտքը պէտք է կշռադատէ եւ լաւապէս ըմբռնէ, թէ սնապեանական անցողակի հաճոյք կամ արկածախնդրութիւն չէ հայ գրական կեանքի փերեզակներ խարազանելն ու դատապարտելը, այլ անիկա պոռթկումն իսկ է անոր ներքին համոզումներուն, ապրումներուն, գրականագիտական մօտեցումներուն եւ էապէս օշականեան դաստիարակութեան, որոնց իբրեւ արդիւնք` կամայ թէ ակամայ անոր դրօշակակիր հանդիսանալու սէգ ճակատներու փթթումին:

Այս առումով ի՛նչ խօսք կարելի է աւելցնել, Չարենցեան հանճարի ամէնէն բարդ, բայց նուիրական ստեղծագործութեան` «Մահուան տեսիլ»-ի մասին, երբ այս անգամ Պօղոս Սնապեան բառ առ բառ, տող առ տող եւ պատկեր առ պատկեր թափանցելէ ետք բանաստեղծութեան խորհուրդները, անգնահատելի աշխատանք կատարած է` «Վերծանումներու» ամբողջ աշխարհ մը ընծայելով հայ ընթերցողին,  պարզապէս լիարժէքօրէն լեցուելու ազգային արժանապատուութեան,  հպարտութեան եւ  հայաբորբ զգացումներու չարենցեան խորասոյզ ապրումներով:

«Մահուան տեսիլ»-ին մէջ ի շարս այլ սրբութիւններու կը տողանցեն ազգակերտ անհատներու պատկերները, ազգային նկարագիրն ու անոնց խռովքը, տառապալից ժողովուրդի մը ծնունդ հայրենասէրներու հոյլը, մտաւորական ու կղերական դասին պատմադրոշմ արարքները, ժողովուրդի մը ամբողջ հաւատամքն ու ազգային ներշնչումները` իրենց այլազան արտայայտութիւներով եւ զգացողութեամբ:

Անցնելով «Ծաղկած փշալարեր»-ու մահարիական ստեղծագործ ուժին եւ գիրքին պատմական նշանակութեան, այստեղ եւս, առանձնակի ու տեղին մատնանշումներու կը հանդիպինք Պօղոս Սնապեանի գրիչով, ուր լոյսին կը բերուին խորհրդային կարգերու տակ ապրած մեր բիւրաւոր զաւակներու տառապանքին եւ կոտորումին ահաւորութիւնը, ցաւն ու անդառնալի կորուստին տարողութիւնը:

Եւ ահաւասիկ, այս բաժնով եւ ի լուր աշխարհին  ի յայտ կը բերուին երբեմնի ստուերոտ դաւաճաններու թէ բարբարոս դահիճներու դիմակները, որոնք առանց դոյզ խղճմտանքի հայ մտաւորական թէ ազգային գործիչներու ընտրանի փաղանգներ առաջնորդեցին սիպերիական թէ բանտային գեհեններ, պարզապէս յագուրդ տալու ստալինեան արիւնարբու հրահանգներուն, Բերիաներու մոլուցքներուն, Անաստաս միկոյեաններու եւ ամատունիներու ազգատեաց ստորնութիւններուն:

Յստակացումներ:

Անարդար պիտի ըլլայ եթէ երբեք ինքնահաճոյ մօտեցումով  եւ գրիչի ծայրով փորձենք անդրադառնալ «Վերծանումներ…» գիրքին գրական արժէքին, հարուստ բովանդակութեան ու թելադրականութեան:

Աւելի՛ն. երբ աւելի քան 190 էջերու վրայ կը տողանցեն գրականութեամբ յագեցած այլազան  մտածումներ, քննարկումներ եւ ընդգծումներ,  քանի մը տասնեակ մտաւորականներու, ազգային գործիչներու, գիտնականներու,  արուեստագէտներու եւ նոյնիսկ դահճապետներու կենսագրութիւններ, խորքին մէջ լրջութեան եւ գիտական մօտեցումի ցուցանիշն է, որ ի յայտ կու գայ, անսեթեւեթ եւ կուռ տրամաբանութեան իբրեւ արդիւնք:

Անկասկած, հայ գրականութեան ծառայութեան կոչուած իւրաքանչիւր անհատի համար կենսական աւիշ է գրականագիտական հայեացքներու եւ պատմակշիռ ընդունակութիւններու շնորհը, հմայքն ու խանդավառութիւնը` յանուն հայ ստեղծագործ մտքի առաւել ծաղկումին եւ բոցավառումին:

Պօղոս Սնապեանի «Վերծանումներ…» պատկառելի հատորը հայ ստեղծագործ մտքի ու տաղանդի ուժական արտայայտութեան բեմն ու շտեմարանն է, բայց նաեւ` գրական կեղծ էջերու մասին քաջաբար արձանագրուած խիզախ մատեանը:

Աւելի՛ն. գիրքի վայելումը կը պատկանի հայ ընթերցասէրի այն հատուածին, որուն ճառագայթող մտքին ու հոգիին սնուցիչ հատոր մըն է ընծայուածը, հայ գրականութեան փառքը հիւսելու հրամայականին կոչուած:

Նման հատորի մը ներկայութիւնը յուսադրիչ եւ ներուժ պարփակելու հրաւէր մըն է, բիւրեղացած գրականութեան մը բոյրը շնչելու եւ յանդուգն մտաւորական գրիչի ուժական դրոշմը ամրագրելու:

Ըմբոշխնելու առիթը` միայն ընթերցանութեամբ:

 

 

Share this Article
CATEGORIES