Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Շատ Մեծ Նախաձեռնութեան Առիթով «Հայոց Ցեղասպանութիւնը` Ճանաչումէն Հատուցում» (Անթիլիաս, 23-25 փետրուար 2012)

Յ. ՊԱԼԵԱՆ

Այդպէս խորագրուած էր խորհրդաժողովը:

Թղթակցութիւն ընելու միտում չունիմ: Աշխատանքը ըրին եւ կ՛ընեն տեղական հայ եւ օտար լրատուամիջոցները: Նաեւ` պատկերներով եւ ձայնով:

Գրեթէ երկու եւ կէս օր, անթերի կազմակերպութեամբ եւ ժամացուցային ճշգրտութեամբ նիստեր գումարուեցան:

Սփիւռքը նման միջազգային մասնակցութեամբ եւ նոյնքան մասնագիտական բովանդակութեամբ գիտաժողով հաւանօրէն չէր ունեցած: Փարիզ տեղի ունեցան, անցեալին, Հայ դատին նուիրուած միջազգային գիտաժողովներ: Այս անգամ նիւթը ընդհանուր սահմանում չունէր, այլ խտացեալ էր: «Հայոց ցեղասպանութիւնը` ճանաչումէն հատուցում»:

Ի հարկէ գիտաժողովէ մը պէտք չէ սպասել ո՛չ կարգախօսներ եւ ո՛չ ալ պատգամներ, թէեւ այդ փորձութիւնը միշտ առկայ է, մանաւանդ` ժողովրդային մակարդակի վրայ:

Գիտաժողովի ամբողջ տեւողութեան Արամ Ա. կաթողիկոս հեղինակաւոր կերպով հովանաւորեց եւ հունաւորեց: Միջազգային օրէնքի իրաւաբաններ, մասնագէտներ, համալսարանի դասախօսներ եւ ատեաններու նախագահներ, երեսուն հեղինակութիւններ, ելոյթներ ունեցան: Անոնք եկած էին Եւրոպայի բազմաթիւ երկիրներէն եւ համալսարաններէն, Ամերիկայէն, նաեւ` Թուրքիայէն: Բազմազգ ժողով մը: Հրաւիրուած էին բազմաթիւ կազմակերպութիւններ եւ անձնաւորութիւններ:

Հաւանօրէն իրենք` այդ երեսուն մասնագէտները, կրցան հետեւիլ եւ ըմբռնել եղած արտայայտութիւնները, արդէն զրոյցը ընթացաւ իրենց միջեւ: Այդ երեսուն անձերէն դուրս, վեհարանի դահլիճին մէջ գտնուողները հետեւեցան, բայց կը կարծեմ, որ անկարելի էր իւրացնել, ինչ որ կ՛ըսուէր: Գէթ ես յաւակնութիւնը չունէի լրիւ հասկնալու հեղեղանման ելոյթները եւ մասնագիտական նրբութիւնները: Բայց կը լսէի եւ միաժամանակ կը մտածէի:

Զիս անհանգստացուցած էր հայերէն յայտարարութեան մէջ գործածուած «հատուցում» բառը, քանի որ մեր կորուստին եւ անսակարկելի պահանջին յարաբերաբար, «հատուցում»-ը նուազուրդ կը թուէր: Դադարի մը դիմեցի միջազգային ատեանի մը դատաւորին: Ժողովի լեզուն անգլերէնն էր: Ան բացատրեց, որ անգլերէնի մէջ Reperation-ը կը ներառէ կորուստներու հատուցումը եւ սրբագրութիւնը: Այսինքն բռնագրաւուած հայրենիքի պահանջը կարելի չէ նիւթական հատուցումով բաւարարել: Շփոթը կրնայ բխիլ հայերէն բառի ընթացիկ իմաստէն, որուն թերեւս պէտք է ընկերացնել հայոց ազգի իրաւունքի վերականգնում բացատրութիւնը:

Բացման իր խօսքով, Կիլիկիոյ կաթողիկոսը արտայայտուեցաւ որպէս իրաւատէր: Արդարեւ, Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը սեփականատէր է վանքերու, եկեղեցիներու եւ այլ կալուածներու, որոնք կը գտնուին ժամանակակից Թուրքիոյ մէջ: Արամ Ա. կաթողիկոս ճշդեց, որ Ցեղասպանութեան ճանաչման հետ միաժամանակ անհրաժեշտ է վերականգնել հողի իրաւունքը: Այսինքն Ցեղասպանութեան ճանաչումը հարցին լուծումը չէ: Անգլերէն խօսքին մէջ յստակօրէն գործածեց land բառը, հող:

Երկու օր շարունակ բացատրուեցան օրէնքներ, յիշուեցան բազմաթիւ ցեղասպանութիւններ, որոնց նկատմամբ որոշումներ կայացուեցան, պատիժներ սահմանուեցան: Երբ հրատարակուին այս կարեւոր խորհրդաժողովի ընթացքին խօսուածները, անոնք օգտակար կ՛ըլլան մեզի, մանաւանդ` նորերուն, սորվելու համար, թէ անոնք ի՞նչ կրնան բերել մեզի, յաճախ ենթակայական ճառէն անդին, Հայկական հարցին տալու համար արդիական եւ իրաւական բնոյթ: Այսինքն, ճիշդ հասցէագրումով, կ՛այժմէականանայ Հայկական հարցը:

Արամ Ա. կաթողիկոսի խօսքէն ետք ելոյթները եղան մասնագիտական, որոնք անպայմանօրէն չէին առնչուեր հայկական կացութեան, բայց օգտակար են միշտ` բաղդատութեան եւ յիշեցման համար: Կրկին յիշուեցաւ, անպատժելիութեան պարագային, Հիթլերի խօսքը, թէ` ո՞վ կը յիշէ հայոց ջարդերը:

Վահէ Թաշճեանի եւ Քեն Խաչիկեանի ելոյթները եւս անբաւարար պիտի ըլլային այս բարձրամակարդակ խորհրդաժողովին առանցք դարձնելու Հայկական հարցը, եթէ երկու թուրքեր, Թաներ Աքչամ, Քլարք համալսարանի պատմութեան դասախօս, եւ Սայիտ Չեթինօղլու` Անգարայի անկախ համասլարանի դասախօս, հանդէս չգային պատմական տուեալներով եւ թրքական օրէնքներու կամայականութիւններու եւ հակասութիւններու արժեւորումներով: Այսինքն տեսակէտներու փոխանակութիւնը ներելու, զղջումի, մարդկայնական, մարդասիրական եւ այդ կարգի բարոյական ոլորտէ փոխադրուեցաւ իրաւունքի հաստատման ոլորտ` միաժամանակ ընդունելով թուրք կառավարութեան ոճիրը եւ հայոց ինչքի կամայական իւրացումը, ճշդելով, որ Թուրքիան իրաւունք չունի բռնագրաւուած պահելու հայոց ինչքը` ըստ կացութեան մշակուած օրէնքներով եւ հրամանագիրներով:

Թուրքիան իրաւունք չունի իւրացնելու հայոց սեփականութիւնները. այս մասին արտայայտուած են միջազգային մասնագէտներ, հայկական դիմումի մը վրայ (տեսնել Անտրէ Մանտելշթամի գիրքը` «Հայկական հարցը Ազգերու լիկային առջեւ»):

Այս խորհրդաժողովը, Թաներ Աքչամի եւ Սայիտ Չեթինօղլուի մասնակցութեամբ եւ ելոյթներով repentance-ի, եթէ այսպէս կարելի է ըսել, մեղայական զղջումի յանդուգն քայլ մըն էր, յանդուգն, քանի որ ըսուած է թուրքերու կողմէ: Օրէնքներու եւ անոնց պրոնզեայ քանդակի դէմքը ճեղքուեցաւ: Հաւատացի, որ արդարութիւն մը կարելի է` անցնելով ոչ միայն օրէնքներու խաչաձեւ ուղիներով, այլ նաեւ` իմաստութեան եւ բարոյականութեան: Թուրք Սայիտ Չեթինօղլու մտաւորական պարկեշտութեամբ յայտարարեց, որ Թուրքիոյ մէջ ոչ իսլամները սեփականազրկելու ընթացք եղած է եւ կայ:

Ինչ որ յաճախ ըսած եւ կրկնած եմ, Ցեղասպանութիւն գործուեցաւ հողի համար, եւ ինչքի տիրացման այդ ընթացքը տեւականացման ձգտած է Թուրքիոյ յաջորդական կառավարութիւններու հրապարակած օրէնքներով (լքեալ գոյքերու կամ հարստութեան տուրքի, վարլըք վերկիսի):

Խորհրդաժողովի աւարտին Կիլիկիոյ կաթողիկոսը` Արամ Ա., կալուածագրերու թղթածրար ի ձեռին, յայտնեց, որ ԻՐԱՒՈՒՆՔՆԵՐՈՒ ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՈՒՄԻՆ պիտի ձեռնարկուի:

Ցեղասպանութեան ճանաչման բարոյական բաւարարութենէն անդին երթալով` Հայկական հարցը կը դառնայ իսկապէս Հայ դատ, հասնելով միջազգային դատական ատեաններու առջեւ:

Եւ հակառակ ըսուածին եւ գրուածին` պայքարի նոր էջ կը բացուի, որպէսզի պարտուողական ոգիով չըսուի, թէ` պատմութեան էջերը կարելի չէ վերստին գրել…

Եթէ ձեռնածալ նստինք, այդ էջերը վերստին չեն գրուիր, եւ մոխիրը կը ծածկէ զանոնք:

27 փետրուար 2012

 

 

Share this Article
CATEGORIES