«Անցեալի Յիշատակները» (Հեղինակ՝ Սերժ Մոմճեան)

2010-ին Լոնտոնի մէջ «Օսթին եւ Մաքոլէյ» հրատարակչատան կողմէ անգլերէնով լոյս տեսաւ Սերժ Մոմճեանի «Անցեալի յիշատակները» խորագրեալ հատորը:

Հեղինակը ծնած է Պէյրութ, ապա մեկնած է Լոնտոն, ուր հետեւած է լրագրութեան եւ վիպագրական արուեստին: Աշխատակցած է Պէյրութի «Տէյլի Սթար» օրաթերթին եւ Լոնտոնի «Իվենց» շաբաթաթերթին` ստորագրելով գրադատական յօդուածներ: Հեղինակն է «Ներհակ շարժառիթներ» (1994), «Աներեւոյթ գիծը» (2000) եւ «Օփերայի երգիչը» (2004) խորագրեալ վէպերուն, որոնք հրատարակուած են Լոնտոնի մէջ: «Անցեալի յիշատակները» իր պատմական առաջին եւ կարեւոր գործն է:

Հատորը կը բաղկանայ 190 էջերէ եւ կ՛ընդգրկէ 28 գլուխներ եւ վերջաբանը:

Սերժ Մոմճեան կը պատկերացնէ կեանքն ու գործունէութիւնը Վարդան Աբէլեանի, որ ապրիլեան եղեռնաշուք օրերուն երբ երկու տարեկան էր, թուրք զինուորները կը տարագրեն իր հայրն ու մայրը, կը հրդեհեն իրենց բնակարանը եւ ինք կը մնայ որբ: Այդ պահուն Յովսէփ հօրեղբայրը, որ կ՛ապրէր իրենց տան  դիմացը, կը փութայ եւ թրքական տարազով ծպտուած` կ՛ազատէ փոքրիկ Վարդանը բոցերու մէջէն, որ դառնապէս կու լար`մահճակալին տակ պահուըտած: Մինչ անդին, Վարդանին հայրը` Գէորգ, կը սպաննուէր թուրք զինուորներու կողմէ: Իսկ իր մայրը` Անուշ, խումբ մը հայ կիներու հետ կը տարուէր անծանօթ ուղղութեամբ:

Արդարեւ, Վարդանի հօրեղբայրը` Յովսէփ կ՛որոշէ հեռանալ Ուրֆայէն ու մեկնիլ Հալէպ` ապահով կայք մը գտնելու առաջադրութեամբ: Հետեւաբար կ՛առնէ իրեն հետ ուտելիք, ջուր, հարիւր լիրա եւ ադամանդէ ակով իր մատանին: Անոնք շուտով կու գան Արապփունարի երկաթուղիի կայանը, ուր կը նստին շոգեկառք եւ յետմիջօրէին կը հասնին Հալէպ: Շաբթուան մը ճամբորդութենէ ետք կանգ կ՛առնեն Սայտայի նաւահանգիստը: Կ՛անցնին Պաղեստին եւ, ապա, նաւակներով կ՛երթան Եգիպտոսի Աղեքսանդրիա նաւահանգիստը:

Հոն կը վարձեն սենեակ մը, ուր օր մը Յովսէփ կը յանձնէ Վարդանին անոր հօրը եւ մօրը լուսանկարները: Անդրադառնալով Տէր Զօրի մէջ բազում հայերու նահատակութեան` Յովսէփ կ՛ըսէ, որ այդ սեւ օրերը թող չվերադառնան յաւիտեան:

Վարդան կ՛իմանայ հօրեղբօրմէն, թէ հայրը կը կոչուէր Գէորգ, իսկ մայրը` Անուշ: Ան խորապէս կը տագնապի այն մտածումով, թէ իր ծնողները զոհ գացած են Եղեռնի ջարդերուն:

Վարդան կ՛ըսէ, թէ իր մանկութեան կարեւոր մէկ մասը անցուցած է Գահիրէի մէջ, հօրեղբօրը հետ, որ ներկայանալի էր եւ բարձրահասակ, ունէր լայն ուսեր եւ շառագոյն դէմք: Սակայն իրենց սենեակը գետնայարկ խուցի մը երեւոյթը կը պարզէր, ուր չէին ներթափանցեր արեգակի ճառագայթները: Այս վատառողջ սենեակին մէջ կը բնակին հօրեղբայրն ու Վարդան տասնմէկ շաբաթներ: Ապա կը փոխադրուին հանգստաւէտ տուն մը: Հօրեղբայրը արձանագրել կու տայ Վարդանը մօտիկ մանկամսուր մը եւ յաջորդ շաբաթ կը բանայ նպարավաճառի խանութ:

Վարդան կ՛ըսէ, թէ Յովսէփ հօրեղբայրը աստուածավախ եւ սրբակենցաղ մարդ էր: Կը յաղթէր իր դժուարութիւններուն անվհատ կամքով: Գործունեայ էր եւ գիտէր դասաւորել իր գործերը:

Հինգ տարեկանին Վարդան կը յաճախէ պետական դպրոց: Երբ կը դառնայ պատանի, շաբաթավերջերուն կ՛օգնէ իր նպարավաճառ հօրեղբօր:

Փոխանցելով հատորի հերոսին մասին իր տեղեկութիւնները, Սերժ Մոմճեան կ՛ըսէ, թէ Վարդան 1930-ական թուականներուն կը գաղթէ Միացեալ Նահանգներու Միջիկըն քաղաքը, ուր կ՛ապրի խոնաւ գետնայարկի մը մէջ: Այս շրջանին, Ամերիկա կը դիմագրաւէ տնտեսական ծանր տագնապ մը, որ կը յատկանշուի անգործութեամբ եւ աղքատութեամբ:

Վարդան իր ապրուստը ապահովելու համար կը ձեռնարկէ կարգ մը գործերու: Կը դառնայ բեռնակիր եւ առանց տրտնջալու, համբերութեամբ կը կատարէ իր պարտաւորութիւնները` աշխատելով օրական տասնչորս ժամ անընդհատ:

Տասնութ ամիս գործելէ ետք կը դառնայ ուժասպառ: Շաբաթ մը կը հանգստանայ: Ապա իբրեւ սպասաւոր կը ծառայէ ճաշարանի մը մէջ: Հակառակ անփորձ ըլլալուն` կարճ ժամանակամիջոցին ձեռք կը բերէ գոհացուցիչ արդիւնք: Միաժամանակ կը հետեւի նաեւ ճարտարագիտական ճիւղին:

Վարդան կ՛ըսէ, թէ օր մը երկու յաճախորդներ կու գան ճաշարան, ուր ճաշասեղանին շուրջ իրարու հետ մեղմ ձայնով կը խօսին թրքերէն: Վարդան իմանալէ ետք անոնց խօսակցութիւնը, հարց կու տայ թէ ո՞ր երկրէն կու գան արդեօք: «Թուրքիոյ Զմիւռնիա քաղաքէն», կը պատասխանէ մօրուսաւոր յաճախորդը` յայտնելով, թէ ինք եւ իր ընկերակիցը եկած են Միջիկըն քաղաքը առեւտրական գործով:

Ժամանակը յարմար նկատելով, Վարդան կ՛ըսէ, թէ Թուրքիա երեսուն տարի առաջ ձեռնարկած է ահաւոր ջարդերու` սպաննելով աւելի քան մէկ միլիոն հայեր:

Թուրք յաճախորդը իմանալէ ետք թէ Վարդան հայ է, կ՛ըսէ, թէ այդ դէպքերը կը պատկանին անցեալին, եւ թէ իրենք ոչ մէկ կապակցութիւն ունին թուրք նախկին ղեկավարներու քաղաքական գործունէութեան հետ: Կ՛ըսէ, թէ իրենք եւս դատապարտած են հայերու դէմ գործուած հաւաքական սպանդները:

Մեկնումէն առաջ, ճաշի հաշիւը չեքով կատարած պահուն, մօրուսաւոր թուրքը ձեռքը կը տանի իր ժաքեթին ներսի գրպանը, որպէսզի դուրս հանէ չեքի տետրակը: Սակայն անզգուշութեամբ գետին կը ձգէ իր այցետոմսը: Վարդան իսկոյն կը ծռի գետին եւ զայն վերցուցած ատեն, արագ ակնարկով կը կարդայ անոր վրայ արձանագրուած թուրք յաճախորդին իջեւանած պանդոկին անունը` «Մետիսըն» պանդոկ: Իսկ թուրք յաճախորդներուն մեկնումէն ետք Վարդան սեղանին վրայ կը տեսնէ չեք մը, որ կը կրէ ստորագրութիւնը մօրուսաւոր թուրքին` Լաթիֆ Օտոկլու:

Մինչ այդ հայկական կոտորածներու շուրջ Վարդանի հետաքրքրութիւնը կը խորանայ հետզհետէ: Այս հարցով ան կ՛այցելէ Մարդկութեան դէմ գործուած ոճիրներու ուսումնասիրութիւններու կեդրոնը, ուր վաւերական աղբիւրներէ կ՛իմանայ, թէ հետեւեալ չորս երեւելի հայ դասախօսները` Թենեքեճեան, Նահիկեան, Պուճիգանեան եւ Սողիկեան նահատակուած են թուրքերու կողմէ: Թէ` 1918-ին Թուրքիոյ ամերիկեան դեսպանը Հանրի Մորկընթաու ահազանգ հնչեցուցած է ի տես հայ ժողովուրդի նահատակ զաւակներուն:

Ըստ Սերժ Մոմճեանի, Վարդան կը լծուի ուսումնասիրական աշխատանքի: Շնորհիւ իր պրպտումներուն` հայկական ջարդերու վերաբերեալ յօդուածներէ կ՛իմանայ, թէ Լաթիֆ Օտոկլու եղած է 1915 թուի հայոց տարագրութիւնը եւ ջարդերը գործադրող զինուորական պաշտօնեան, Ուրֆայէն մինչեւ շրջակայ գիւղերը:

Վարդան կը յիշէ մօրուսաւոր այն թուրքը, որուն ճաշ հրամցուցած է ճաշարանին մէջ, դեռ տարի մը առաջ: Վերոյիշեալ գրութիւններու հետ Վարդան կը տեսնէ նաեւ Լաթիֆ Օտոկլուի լուսանկարը, որ կ՛ամրապնդէ իր մէջ այն համոզումը, թէ ճիշդ են անոր հայատեաց արարքներուն նկատմամբ իր կատարած վերագրումները:

Արդարեւ, թուրքին իջեւանած պանդոկի հասցէն գտած ըլլալով` Վարդան կ՛որոշէ անձամբ ներկայանալ անոր: Ուստի, հեռաձայնային հաղորդակցութեամբ կը կապուի «Մետիսըն» պանդոկի քարտուղարուհիին, որ կ՛ըսէ, թէ Լաթիֆ Օտոկլու սենեակ մը վերապահած է իրեն 5 յուլիս 1948-էն սկսեալ:

6 յուլիս 1948-ին, առաւօտեան ժամը 8:00-ին, կ՛երթայ «Մետիսըն» պանդոկ եւ ձեռք կը ձգէ Լաթիֆ Օտոկլուի սենեակին թիւը` եօթներորդ յարկ, թիւ 702:

Յաջորդ օր, 7 յուլիս 1948-ին, Վարդան դարձեալ կու գայ Մէտիսըն Պանդոկ, կը բարձրանայ եօթներորդ յարկ եւ, իբրեւ սպասաւոր, կը թակէ թիւ 702 դուռը: Օտոկլու երբ կը բանայ զայն` կը  զարմանայ տեսնելով Վարդանը, որ հազիւ սենեակ մտած` բռունցքի քանի մը ուժգին հարուածով զինք կը տապալէ գետին: Օտոկլու կը ցնցուի երբ Վարդան կը պատմէ իրեն 1915 թուին Ուրֆա քաղաքին մէջ իր գործադրած ոճիրները, որոնց զոհ գացին հազարաւոր հայեր: Վարդան կ՛ըսէ թուրքին, որ պիտի պատժուի մարդկութեան դէմ իր գործադրած ջարդերուն համար:

Այն պահուն, երբ Վարդան հեռաձայնի  միջոցաւ կ՛ուզէ կարծիքը առնել իրաւաբան իր ընկերոջ` պրն. Պասմաճեանին, Լաթիֆ Օտոկլու կը դիմէ անձնասպանութեան: Կը վազէ ան դէպի պատշգամ եւ պանդոկի եօթներորդ յարկէն ինքզինք փողոց կը նետէ, ուր կը մեռնի վայրկենական: Կարճ ատեն մը ետք, չորս ոստիկաններ կը հասնին դէպքին վայրը, ուր իրազեկ ըլլալէ ետք խնդրոյ առարկայ հարցին, կը ձերբակալեն Վարդանը եւ կը տանին ոստիականատուն զայն յանձնելու դատական իշխանութեան:

Ոստիկանատան մէջ Վարդան կը հարցաքննուի քննիչ ոստիկանապետ Ճոն Թրէվորտի կողմէ, որուն կը պարզէ այն ճշմարտութիւնը թէ Լաթիֆ Օտոկլու թուրք զինուորական պաշտօնեայ մըն է, որ անձամբ գործադրած է անմեղ հայերու տեղահանութիւնն ու ջարդերը: Վարդան կ՛ըսէ, թէ յիշեալ թուրք ոճրապարտ մարդուն մասին իր տեղեկութիւնները քաղած է ոճիրներ մարդկութեան դէմ Ուսումնասիրութիւններու Միջիկընի Կեդրոնէն: Այս առիթով, ոստիկանատուն կը ներկայանայ նաեւ իրաւաբան Պասմաճեան, որ ինք եւս կը հաստատէ, թէ Լաթիֆ Օտոկլու անձամբ գործադրած է 1915 թուի հայ ժողովուրդի աքսորն ու կոտորածները: Ապա, Վարդան երաշխաւորութեամբ ազատ կ՛արձակուի:

Դատավարութիւնը տեղի կ՛ունենայ 4 սեպտեմբեր, 1948-ին անձնասպանութեան օրը Լաթիֆ Օտոկլուի սենեակը եկած երկու ոստիկաններու եւ դիազննութեան արդիւնքը յայտնաբերած բժիշկին ներկայութեան: 11 սեպտեմբեր, 1948-ին դատական քննիչ յանձնախումբը անպարտ կ՛արձակէ Վարդան Աբէլեանը:

Օր մը, Միջիկընի Հայկական Տան մէջ, Սուրէն անունով ուրֆացի հայ մը դրուատելով Վարդանի յանդուգն կեցուածքը թուրք Լաթիֆ Օտոկլուի հանդէպ, կը  յիշէ Սողոմոն Թեհլիրեան, որ Պերլինի մէջ, 1921 թուին, ահաբեկեց թուրք դահճապետ Թալէաթը, Բիւրաւոր հայերու տարագրութիւնն ու նահատակութիւնը ծրագրած ըլլալու յանցանքով:

Հանգստեան տարիքը թեւակոխելէ ետք, Վարդան Աբէլեան շատ յաճախ կ՛այցելէ Հայկական Տունը, ուր, օր մը, «Արմինըն Ուիքլի Նիուզ» թերթին մջ կը կարդայ մօրը մասին շահեկան յօդուած մը: Ըստ յօդուածագրին, Անուշ Աբէլեան, Վարդանի հարազատ մայրը, Եղեռնի տարին կը կորսնցնէ իր ամուսինն ու զաւակը: Խումբ մը հայ կիներու հետ ան կը տարուի անծանօթ վայրեր: Սակայն, ճամբու ընթացքին, օգտուելով զիրենք առաջնորդող թուրք զինուորին կարճատեւ բացակայութենէն, Անուշ երկու ոսկիով կը կաշառէ թուրք կառապանը եւ կը վազէ դէպի իր ծննդավայրը` Ուրֆա: Սակայն ճամբան յոգնութեան պատճառաւ կը նուաղի, կորսնցնելով իր ուշքը: Երբ կը սթափի` կը գտնէ ինք զինք քիւրտ ընտանիքի մը յարկին տակ, ուր պարտադրաբար կ՛իսլամանայ կոչուելով Զելիխա:

«Արմինըն Ուիքլի Նիուզ» թերթի թղթակիցը շարունակելով իր խօսակցութիւնը հարց կու տայ որդեկորոյս հայ կնոջ, թէ օր մը երբ հրաշքով հանդիպի իր զաւկին, ինչպէ՞ս պիտի կրնայ ճանչնալ զայն: Անուշ կ՛ըսէ թէ շատ դիւրաւ կրնայ ճանչնալ իր զաւակը, որ ի ծնէ, ունէր սրճագոյն խալ մը իր վզին աջ կողմը, ճիշդ ականջին բլթակին տակ եւ այդ խալը մեծցած պէտք է ըլլայ մինչեւ հիմա:

Վարդան իսկոյն կը դիմէ վերոյիշեալ թերթի խմբագրապետ` պրն. Զաքարեանին, որ Վարդանին կ՛ըսէ թէ իր մայրը, Անուշ, կ՛ապրի Արեւելեան Թուրքիոյ Տոկուպայազիթ քաղաքը: Թէ` այն թղթակիցը` որ տեսակցութիւն ունեցաւ Անուշին հետ` կը կոչուի Նուպար Դաւիթեան: Ան կը խօսի անգլերէն, թուրքերէն եւ քրտերէն:

Պրն. Զաքարեան կը թելադրէ Վարդանին, որ նախ երթայ Անգարա եւ Իջեւանի Մելոտի պանդոկը, եւ հաստատէ հեռաձայնային հաղորդակցութիւն Նուպար Դաւիթեանին հետ, որ պիտի ըլլայ Վարդանի առաջնորդը Անգարայէն մինչեւ Տոկուպայազիթ քրտական քաղաքը, ուր կը բնակի Անուշ:

Այսպէս, Վարդան կը ճամբորդէ Միջիկընէն մինչեւ Անգարա 1987 տարուան մայիսի կիսուն, անձրեւոտ օր մը: Իսկ Անգարայէն մինչեւ Էրզրում եւ Արեւելեան Թուրքիա Վարդան եւ Նուպար  կը ճամբորդեն միասնաբար: Երկար եւ յոգնատանջ ուղեւորութենէ ետք Վարդան եւ թղթակից Նուպար Դաւիթեան կը հասնին Տոկուպայազիթ քրտական քաղաքը ու կը տեսակցին Անուշին հետ: Շնորհիւ Նուպարին, մայր ու որդի կը ծանօթանան իրարու եւ կ՛ողջագուրուին եօթանասուն տարի իրարմէ հեռու ապրելէ ետք: Անուշ կ՛ուրախանայ երբ Վարդան ցոյց կու տայ իրեն այն սրճագոյն խալը, որ ի ծնէ գոյութիւն ունեցած է իր վզին աջ կողմը:

Արդարեւ, Սերժ Մոմճեանի «Անցեալի Յիշատակները» խորագրեալ հատորը անգլիախօս հայերու եւ օտար ընթերցողներու համար լեզւականօրէն ըմբռնելի վիպական գործն մըն է, որ իր գլխաւոր հերոսին` Վարդան Աբէլեանի միջոցով հայ ժողովուրդին դարաւոր տառապանքին, հոգեմտաւոր աւանդներուն եւ մշակութային իրագործումներու մասին շահեկան տեղեկութիւններ կը փոխանցէ:

ՅԱԿՈԲ ՄԱՆՈՒԿԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES