Խնդրայարոյց Իրադարձութիւններ. Օրիորդը Պաշտօնապէս Կ՛Արգիլուի Ֆրանսայի Մէջ

Ֆրանսայի ազատութեան եւ հաւասարութեան խորհրդանիշը երիտասարդ կին մըն է. Մարիան:

ԱՐԵՒՄՏԵԱՆ ՖՐԱՆՍԱՅԻ ՄԷՋ ԳԻՒՂԱՔԱՂԱՔ ՄԸ ԱՐԳԻԼԱԾ ԷՐ «ՄԱՏԸՄՈՒԱԶԵԼ» ԲԱՌԸ: ԱՆԻԿԱ ԱՅՍ ՔԱՅԼԻՆ ԴԻՄԱԾ ԷՐ, ՄԻՆՉ ԿՆՈՋ ԻՐԱՒՈՒՆՔՆԵՐՈՒ ՊԱՇՏՊԱՆ ԽՄԲԱՒՈՐՈՒՄՆԵՐ ԿԸ ՊԱՅՔԱՐԷԻՆ, ՈՐ ԲԱՌԸ ԱՄԷՆ ՏԵՂ ՄՏՆԷՐ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ԱՂԲԱՄԱՆԻՆ ՄԷՋ: «ՕՐԻՈՐԴ»-ԻՆ ՕՐԵՐԸ ԱՐԴԷՆ ՀԱՇՈՒԸՒԱԾ ԷԻՆ… «ՊԻ. ՊԻ. ՍԻ.» ԵՒ «Ա. ԷՖ. ՓԷ.» ԿԸ ԳՐԵՆ ԱՆԽՈՒՍԱՓԵԼԻ ՏԱՐԱԿԱՐԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒՆ ՄԱՍԻՆ:

Ֆրանսայի վարչապետ Ֆրանսուա Ֆիլոն երեքշաբթի օր յայտարարեց, թէ այսուհետեւ պաշտօնական արձանագրութիւններէ դուրս պիտի դրուին «օրիորդ», ինչպէս նաեւ` «հօրենական անուն» եւ «ամուսնական անուն» եզրերը:

Վարչապետին գրասենեակը նամակներ պիտի ուղարկէ երկրին բոլոր նախարարութիւններուն եւ շրջանային բարձրաստիճան պատասխանատուներուն` խնդրելով, որ արգիլեն այս եզրերուն գործածութիւնը:

Փոխարէնը` իշխանութիւնները պիտի գործածեն «մատամ» բառը, որ համազօր է տղամարդոց յատուկ «միսէօ»-ին: Անոնք պիտի հրաժարին ամուսինին անուան որեւէ ակնարկութիւենէ, բացի եթէ անիկա պաշտօնապէս որդեգրուած է կնոջ կողմէ:

Անցեալ տարի կիներու պաշտպան բազմաթիւ կազմակերպութիւններ շղթայազերծած էին պայքար մը` պաշտօնական արձանագրութիւններու մէջ «մատըմուազել» բառին գործածութեան դէմ` վիճելով, թէ խտրական վերաբերում էր կիներուն պարտադրելը, որ նշէին իրենց ամուսնական վիճակը:

Միասնութեան նախարար Ռոզալին Պաշըլօ, որ պատասխանատու է կիներու իրաւունքներու առնչուած հարցերու, ողջունած է քայլը եւ յայտնած է, թէ անիկա «վերջ կը դնէ խտրականութեան ձեւի մը»:

ՍԵՍՈՆ-ՍԸՎԻՆԻՅԸ ԳԻՒՂԱՒԱՆԻՆ ՄԷՋ
ԱՐԴԷՆ «ՕՐԻՈՐԴՆԵՐ» ՉԿԱՆ

Պրիթանիի այս փոքր հաւաքականութիւնը յունուարէն ի վեր արդէն արգիլած է այս եզրին գործածութիւնը պաշտօնական բոլոր արձանագրութիւններուն մէջ, վիճելով, թէ կիները պէտք չէ բնորոշուին իրենց ամուսնական վիճակին համաձայն, այնպէս` ինչպէս այս ձեւով չեն բնորոշուիր տղամարդիկը:

Պարմանուհիներ, ալեխառն մազերով մեծ մայրեր եւ 30-ական տարիքի աշխատող կիներ կը ճանչցուին իբրեւ «մատամ», այնպէս` ինչպէս որեւէ մանչ կը ճանչցուի իբրեւ «միսէօ», երբ կը դառնայ տղամարդ:

Գերմանացիք 1972-ին արդէն հրաժեշտ տուած էին չափահաս կիներու ուղղուած իրենց «ֆրոլայն» բառին: Անգլիախօս աշխարհին մէջ «միս» բառին գործածութիւնը հետզհետէ կը նուազի. երբ կարիքը կը զգացուի յարգանքի յատուկ բառ մը գործածելու` «Մս.» յապաւումը պատշաճ ձեւ մը կը նկատուի` խուսափելու համար «միս» (օրիորդ) կամ «միսիզ» (տիկին) ցայտուն բնորոշումներէն:

Սակայն Ֆրանսայի մէջ, ինչպէս` Սպանիոյ, ուր կը գործածուի «սինիորիթա»-ն եւ Իտալիոյ մէջ, ուր ներկայ է «սինիորինա»-ն, իրերը քիչ մը տարբեր էին: «Մատամ» կամ «մատըմուազել» բառերը կարելի է գործածել նոյնիսկ առանց անունի: Օրինակ` «Մատամ Պովարի» վէպին մէջ ժամկոչ մը հարց կու տայ. «Արդեօք տիկինը կը փափաքէ՞ր, որ զինք պտտցնէինք եկեղեցիին շուրջ»:

Կնոջ իրաւունքներու պաշտպանութեան համար պայքարողներ անիմաստ կը նկատեն «մատըմուազել»-ը:

Կնոջ մը դիմելու այս ձեւերը կը ծառայեն ոչ միայն պաշտօնականութեան եւ յարգանքի, այլ նաեւ` պչրանքի եւ ծանօթութեան:

Բեմի եւ պաստառի աստղեր կը պահեն իրենց «մատըմուազել»-ի վիճակը, ինչ տարիքի ալ պատկանին: Սպասեակներ կրնան հաճոյացնել որոշ տարիքի կին մը` զայն կոչելով «մատըմուազել»: Պաշտօնեաներ կրնան գերակայութեան տրամադրութիւն մը ցոյց տալ եւ մերժել «մատամ» կոչել կին մը:

Սակայն Սեսոն-Սըվինիյըի քաղաքապետ Միշել Պիանի կարծիքով, նպատակը «խտրականութիւնը» վերացնել է:

Քաղաքապետական 2008-ի ընտրութիւններուն սեռային հաւասարութիւնը պաշտպանելու իր ծրագիրին շնորհիւ յաջողած Պիան իրեն գաղափարակից խորհրդատուներու հետ կ՛իրագործէ 16 հազար բնակչութեամբ գիւղաքաղաքը անհաւասարութեան երեւոյթներէ ձերբազատելու եւ կերպարանափոխելու ծրագիրներ:

Պիանի իրագործած փոփոխութիւնները միաժամանակ գործնական են եւ խորհրդանշական. այժմ գիւղաքաղաքին մարզադաշտը ունի կիներու յատուկ հանդերձարաններ, իսկ քաղաքապետութեան գրութիւններու մէջ կը գործածուին արական եւ իգական դերանուններ, երբ խօսքը կ՛ուղղուի նաեւ կիներու:

Պիանի ընտրապայքարի լոզունքը կ՛ըսէր. «Իւն վիլ փուր թուս» (քաղաք մը` բոլորին համար), թէեւ այժմ ան կ՛ըսէ, թէ պէտք էր ըսէր` «Իւն վիլ փուր թուս է թութ», գործածելով նաեւ «բոլոր» բառին իգական ձեւը:

«Կը թուէր, թէ ասիկա բնական քայլ մըն էր մեզի համար. խորհրդանշական է, նշան մըն է, լաւ քայլ մը, սակայն միայն մէկը` բազմաթիւ այլ բաներու կողքին», ըսած է Պիան` ակնարկելով «մատըմուազել» բառը շպրտելու որոշումին:

Առաջին անգամ չէ, որ ֆրանսական քաղաքապետութիւն մը դիմած է նման քայլի մը: Սեսոն-Սըվինիյըի մօտակայ Ռեն քաղաքը, որ շատ աւելի ընդարձակ է, 2007-ին պաշտօնապէս արգիլած էր «մատըմուազել»-ի գործածութիւնը: Սակայն այս անգամ բառին դէմ ազգային մակարդակի վրայ պայքար սկսած էին մղել կիներու իրաւունքներու պաշտպան խմբաւորումները:

Անոնք կ՛ուզէին, որ «մատամ» բառը անջատուէր ամուսնացած կնոջ մը կամ ամուսնութեան ճամբուն վրայ գտնուող կնոջ մը գաղափարէն եւ դառնար «միսէօ»-ի նման անձի մը դիմելու ընդհանուր ձեւ մը:

Այժմ կիներ կրնան գնել զարդանշաններ, որոնց վրայ «մատըմուազել» բառը ջնջուած է: Անոնց կը թելադրուի համակարգիչէն առնել պատրաստ նամակ մը եւ զայն ուղարկել ելեկտրական ընկերութիւն կամ դրամատուն` տեղեկացնելու համար, թէ կը փափաքին այսուհետեւ կոչուիլ «մատամ»:

ՎԻՃԱՐԿՈՒԹԻՒՆԸ

Սակայն ոմանք կը վիճին, թէ ի՛նչ կարիք կայ այսքան ջղագրգիռ դառնալու լեզուագիտական շպարի մը համար, որ պաշտօնական թուղթի մը վրայ նշան մը դնելու կը ծառայէ, մինչ անդին գոյութիւն ունին հիմնական հարցեր, ինչպէս` աշխատավարձի հաւասարութիւն, մանուկներու հոգածութեան սպասարկութիւններու գոյութիւն եւ քաղաքական կեանքի մէջ ներկայացուցչութիւն, որոնք գործնական գետնի վրայ կը մնան շատ աւելի մեծ խոչընդոտներ` ամբողջութեամբ հաւասար ընկերութիւն մը կառուցելու ճամբուն վրայ:

Պըրքպեք համալսարանէն կիրառական լեզուագիտութեան դասախօս Փենելոփէ Կարտնըր- Քլորոս կ՛ըսէ, թէ մարդկային հաւաքականութեան մը լեզուն եւ անձերու դիմելու եզրերու ընտրութիւնը կրնան արտացոլել խորապէս արմատացած կեցուածքներ:

«Լեզուն զգայուն ցուցանիշն է այն տարբերութիւններուն, զորս հաւաքականութիւն մը կը դնէ: Հետեւաբար, եթէ անհրաժեշտ է գիտնալ, թէ արդեօք կին մը ամուսնացա՞ծ է, թէ ոչ, ապա այս մէկը կ՛արտայայտուի լեզուին մէջ», կը բացատրէ ան:

««Մատըմուազել»-ը յարգանքի յատուկ տիտղոս մըն էր եւ գոյութիւն ունէր նոյնիսկ անոր արական տարբերակը` «մոնտամուազօ», թէեւ շատ հազուադէպօրէն կը գործածուէր» եւ հետագային ամբողջութեամբ դադրեցաւ անոր գործածութիւնը», կ՛աւելցնէ ան («տոմուազօ» կը նշանակէ «կիներու ընկերակից»):

«Մատամ» բառը կու գայ ֆրանսերէն «կին» («տամ») բառէն: Սակայն «մատըմուազել»ը կու գայ «տըմուազել» բառէն, որ կը նշանակէ չամուսնացած կին:

Անգլերէնի մէջ «միս» եւ «միսիզ» բառերը յապաւումներն են «միսթրես» բառին, որ կը նշանակէ «ղեկավար»:

«Հաւասարութեան սկզբունքին աւելի մօտ հաւաքականութիւններ համամիտ են նուազ շեշտ դնելու անձի մը դիմելու յատուկ տիտղոսներու վրայ», կ՛ըսէ Կարտնըր- Քլորոս:

Այն իրողութիւնը, թէ «միս» եւ «միսիզ» բառերուն գործածութիւնը շատ աւելի նուազ յաճախակի է անգլերէնի մէջ, քան` ֆրանսերէնի, մտածել կու տայ, թէ բրիտանական ընկերութիւնը նուազ կարիքը զգացած է տարբերութիւն մը դնելու: Անգլիացիք ժամանակի ընթացքին նոյն ձեւով հրաժարած են «տաու» (դուն) դերանունէն եւ որդեգրած են աւելի ծանօթ տարբերակ մը` «եու»ն, մինչդեռ ֆրանսացիք պահած են «վու»ն եւ «թիւ»ն:

«Երբեմն լեզուն իր ոտքերը կ՛երկարէ ընկերային ընդունուած սովորութիւններէն անդին», կ՛աւելցնէ Կարտնըր- Քլորոս:

Գերմանիոյ մէջ «ֆրոլայն»-էն հրաժարելու հակումը սկիզբ առաւ 1970-ական տարիներուն: Թերեւս նոյնը այսօր տեղի կ՛ունենայ Ֆրանսայի մէջ:

 ՍԻՄՈՆ ՏԸ ՊՈՎՈՒԱՐ ՊԻՏԻ ԸՆԴՈՒՆԷ՞Ր

 

«Ի՞նչ բան աւելի կարեւոր է ֆրանսացի աղջնակի մը համար այսօր. չորս տարեկանէն սկսեալ մատա՞մ կոչուիլ, թէ` գիտնալ, որ իր մայրը նոյնքան կը վճարուի, որքան` նոյնքան աշխատող պաշտօնակից տղամարդ մը»:

«Ի՞նչ բան աւելի կարեւոր է ֆրանսացի կնոջ մը համար այսօր. այսուհետեւ երբեք չլսե՞լ մատըմուազել բառը, թէ՞ վստահ ըլլալ, որ մանկամսուրին մէջ անպայման տեղ մը պիտի գտնէ իր 3 ամսուան նորածինին հոգածութեան համար»:

«Ի՞նչ բան աւելի կարեւոր է. արգիլել բառ մը, որ միայն մշակութայի՞ն նշանակութիւն ունի, թէ խորհրդարանին մէջ ունենալ աւելի մեծ թիւով կին երեսփոխաններ»:

«Սորվելիք ունինք մեր մայրերէն, որոնք 1972-ին յառաջ քշեցին տիտղոսներու հարցը, սակայն որոշեցին, թէ՞ իրականութեան մէջ շատ աւելի լուրջ հարցեր կային, որոնց համար պէտք էր պայքարիլ»:

Ֆրանսացի գրագէտ Անիես Փուարիէ`
«Տի Ինտիփենտընթ» թերթին մէջ:

 

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

 

 

 

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES