WHO՛S WHO ԿԱՄ` Ո՞Վ Է ՆԱ ՊՕՂՈՍ ՍՆԱՊԵԱՆ, ՈՐ ՏԱՆԻՔՆԵՐՈՒՆ ՎՐԱՅ ԱԶԱՏՕՐԷՆ ՊՈՌԱՑՈՂ Ա՛ՅՆ ՇՈՒՆՆ Է

ԿԱՐԷՆ Ա. ՍԻՄՈՆԵԱՆ

Անցեալ 60-ականների երկրորդ կէսին մեր ձեռքն ընկաւ Պէյրութ հրատարակուած մի գիրք, որ թէեւ չէինք կարդացել, բայց արդէն գիտէինք, թէ որպիսի հակախորհրդային հրատարակութիւն է այն: Գիտէինք խորհրդահայ գրականագէտներից մէկի` Pasquill-ի շնորհիւ, գրադատութեան մի անամօթ տեսակ, երբ ճշմարտութեան դէմ գրում են ոչ թէ ըստ էութեան, այլ զրպարտութիւններով, նիւթը զեղծելով եւ գրողի արժանապատուութիւնը ոտքի տակ տրորելու փորձեր կատարող վիրաւորանքներով: Այս տեսակը, ցաւօք, այսօր էլ շարունակում է երբեմն յայտնուել, իսկ վերջերս` յատկապէս սաւոկա­չեկիստական լրագրի մէջ…

Մեր` գրական երիտասարդութեան շատ փոքրիկ մի խումբ այսպէս ծանօթացաւ հայ գրականութեան երեւելի դէմքերից մէկին` Պօղոս Սնապեանին եւ նրա «Ես այդ շունն եմ»  մոլեգին խոհագրութեանը:

Այս գործը գրելու ելակէտը Պօղոսի համար եղել էր իրական մի պատմութիւն, որ 50-ականներին հրապարակել էր Շաւարշ Միսաքեանը իր «Յառաջ»-ի մէջ: Իսկ առիթը` Գէորգ Աբովի մի քստմնելի բանաստեղծութիւնն էր, որի ոգով ու բովանդակութեամբ արդէն անցեալ 70-ականների երկրորդ կէսին ելոյթ ունեցաւ ապագայ ազգային հերոս ընկ. Կ. Դեմիրճեանը:

Հայրերի Երկիրը կորցրած եւ սպանդից մազապուրծ մարդկանցից շատերը Ֆրանսայի մէջ օթեւան գտնելուց յետոյ իրենց ապրուստը հոգացին այգեգործութեամբ այն տարածքների վրայ, որ տրամադրել էին իշխանութիւնները:

Ֆրանսուհու հետ ամուսնացած մի երիտասարդ իր բաժին հողն էր մշակելիս եղել Ալպեան լեռների ստորոտին: Նա երջանիկ էր իր ընտանիքով, իր աշխատանքով եւ իր ապահովութեամբ: Բայց կարօտ ունէր ինքն իր նկատմամբ: Ինքն իր հետ լինելու համար եւ ինքն իրեն չկորցնելու նպատակով հայերէն էր սովորեցնում կնոջը, ամէն Աստուծոյ օր բարձրաձայն խօսում էր իւրովի կամ պատմում էր իր մասին եւ իր ծննդավայրից, իր հայրական տանն ապրած  մանկութեան տարիներից… Եւ մնում էր Ինքը` մօր շրթունքներից լսած երգերով, ընկերների հետ Երկրին մերուած անքակտելի կապերով, եւ ես վստահ եմ նաեւ, որ նրա ականջների մէջ միշտ թնդացել են իր շէնի եկեղեցու ժամերգութեան կանչող զանգերը…

Այս վաւերական պատմութիւնը հարստացել է մի դիպուածով: Ալպեան լեռների ստորոտի այդ միայնակ տնից աւելի վար հոսող գետակի ափին հանգստանալու են նստում զբօսանքի ելած երկու լեռնագնաց ճամբորդներ: Նրանք զրուցում են եւ Ալպեան լեռների ջինջ օդի մէջ աւելի է զրնգում նրանց խօսքը… Յետոյ, երկնակամարից կախուած արեգակի տակ, պաղ ջրերով գետակի ափին նրանք երգեր են երգում` հաւանաբար փորձելով նաեւ իրենց ձայների ուժը… Նրանք նոյնպէս միայնակ, իրենց հայրերի Երկրից փախստական հայեր էին, որ Ալպեան լեռների ստորոտով հոսող գետակի ափին յիշում էին իրենք Իրենց` լիաթոք երգելով, կարօտից մորմոքուած, եւ ազատութիւնից` կարծես թեւեր առած:

Յանկարծ հեռուներից մի շուն է յայտնւում նրանց դիմաց` «հսկայ, վեհաշուք գամփռ մը», որ մի առ ժամանակ նրանց լսելուց յետոյ շնավարի հասկացնում է, որ լեռնագնացները իրեն հետեւեն: Եւ գամփռի հետեւից գնալով` նրանք հասնում են միայնակ այգեպանի տուն… Ալպերի կանաչ մարգագետինների աշխարհում նրանք հանդիպում են: Հանդիպում են Երկիր եւ իրարու կորցրած հայերը… Հանդիպում են անմռունչ, բայց հաւատարիմ շան հրաւէրով:

«Ես այդ շունն եմ» գրքի հեղինակը` Պօղոս Սնապեանը յիշելով այս պատմութիւնը` գրում է.

«Սկսած եմ արդէն շուն մը կրել մէջս. յորմեհետէ լսեցի այս պատմութիւնը, շուն մը սկսաւ հաջել մէջս, շուն մը ոռնա՜լ… Օրը քանի մը անգամ միտքս կը սաւառնի Ալպեաններու ուղղութեամբ, կը գծեմ պատմութեան շրջանակը, կեդրոնը կը դնեմ Աշխատանքի Գրասենեակին կողմէ հեռուն ղրկուած երիտասարդը, քովը` պարտէզ մը, պարտէզին կից` տուն մը, տան մէջ` գեղանի կին մը եւ իրենց ձայնին ունկնդիր շուն մը: Ապա իրենց հիւր կը տանիմ ուրիշ երկու հիւրեր ու տարօրինակ բանաստեղծութիւն մը կը լիացնէ հոգիս…»:

Այնուհետեւ.

«Ունինք միայն քեզ` երկիր Հայոց, քեզ` լեզու Հայոց, ազատութիւն Հայոց ու քանի մը հերոսներու անուններ ու այդ ամէնուն համն ու ուժը համադրող մեր թեւաւոր երգը:

Այս բառերը արտասանած էր հաւանաբար շան տէրը, կրկնած էր մի քանի հերոսներու անուններ, երգած, մորմոքած: Պտոյտի ելած միւս երկուքէն հաւանաբար նո՛յն բառերը լսեց շունը, նոյն կարօտը, նոյն մորմոքը, լսեց ու քիթը տնկեց, ապա խռովեցաւ, հաջեց, ոռնաց ու ճամբայ բացաւ:

Երեւակայութեամբ կ՛երթամ հոն, սիրտս կը մասնակցի անոնց յորդ յուզումներուն, իրենց վէրքերուն, «Հայաստանի վէրք»-ին մէջ իրենք զիրենք ու աշխարհը մոռնալու այն անձնամոռ վիճակին, որ խենթի պատմութիւն պիտի թուի ուրիշին ու խելագարի խռովք, բայց ասիկա մեր կենսագրութիւնն է, տակաւին չբացայայտուած, անբացատրելի, յաւերժական, յաւերժատենչ մեր արեան երկնատուր որակը»:

Պօղոս Սնապեանի այս թեժ տողերը վարակեցին ինձ: Ես ճանաչեցի իմ ներսը նստած շանը, ում ներկայութիւնը բնաւ չէի կասկածում, բայց գիտէի` շրջապատը ինձ դիտում է իբրեւ չհանդուրժող, կռուազան մէկը, որ շարունակ «աւելորդ խնդիրներ սարքելով` խառնակչութիւններ է անում»:

Եւ որքան իմ մէջ աւելի ու աւելի բարձր էր հաջում Գամփռը, այնքան արգահատանքս Pasquill-ի հեղինակի եւ այն իբրեւ «հայրենասիրական» ջախջախիչ յօդուած ներկայացնողների նկատմամբ ահագնանում էր գարշանքը: Ես դառնում էի նոյն այդ շունը` առանց երբեւէ մտքիս ծայրով իսկ անցկացնելու, թէ շուտով, շատ շուտով ինքս էլ դառնալու եմ գրեթէ նոյնքան պասկուիլային յարձակումի ենթակայ մէկը: Ինձ չկարողացան կոտրել եւ դրա համար պարտական եմ Պօղոս Սնապեանին:

Ես նոյնպէս արդէն Այդ Շունն էի…

Այն հեռաւոր-հեռաւոր տարիներին ո՞ւմ մտքի ծայրով պէտք էր անցնէր, որ Պօղոս Սնապեանը կանխագուշակել է նաեւ իմ հեռաւոր ապագան, երբ իբրեւ Այդ Շունը` ոչ միայն պէտք է ճամբաներ ցոյց տայի, այլեւ մոլեգնած հաջէի ու ոռնայի` որոնելով Հայաստանի Յայտնութեան ինձ համար գերագոյն արժէքին հասնելու պահը…

«Յայտնութիւն Հայաստանի…

Արձան, խոյակ, պողոտայ, պարտէզ, տեսիլք ու նուաճում, քարացած միտք ու մտքի յորձանուտ վազք, փողոց ու կեանք` Փարի՜զ: Բանաստեղծութիւն, խենթութիւն, զառանցա՛նք` Փարի՜զ: Նոր ոճ, մտքի նոր արկածախնդրութիւն, Պոտլեր ու Քամիւ, յայտնակերպած մթնոլորտ` Փարի՜զ: Բեմ ու մայթ»:

Մասնաւորապէս` ինձ համար նոր արկածախնդրութիւն, խենթութիւն եւ զառանցանք: Եւ ԲԵՄ… Թատրոն… Իմ տեսիլքները մարմնաւորած բեմադրիչ, դերասաններ ու դերասանուհինե՜ր…

«Կ’անցնիմ ամէնուն մօտէն, կը զարնուիմ ամէնուն, կ’ողողուիմ լոյսով, ապրած ըլլալու, գիտակցութենէն բխած երջանկութեամբ, ու մէկէն, վայելքի գերագոյն մէկ պահուն շունը կը հաջէ մէջս կրկին ու սքանչացումս տեղի կու տայ յանկարծ բարբարոս տենչի մը: Հարիւր անգամ պատերազմի մտած է այս հողը, պարտուած է յիսուն անգամ, բայց իր գեղեցկագոյն արտայայտութիւնները հո՛ս են ու անաղարտ մնացած են պողոտաները, արձանները, պալատները, տաճարները, կամուրջները, ոճերը: Դարը դարուն յանձնած է բան մը ու արշաւող թշնամին իր ոտքերուն տակ չէ առած ստեղծագործ մարդուն թանկ գեղեցկութիւնները: Կը նայիմ, կը բաղդատեմ, կը ջղայնանամ: Սորվէին մե՛ր պատմութիւնը եւ ապա խօսէին քաղաքակրթութեան ու մշակոյթի մասին: Շուն մը կ՛ոռնայ մէջս ու իր ոռնոցին մէջէն դաժան բառեր կու գան մտքիս, կը յիշեմ դաժանները ու կը պոռամ…

Ամէն օր այսպէս, օրն ի բուն այսպէս` Յայտնութիւն Հայաստանի: Հայկական բան մը հայու փոխանցելու աճապարանք, ամէն օր հին բնազդի մը մնայուն գերութիւն…

Շուն մը կը հաջէ հոգիիս մէջ…»:

Պօղոս Սնապեանը ինձ առաջնորդեց նաեւ դէպի Գեհենականութիւն: Գեհենականները, անհանդուրժող եւ անտանելի մարդկանց մի տեսակն են, որոնց յայտնագործել է նա:

Գեհենականների հռչակագիրն է. «Երբ ագռաւ մը կը տեսնանք, որ կը կռնչէ` «Ի՛նչ անուշ ձայն ունիս» չըսելու համար կրնանք տարի մը անօթի պառկիլ, քնանալ ու երբ արթննանք, դարձեալ ագռա՛ւ պիտի ըսենք ագռաւին… Ամէն բան առած են մեզմէ (ի՞նչ տուած էին արդէն) բայց ո՛չ ոք կրնայ խլել այս հպարտութիւնը, եւ զայն ատենը մէկ, այսպէս տանիքներուն վրայ պոռալու ազատութիւնը»:

Յիրաւի, Պօղոս Սնապեանի «Այդ Շունը»` բաժան-բաժան եւ միայնակ, տեսակ-տեսակ ու գաղափարախօսութիւնների կեղծաւորութեամբ տառապող, իրարից արագօրէն օտարացող ու «հայրենիքն ալ լաւատեսօրէն սիրող» Հայ ցրոնքին քով­քովի բերելու համար մոլեգնօրէն հաջող շունը, նաեւ Գեհենական սկզբունքը` թէկուզ «անօթի քնանալու» գնով միշտ «ագռաւին` ագռաւ ըսելու» ազատութիւնը ունեցող Մարդը, բնականօրէն պէ՛տք էր լինէր որքան հոգեհարազատ մեր նման Գամփռների եւ Գեհենականների, նոյնքան էլ նրան հալածելու, չարչրկելու էին պալատական եւ իրենց տէրերի սեղանի փշրանքներով ու վզներից կախած զրնգացող շքանշաններով զգայուն խղճի փոխարէն կոպիտ ու հաստ կաշի ունեցող շնիկները: Ի դէպ, նրանք այսօր էլ կան եւ հիմա էլ շարունակում են վարկաբեկելու գետնաքարշ փորձեր անել  իր տաղանդաւոր գրիչով մարտնչող Գամփռին ու մի հզօր մարդու, ով կարողանում է «Ո՛չ» ասել, երբ այդ «Ոչ»-ը ճշմարիտ արժէքները պահպանելու համար է յանուն մեր լեզուի, մեր հոգեւոր մշակոյթի անաղարտութեան, մեր ազատութեան:

Յիշեցնելու եմ 19-րդ դարի Գեհենականին` Միքայէլ Նալբանդեանին, ում տեսակն է Գեհենականութիւնը 20-ից  21-րդ դար տեղափոխող ազատամարտիկ Պօղոս Սնապեանը:

Միքայել Նալբանդեանը գրում էր. «Անարգելով ազգի պակասութիւնները` ո՛չ միայն չես անարգում ազգը, ո՛չ միայն չես դառնում նրան թշնամի, այլ մնում ես որպէս իսկական բարեկամ, քանզի քո ցանկութիւնն է եղել ազատուած տեսնել նրան բոլոր պակասութիւններից»: Եւ իրեն հաւատարիմ` աննահանջ անարգում էր ազգի պակասութիւնները: Հետեւաբար նրան նոյնպէս բամբասեցին, հալածեցին եւ նոյնիսկ նենգափոխեցին` անամօթաբար…

Նրա ճակատագրին արժանացան մեր Գեհենականներից շատերը, ովքեր Ալպեան լեռների Գամփռի պէս կարողանում էին լեզու գտնել Հայերէն խօսողների, Հայերէն երգողների ու, վերջապէս Հայերէն մտածողների հետ` նրանց տարտղնուած գոյութիւնից դուրս բերելու եւ Ազգը վերականգնելու համար այն միակ գետնի վրայ, որ Ազատութիւնն է:

«Հայրենիքի իրականութիւնը:

Ի՞նչ է հայրենիքի իրականութիւնը: Քաղա՞ք է, շէ՞նք է, պողոտա՞յ, ջրա՞նցք…

Ի՞նչ է հայրենիքի իրականութիւնը: Գո՞րծ… Բնազդական պահանջներուն գոհացում տուող հնարաւորութի՞ւն…

Ի՞նչ է հայրենիքի իրականութիւնը:

«Ոգի է»,- կ’ըսէ մոգական ձայն մը,- ըմբռնում, ապրում, սլացք, աճման ազատ հնարաւորութիւններ ստեղծող նախապայման, ծլարձակման բեղմնափոշի…»:

«Մենք շէնքերու հայրենիք չենք ուզեր», կը պոռար դալկահար բանաստեղծ մը  եւ կը պանծացնէր հոգեկան հայրենիքի հեռանկարային պայծառ գեղեցկութիւնը, որ ապրում է նորէն, ապրումին ուժ տուող կարելիութիւն, սլացք է նորէն, սլացքին թեւ տուող խանդ, ըմբռնում է, ըմբռնումին խորք տուող` ազատութիւն, շնչառութիւն լինելիութիւն…

Ի՞նչ է այս… Մարգարէացո՞ւմ… Կամ մարգարէութեան շարունակութիւնը արդէն այն իրականութեան մէջ, երբ 1937-ի ցեղասպանութիւն ապրած խորհրդահայը, որի մտաւորական գլուխները կտրուեցին ճիշդ նոյն կերպ, ինչպէս 1915-ին գլխատուեց մեր ցեղի թուրքահպատակ հատուածը:

Իրականութեան նկատմամբ անաչառ հայեացք է սա եւ այդ հայեացքն ունեցողը պէտք է որ արժանանար այնպիսի մի որակումի, ինչը, յիշում եմ, շա՜տ ոգեւորեց պաշտօնական հայրենասէրներին ու պետական մտաւորականներին, երբ արդէն զոմպիացած գրաքննադատը Պօղոս Սնապեանին պատասխան յօդուած հրապարակեց ինքն իրեն կատարեալ ապուշի տեղ դնելով եւ իր ամբողջ շնական գաղափարախօսութեան ներդաշնակ` գրելով «Դու այդ շունն ես»:  Իսկ իմ շրջանակի մէջ, թէեւ շշուկով, թէեւ ոմանք վախուորած, ոմանք խուլ զայրոյթով ընդվզում էին… Եւ գրեթէ կէս դար անց, սաւոկային տգիտութեան, հոգեզրկութեան, անպարկեշտութեան մի նոր հանդէսը, երբ ցուցադրուեց հեռաւոր անցեալից մնացած rudimentum-ային մի պոչ, ինձ համար բնաւ անակնկալ չէր: Քանի որ դեռ որքա՜ն այդպիսի ռուդիմենտներ են յայտնուելու նաեւ մեր սերունդների դիմաց…

«… Մենք հերոսներ ունինք… Բաբախող սիրտ, տարածուն հմայք, մեզի համար այրած, մեր հոգիներուն մէջ այրող, չսպառող անկէզ մորենիներ, որոնցմո՛վ է ու շաղա՛խ է հայրենիքը մէր մէջ, էութիւն է, մեր արիւնը անոր ջուրերու տեսիլքով կը կարկաչէ, մթնոլորտ է մեզ համար հայրենիքը, մեր սիրտը անոր հողերուն մայրութիւնը կ’որոնէ ու միտքը ծարաւի է հայրենական աստուածներու ուսուցումին… Կրնա՞յ տարբեր ըլլալ, դուն կրնա՞ս տարբեր բան ընել, շո՜ւն իմ, կրնա՞ս տարբեր տեղ ընտրել, շո՜ւն իմ, ահաբեկէ զիս կրկին, կաղկանձէ՛, խլացուր զիս…

Պօղոս Սնապեանը Գամփռի պարտականութիւնները իր վրայ բազմապատկել է այս բացառիկ ուղերձով, որ եկել ու ներդաշնակուել է Աբովեանի, Նալբանդեանի եւ երկու չարագուշակ` 15 եւ 37 թւականների գլխատուած ուսուցիչների պատգամներին:

Հայաստանի միջին սերունդը այսօրուայ պատանեկութեան ու երիտասարդութեան ընտիր սերուցքի հետ յաճախ են որոնում հայրենիքի իմաստը, հայրենասիրութեան առարկան (ինչը անտեսանալի լինելու պատճառով երբեք շօշափելի դառնալու չէ), նաեւ հայրենասիրութեան նպատակը… Իսկ ամէնից գլխաւորը` հայրենասիրութեան դրսեւորումի որոնումներն են, որոնց հանդարտ ընթացքը շարունակ խաթարում են մի դէպքում «Արի տուն», մէկ այլ դէպքում` երանելի համարելով Էրիվանսկայա գուբերնիայի (որ բնաւ էլ հայրենիք չէ) հողի տակ թաղուելը` Հայաստան աշխարհի մէջ` Հայկական Տաւրոսի վրայ ապրելո՛ւ փոխարէն. երրորդ դէպքում իբրեւ հայրենիք քարոզում են բնաշխարհը, որ սակայն աւերւում է, բռնաբարւում է, մեռնում է Թեղուտի ու Խոսրովի անտառներում, Զանգեզուրի լեռնաշխարհում, Արարատեան հովիտով մէկ… Նաեւ իբրեւ հայրենիք են ներշնչում մեր հնամեայ քաղաքները, որոնք բաց վէրքեր են շուրջ երեսուն հազար քառակուսի կիլոմետր տարածքի վրայ. առաւել եւս վաղ միջնադարից մեզ հասած նիւթական մշակոյթի բացառիկ նմուշները, որոնց աւերակուելը չեն անհանգստացնում ոչ իշխանութիւններին եւ ոչ էլ կղերին, ովքեր զարմանալի ոգեւորութեամբ են ծղրտում հայերի օտարացուած շիրմատները աւերելու եւ, օտարացուած կառոյցները փլելու առիթներով:

«Կը կարծէիք կամ կարծել կու տայիք, որ… հայրենիքին հետ ըլլալու ձեւը… անոր վրայ ճնշող ուժին առջեւ խոնարհ ու ժպտուն կեցուածք որդեգրելուն մէջ կը կայանայ… Ու ժպտեցաք շարունակ ու խոնարհեցաք շարունակ` բարձրաղաղակ ձեր ճորտութեամբ վիրաւորելով մեր հազարախոց ոգին:

Բայց մենք պակաս բան ձգա՞ծ էինք միթէ, մնացա՞ծ էր աղօթք մը, որ ըսել տուած չըլլային մէզ:

Աղօթեցինք ու աղօթքի պահին մահագրեցին մեզ:

Ծունկի եկանք, ու փառաբանուածները կրնկակոխ ճզմեցին մեզ:

Հրացանի փողը մեր կուրծքերուն ուղղեցին ու ստիպեցին, որ նոյն պահուն մեզ մահուան դատապարտող արիւնախում մարդոց արդարութիւնը գովաբանենք ու կեցցէ պոռանք:

Այսպէս ապրեցանք… աղօթելով, տառապելով, գովերգելով, խնկարկելով, մեռնելով»…

Եղան այդ ամէնը եւ այդ ամէնը այսօր եւս շարունակւում են առաւել շնականութեամբ, քան հրապարակի վրայ մարդկանց ներկայութեամբ միզողներն էին եւ բացէ ի բաց գիջութիւն  անողները Հին Յունաստանի մէջ: Քանի որ եթէ «Ցինիկ» ժամանակակից բռնատիրութեան իրաւազանց նախագահի երկրորդ անունն է, ապա Ցինիզմը իշխանութեան այն ձեւն է, որ այսօր գոյութիւն ունի դեռեւս չազատագրուած ռուսական կայսրութեան ամբողջ տարածքի վրայ` ի բացառեալ չորս երկրների: Ցինիզմը այն յոխորտանքն է, թէ ծնկի բերուած Ռուսաստանը արդէն ոտքի է կանգնել շարունակելու համար կայսրութեան աւանդութիւնները, որոնցից չի հրաժարուել Հայաստանը եւ Հային ներշնչել է կամենում, թէ «պետութիւն են կառուցում»:

«…Բայց այս սրտով կառուցուածը հայրենի՞ք կ՛ըլլայ, այս սրտով հայրենի՞ք կը կառուցուի:

Հայրենիքին թանկագին մէկ զաւակին գնդակահարման ականջալուր ըլլալէ ետք, մեր ձեռքին բարձրացած մուրճը ինչպէ՛ս կրնայ ոգի փոխանցել քարին:

Հայրենական ամէնէն բեղուն մէկ տաղանդը զնտան նետելէ ետք, ո՛ր սիրտը կրնայ նոր ոգեւորութիւն մը բռնկցնել մատաղ հոգիներէն ներս:

Տուն չեկած ու անյայտ մնացած իր զաւկին հայհոյելու ստիպողական տանջանքը ապրած մարդը ինչպէ՛ս կրնայ այլեւս տուն շինել… լոյս վառել… հայրենիք ունեցող մարդու ներքին վստահութեամբ. հպարտութեամբ երգել, ողողուիլ ուրախութեամբ, բերել իր նպաստը հայրենիին, ազգին, մարդկութեան…

Այսպէս էր, այսպէս է, ահաւոր, գո՜րշ…

… Ստրկութեան հեռարձակ շուքեր կտակող թանձրախի՛տ շուքեր, ի՞նչ արդարացում պիտի գտնէք ձեր մեղկ հոգիներուն, ո՞վ պիտի ներէ ձեզի, որ չհասկցաք մեր տառապանքը եւ այդ տառապանքը պատճառող հոգէառներուն հաճելի ըլլալու միեւնոյն մեղքով ուրացաք հայոց պատմութեան վերջին պարծանքները…

… Վաղուան երիտասարդը թող արտասանէ իմ հասցէիս այս բառերը [սո՜ւտ, ու սողուն, ու գարշ, դաւաճան, թշուա՛ռ մարդ], գտնէ ու պոռայ աւելի անողոքները, երբ մուրացիկ թուլութիւններ երեւնան խառնուածքիս մէջ եւ ասկէ ու անկէ նետուած փշրանքները կաշառեն ցեղային բնազդներս: Երբ մեր հոգիներուն վրայ կատարած փղշտացիներուն արշաւանքները օրհնութիւն համարեմ ու լռեմ: Թող փնտռէ բառերուն ամէնէն դաժանը, կիզիչը, աւերիչը ու աւերէ զիս, երբ դադրիմ արեանս հաւատարմութիւն ընելէ, ժառանգութեանս վրայ արթուն հսկելէ. թող գտնէ բառերուն ոչնչացնողը ու ոչնչացնէ զիս, երբ դադրիմ հաջելէ, ոռնալէ, կաղկանձելէ՛, երբ դադրիմ…»:

…1990-91-ի ձմրան մի ուշ երեկոյ իմ մտերիմ ու երախտաւոր բարեկամ Վարագ Առաքելեանի տանը ես առաջին անգամ հանդիպեցի Պօղոս Սնապեանին: Հեռաւոր 60-ականներից երեսո՜ւն տարիներ էին անցել, եւ ես եկել ու հասել էի յիսունից յետոյ իմ այն տարիքին, երբ արդէն տեղաւորւում ես աւագներիդ հետ նոյն սերնդի մէջ: Մենք արդէն սերնդակից էինք: Մենք նոյնացած էինք մեր ապրելակերպով, մեր սկզբունքով, մեր Գամփռային գործունէութեամբ: Զրոյցի ընթացքին մի քանի անգամ գրեթէ անզուսպ ցանկութիւն ծնուեց Պօղոսին յայտնելու այն զգացումը, որ ունեցել եմ տարիներ շարունակ, նրանից սովորելով աւելի ու աւելի համարձակ ու բարձր հաջել, ոռնալ, կաղկանձել, երբ իմ հորիզոնի վրայ դարձեալ հեռանալով հեռանում էր ԱԶԱՏ հայրենիք ունենալու հերթական մի հնարաւորութիւնը: Բայց եթէ նրան բարձրաձայն յայտնէի իմ այդ զգացումները, ապա նաեւ ծնկի եկած` համբուրելու էի նրա ձեռքը` այն երախտագիտութեամբ, որ իմ երիտասարդութեան մոլորութիւններից նա ինձ փրկեց. փրկեց` եւս մի Գամփռ լինել սովորեցնելով ինձ… Փրկեց ըմբռնելու, թէ հայրենիքը պոռոտախօսութեան նիւթ չէ, շահարկելու ապրանք չէ, բռնատիրութեան թեւի տակ մի տաքուկ տեղ ունենալու միջոց չէ…

Ափսո՜ս որ իմ մէջ զսպեցի ահագնացող այդ ցանկութիւնը եւ այնպէս էլ պարտք մնացի Պօղոսին, Գեհենականին, Գամփռին…

Պօղոսի Գեհենականութիւնը բացառիկ հնարաւորութիւն էր, որպէսզի երբեւէ, որպէսզի հիմա, որպէսզի այսօր բնաւ ինքս իմ մէջ, իմ խորքերի մէջ ամօթից չկարմրեմ ճշմարիտը կեղծիքի փոխանակելով, ագռաւի կռինչին թէկուզ եւ անօթի մնալու գնով «Ի՜նչ անուշ ձայն ունես» չասեմ… Ուստի իմ մաշկով եմ ապրել ու զգացել այն ատելութիւնը, որ շրջապատից ստանում է Գեհենականը:

Երկար տարիներ նա խմբագրում էր «Բագին» գրական ամսագիրը: Եւ քանի որ Գեհենական էր, ապա դժուար չէ պատկերացնել, թէ որպիսի չկամութեան մթնոլորտի մէջ է նա աշխատել ու ստեղծագործել: Սովորաբար հեղինակները, որոնց երկերը գնահատուելով` լոյս են տեսնում, համոզուած են, թէ հապա էլ ինչպէ՜ս… Իրենց շնո՜րհքը… Իրենց տաղա՜նդը… Իսկ երբ մերժուածներն ու քննադատութեան ճշմարիտ խօսքի տակ ընկածները իրենց բացայայտ, սակայն շատ աւելի յաճախ ծածուկ դաւերն են նիւթում խմբագրի դէմ, ապա յանկարծ պարզւում է, որ նա մենակ է ու անպաշտպան: Արուեստի չափանիշներով առաջնորդուող խմբագրին չեն հանդուրժում միջակութիւնները, նրան զօրավիգ չեն լինում տաղանդաւորները: Ես միայն կարող եմ կռահումներ անել, թէ ինչպիսի՛ բարքեր է յաղթահարել Պօղոս Սնապեանը: Բայց որ մի առիթով նրան դաժանօրէն քաշքշեցին` քաջատեղեակ եմ:

… 60-ականների սկզբին Հայաստան վերադարձաւ Կոստան Զարեանը: Նրա «Տատրագոմի հարսը» պոէմը, որ լոյս էր տեսել ճաշակով ու հրաշալի էջադրուած հրատարակութեամբ, երեկոները Արթօ Չաքմաքչեանի տանը մի քանի հոգով բարձրաձայն ընթերցում էինք: Այդպիսի լեզուի, այդպիսի պատումի եւ այդպիսի արուեստի առաջին անգամ չէ, որ հանդիպում էինք: Բայց այն հանգամանքը որ հեղինակը մեր ժամանակակիցն է, մեզ ոգեւորում եւ լիցքաւորում էր: Մենք չէինք էլ պատկերացնում, որ այդ գործը նոյնպիսի ազդեցութիւն կ’ունենայ նաեւ բանաստեղծների վրայ: Դրանք այն ժամանակներն էին, երբ արձակի ու քերթութեան միջեւ անպայման բաժանարար սահման էինք դնում: Քանի որ մենք իբրեւ «արաբկիրեան նէօ­ռէալիստներ» էինք, ինչ անունով մեզ կնքեց սոցռէալիզմի նուիրեալներից մէկը` քողարկուած քաղաքական պիտակ մեզ փակցնելու բացայայտ միտումով… Իսկ պոէզիան դեռեւս ետչարենցեան գրական շինծու եւ «առողջ սերնդի» յենակներով էր փորձում քայլել: Ինչեւէ, հազիւ մէկ տասնամեակ անց Կոստան Զարեանի պոէմի տողերից գրեթէ նոյնութեամբ տեսանք մէկ այլ պոէմի մէջ…

Ճարեցինք նաեւ «Նաւը լերան վրայ» վէպը, որ արգելուած էր ինչպէս եւ հեղինակը… Եւ այդ վէպը նոյնպէս մեզնից ոմանց համար գրականութեան դպրոց դարձաւ:

Այնպէս որ, երբ 1965-ին իմ բարեկամուհին հրաւիրեց իրիկնային թէյի` նաեւ զգուշացնելով, թէ հրաւիրուած է նաեւ Իտալիայից վերջերս վերադարձած Կոստան Զարեանը, ես եւ Անահիտը մեր աղջիկներին թողնելով հարեւանուհու խնամքին` փոքր­ինչ ուշացումով տեղ հասանք:

Թէյի սեղանի շուրջ էին բարեկամուհուս ընտանիքի անդամները, հիւրի որդին` Արմէնը, իր կնոջ հետ: Եւ Կոստան Զարեանը իր փառահեղ տեսքով նստած էր սեղանի գլխին:

Ծանօթացանք, քաղաքավարական մէկ­երկու հարց ու պատասխան: Տանտիրուհին ինձ ու Անահիտին ներկայացրեց պատուաւոր հիւրին: Եւ շարունակուեց ընդհատուած զրոյցը: Գրողը սիրով պատասխանում էր հարցերի: Ինքն էր երբեմն հետաքրքրւում, որպէսզի նիւթը փոխուելուց յետոյ        դարձեալ պատմի ու պատմի մեզ համար անիրական ու աներեւակայելի «դրսի» աշխարհի մասին, «դրսի» գրականութեան եւ արուեստի ժամանակակից միտումները հանգամանօրէն բացատրի ու նաեւ տեղեակ պահի, թէ հրատարակչութիւնը շուտով լոյս է ընծայելու իր նշանաւոր վէպը:

«Նաւը լերան վրա՞յ»… Ես անակնկալի եկայ: Քանի որ արդէն հինգ տարի աշխատում էի իբրեւ հրատարակչութեան մանկական ու պատանեկան գրքերի խմբագրապետ, եւ ոչ միայն այդ նորութիւնից անտեղեակ էի, այլեւ անհաւանական բան էր թւում, թէ արգելուած գիրքը կարող է հրատարակուել… Նա իր գոհունակութիւնը յայտնեց հայրենի իշխանութիւններից, որ ոչ միայն ընդարձակ բնակարան էին տրամադրել, այլեւ յանձնարարել էին վէպը հրատարակել:

«Ուրեմն, գոհ էք, որ վերադարձել էք», հաստատեցի ես, քանի որ խելքիս չէր պառկում, նրա` «դրսի» կեանքի բարեմասնութիւնները` «ներսի» թշուառ կացութեան հետ փոխանակելու հանգամանքը: Նա հաստատական պատասխան տուեց եւ ուզեց շարունակել` բացատրելու համար իր այդ քայլի պատճառն ու կարեւորութիւնը:

«Միայն թէ չասէք, որ դրդապատճառը հայրենասիրութիւնն է», իմ սովորական անկիրթ արդարամտութեամբ խնդրեցի ես:

Հիւրը անակնկալի եկաւ, տանտիրուհին կարմրատակեց եւ որոշեց թէյը «թարմացնելու» պատրուակով թուլացնել մթնոլորտի լարուածութիւնը:

«Տատրագոմի հարսը» եւ «Նաւը լերան վրայ» երկերի հեղինակը կարկամեց: Նախ ուզեց պատասխանել, բայց օգտուեց տանտիրուհու միջամտութիւնից եւ ասաց. «Այո՛, խօսքով ընկանք` պաղեց… »:

Կարճ ժամանակ անց գրական նախարարութիւնը եւ նրա ??????? -ը` գրականութեան հիմնարկը իրար խառնուեցին: Պէյրութ լոյս էր տեսել Պօղոս Սնապեանի «Աւազախրած նաւը» քննախօսութիւնը` «Նաւը լերան վրայ» վէպի հայաստանեան հրատարակութեան առիթով:

Պօղոս Սնապեանը, որ Կոստան Զարեանի գրականութեան գնահատողներից մէկն էր, Գամփռին բաց էր թողել հեղինակի վրայ: Գամփռը Կոստանին այնպէս էր գզգզել, որ Հայաստանի գրական եւ կուսակցական իշխանութիւնները լրջօրէն անհանգստացել էին… Եւ իրենց անհանգստութեամբ փաստել էին այն ենթադրութիւնները, որ պտտւում էին օտար երկրներում գրողի նաեւ ո՛չ գրական գործունէութեան մասին:

Պօղոսի յօդուածը աւազախրած նաւի մասին, իմ համոզմամբ, բնաւ էլ չարութեան արտայայտութիւն չէր: Նրա Գամփռային զայրոյթը ճշմարիտ գրողի անողնաշարութեան կամ, աւելի շուտ` յարմարուողականութեան դէմ էր: Ինչո՞վ էր թելադրուած այդ անպարկեշտ քայլը… Հարկադրե՞լ էին: Յետո՞յ ինչ… Կոստան Զարեանի տաղանդի հզօրութիւնը ունեցող մէկը մի՞թէ կարող էր ենթարկուել իշխանութիւնների թելադրանքին: Չէ՞ որ ճշմարիտ գրողը երբե՛ք… ԵՐԲԵ՛Ք ընդունակ չէ համակերպուել իշխանութիւններին, եթէ նոյնիսկ նաեւ ի՛ր օգնութեամբ է փոխուել քաղաքական իրականութիւնը…

Ես գրող եմ… Եւ հէնց այդ պատճառով էլ միշտ ընդդիմադիր եմ գոյութիւն ունեցող իրականութեան նկատմամբ… Իսկ երբ այդ իրականութիւնը բռնատիրութիւնն է` առաւել եւս… Կոստան Զարեանը նոյնպէս գիտէր արուեստագէտի այս բնական կեցուածքի մասին…

Պօղոս Սնապեանի ջախջախիչ եւ ընտիր յօդուածը թելադրուած էր ամէնից առաջ խորը ափսոսանքով, որ գրականութեան գործիչը կարող է ունենալ բոլոր այն դէպքերում, երբ դէմ առ դէմ հանդիպում է նմանօրինակ անպարկեշտութեան: Ընդ որում, ոմանք փորձեցին արդարացնել «Տատրագոմի հարսը» քերթուածի հեղինակին` պնդելով, թէ մարդը կարող է հասունանալու հետ մէկտեղ նաեւ վերանայել կամ փոխել իր համոզմունքները: Հաւանաբար… Բայց ոչ թէ ութսունամեայ հասակին… Եւ այն էլ` տակն ի վեր շրջելով իր վէպը… Բայց ինչո՞ւ… Գուցէ պատճառը դարձեալ այն ենթադրութիւնն էր, թէ իբր գրողը երկրից երկիր «թափառումների» տարիներին զբաղուել է նաեւ ոչ գրական գործունէութեամբ:

Պօղոս Սնապեանի «Աւազախրած նաւը» զայրացրեց ոչ միայն սաւոկային գրականութեան շրջանակի մէջ, այլեւ սփիւռքի «յառաջադիմական մտաւորականների» միջավայրում: Եւ յատկանշականն այն է, որ Պօղոս Սնապեանի մէջ նստած Գամփռ շան մոլեգնութիւնը օգտագործուեց «խորհրդային հայրենիքի» նկատմամբ հաճոյակատար զոմպիացածների սիրոյ խոստովանութիւնների համար…

… Պօղոսը երկու­երեք տարի առաջ էր, որ հեռացաւ «Բագին» գրական պարբերականի խմբագրապետի աշխատանքից:

Եւ նրա հեռանալը անմիջապէս անդրադարձաւ սփիւռքի գրական մթնոլորտի վրայ:

Պօղոս Սնապեանի հեռանալով` աւարտուեց ոչ միայն «Բագին» պարբերականի, այլեւ մեր գրականութեան մէջ գամփռային ներկայութիւնը: Եւ հետեւանքը եղաւ ամէն մի ագռաւի կռնչոց անուշ ձայն համարելու եւ իրար խաթր չկոտրելու, իւրաքանչիւր գրական թոթովանք post-modernism-ի դոնդոշային մտածողութեան ժամանակներով բացատրելու ցինիզմը…

«Շո՜ւն իմ, կորսուած իմ ձեռագիր, սրտիս ամբողջ թափը, արեանս ամբողջ եռուզեռը իր մէջ ամփոփած կախարդական թուղթ` շո՜ւն իմ, կորսուած ի՛մ ձեռագիր: Ամէն ինչ մոռցնել տուող ու բոլոր երգերէն աւելի դիմացող շռնդալից երգ, որ սրտիս մէջ էր ու մարեցաւ, արեանս մէջ էր ու անհետացաւ, թուղթերուս մէջ էր ու չյայտնուեցաւ, այլ կ՛աղմկէր անընդմէջ, կ՛որոտար, կ՛առինքնէր, կը գինովցնէր, շո՜ւն իմ, իմ գտնուած ձեռագիր, իմ ճշդուած ճակատագիր…»

 (Շար 1)

Դեկտեմբեր, 2011
Փարիզ

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES