«Ազատարար Տերսիմցիներ» Ասացուածքը Վե՞րջ Կը Գտնէ

Ֆունտա Թոսուն

1915-ի Հայոց ցեղասպանութեան ընթացքին տերսիմցի ալեւի ցեղախումբերու կողմէ հազարաւոր հայեր փրկելու իրողութեան մասին յաճախ գրուած է: «Ակօս» թերթին մէջ լոյս տեսած յօդուածի մը մէջ յօդուածագիր Ֆունտա Թոսուն տեղեկութիւններ կը քաղէ 1938-ի Տերսիմի ըմբոստութեան եւ անոր յաջորդող զանգուածային ջարդերուն մասին ուսումնասիրութիւն կատարող Թալին Պահչեւանօղլուէն: Ըստ Պահչեւանօղլուի, Տերսիմի այլազգ բնակչութեան ոչ բոլոր հատուածները ձեռք երկարած են հայերուն: Այս մէկը իրականութեան կը համապատասխանէ, նկատի առած, որ Տերսիմի զազայախօս սիւննի քիւրտերը, գործակցելով թուրքերուն հետ, մասնակից դարձած են հայերու սպանդին: Սակայն, հայկական եւ այլ աղբիւրներ կը հաստատեն, որ Տերսիմի ալեւի-գըզըլպաշ ցեղախումբերէն շատեր ապաստան տուած եւ փրկած են ջարդէն ազատած հայերը: Յօդուածին մէջ հայեր փրկելու տերսիմցիներու ջանքերը կասկածի տակ առնելու եւ պատմական այդ փաստը վարկածային բնորոշելու Պահչեւանօղլուի պնդումները կը վերաբերին Տերսիմի սիւննի քիւրտերուն, այլապէս, եթէ Պահչեւանօղլու նպատակ ունի Տերսիմի գըզըլպաշներն ալ մասնակից նկատել ջարդերուն, ապա իր ուսումնասիրութիւնն ալ, եթէ յաւելեալ հաստատ փաստեր չկան, կրնայ վարկածային թուիլ: Իբրեւ փաստացի վկայութիւն գըզըլպաշ տերսիմցիներու հայեր փրկելու իրողութեան, օտար դիւանագիտական աղբիւրներու պատմական արխիւներէն լաւագոյն օրինակն է օսմանեան Թուրքիոյ գերմանական դեսպանատան Էրզրումի փոխհիւպատոս Մաքս Էրուին Վոն Շոպնըր-Ռիեւթըրի վկայութիւնը: Դեսպանատան A53a/1915/5440 փաստաթուղթին մէջ, ուր նկարագրելով Բասէնի եւ Էրզրումի 13 հայկական գիւղերէ տեղահանուած հայերու ջարդը Տերսիմի սահմանակից Եփրատի ափերուն` կը վկայէ. «Քիւրտերը եւս մասնակցեցան սպանդին, սակայն անոնցմէ ոչ մէկը տերսիմցի քիւրտ էր»: Ստորեւ կը ներկայացնենք Թալին Պահչեւանօղլուի յօդուածին թարգմանութիւնը:

«ՀՈՐԻԶՈՆ»

 

Պոլիս ծնած, բայց գերմանաբնակ Թալին Պահչեւանօղլուն, տերսիմցի հայերու հետ խօսելէ ետք, Տերսիմի հայերու պատմութեան վերաբերեալ աշխատանք մը տարած է եւ հասած է այն եզրակացութեան, թէ «Տերսիմցիները 1915-ին մեծ թիւով հայեր ազատեցին» բացատրութեան մէջ իրականութեան բաժինը ենթադրուածին չափ իրական չէ:

«Ակօս» թերթի թրքերէն բաժնին մէջ, 23 դեկտեմբեր 2011-ին, խմբագիր Ֆունտա Թոսուն գրի առած է Պահչեւանօղլուի աշխատութենէն քաղուած իր տպաւորութիւնները, որոնցմէ կարեւոր մաս մը թարգմանաբար կու տամ ստորեւ:

Ըստ Պահչեւանօղլուի, Տերսիմին այսօր կը նայինք երեք դիտանկիւններէ, որոնք երեքն ալ խնդրայարոյց են եւ կը յառաջացնեն երեք տեսակէտներ.

1.- Պետութիւնը Տերսիմի անունը փոխած է «Թունչելի»-ի եւ կերտած է Տերսիմի թրքական արդի ինքնութիւնը :

2.- Քիւրտերը 1938-ի կոտորածին յառաջացուցած իրաւազրկումը կը գործածեն` միացեալ քիւրտ ազգային ինքնութեան մը կերտումին համար:

3.- Կայ նաեւ ալեւիներու, գըզըլպաշներու, զազաներու, քիւրտերու եւ հայերու ինքնութեանց ազատութեան վրայ հիմնուած` Տերսիմի ինքնութիւնը:

Թալին Պահչեւանօղլու կը հաստատէ, թէ այս երեք ինքնութիւններէն դուրս մնացած Տերսիմի հայերը իրենց ինքնութիւնը չեն կրնար արտայայտել, որովհետեւ «Տերսիմի ինքնութիւնը» ասացուածքը իրենց վրայ կ՛իշխէ: Ինչպէս որ նոր դրութիւնը բոլոր իսլամները թուրք կը նկատէ, այնպէս ալ այս ասացուածքը բոլոր տերսիմցիները միայն տէրսիմցի ըլլալու կը դատապարտէ:

Այս իրողութիւնը Տերսիմի հայերուն համար հարցի վերածուած է:

Պահչեւանօղլու կը յիշէ, թէ այն հայերը, որոնք իրենց մանկութեան ընթացքին որպէս քիւրտ կը ճանչցուէին, այսօր իրենք զիրենք հայ կը նկատեն: Անոնք հայ կը մկրտուին, կը ստանձնեն իրենց հայկական ինքնութիւնը եւ կը պայքարին իրենց զաւակները հայկական անուններով կոչելու համար:

Տերսիմահայ ընտանիք մը՝ 1937-ին

1938-ը տեսած եւ վերապրած հայերը այսօր այդ օրերու պատմութիւններէն մեկնած` ինքնաքննութիւն մը կը կատարեն ու կը հաստատեն, թէ մեծ վախ ապրած են այդ օրերուն: Շատ յատկանշական է Պահչեւանօղլուի պատմածները: Կ՛ըսէ, թէ անոնց, որոնց հանդիպած է ինք, տակաւին հետքերը կ՛ապրին այն սպանդին, որուն վկայ եղած էին իրենց մանուկ տարիքին, 1938-ին: Թէեւ ներկայիս անոնք իրենց հասուն տարիքին հասած են, սակայն, ինչպէս Պահչեւանօղլու կը հաստատէ, անոնք վերապրելով անցեալը` կրկին մանկացան: Անոնք կը յիշեն, թէ ինչպէ՛ս իրենց աչքերուն առջեւ մորթած են իրենց հարազատները` հայրերը, մայրերը, քոյրերն ու եղբայրները: Անոնք իրենք զիրենք նաեւ բախտաւոր կը համարեն, որովհետեւ դիակներուն տակ մնալով` կրցան կենդանի մնալ: Սակայն անոնք կը վկայեն, թէ նախընտրած են մոռնալ իրենց տեսածները եւ թաղել զանոնք մեռելներուն հետ: Իսկ այժմ կ՛ուզեն բնաւ չյիշել Տերսիմը, կամ ալ` իրենց յուշերը պատմել «ինքնագրաքննութեամբ»:

Հայ կիներու մասին ծրագրի մը պատրաստութեան ընթացքին հանդիպեցայ Տերսիմին: Պատանի եւ երիտասարդ եղած շրջանիս իմ ճանչցած Էլազըղցի (Խարբերդ) ընտանիքներուն տերսիմցի ըլլալը ալ այս միջոցին իմացայ: Մինչեւ օրս, իմ հետս սերտօրէն առնչուած 24 անձերուն 6-ը ուղղակի դէպքերը ապրած են, իսկ 18-ը երկրորդ սերունդէն անձեր են:

Թէ 1938-ի կոտորածին քանի՞ հայեր մեռած են, ճիշդ թիւ մը յայտնի չըլլալով հանդերձ, գիտենք, որ 350-400 հայեր կրցած են փրկուիլ սպանդէն: Ասոնք 1937-ին Տերսիմէն Խարբերդ անցած էին եւ 1938-ին դէպի արեւմուտք աքսորուած էին:

Տերսիմցի հայերը 1938-էն առաջ ընդհանրապէս հողագործութեամբ եւ անասնաբուծութեամբ զբաղող նահապետական ընտանիքներ եղած են: Իրենց վիճակը հարցնողներու «անօթի եւ թշուառ չէինք» կը բացատրեն եղեր: Ամրան ընթացքին բոլորը արտերուն մէջ կ՛աշխատէին, ձմրան ալ այրերը քաղաքներու եւ մօտաւոր գաւառներու մէջ ժամանակաւոր գործեր կը գտնէին: Կը զբաղէին նաեւ երկաթագործութեամբ, դերձակութեամբ, ատաղձագործութեամբ եւ շինարարութեամբ:

Քիւրտեր եւ հայեր ընկերովի կ՛արածէին գիւղին անասունները, գործածուած լեզուն Տերսիմի առոգանութեամբ հայերէնն էր: Կ՛ըսուի թէ իրենց հաւատքին պահանջները հանդարտօրէն ի գործ կը դնէին: Հայերը կը պատմեն, թէ Տերսիմի մէջ հայկական հարուստ մշակոյթ մը գոյութիւն ունէր եւ կը խօսին Ջիմպեքի մէջ 12 եկեղեցիներու եւ դպրեվանքի մը գոյութեան մասին:

Տերսիմի մէջ հայերը առհասարակ քիւրտ ցեղախումբերու հետ կապուած եւ անոնց հաշուոյն, մարապայ ըլլալով, կ՛աշխատէին:

Իմ հանդիպած տերսիմցի հայերուս պատմածներուն մէջ հակասութիւններ կան, կ՛ըսէ Պահչեւանօղլու: Ոմանք կը խօսին քիւրտերուն եւ ալեւիներուն շատ լաւ մարդ ըլլալու մասին, ոմանք ալ ցեղախումբերու իշխանութեան տակ հայերուն շահագործուելուն մասին պատմութիւններ կը պատմեն: Ուրիշներ ալ Տերսիմի քիւրտերուն «դուք էք մեզ սպաննողները», կ՛ըսեն:

Քիւրտերուն համար հայ կիներ փախցնելը շատ տարածուած սովորութիւն մը եղած է, որովհետեւ անոնք որեւէ փոխարժէք վճարելու պարտադրութեան տակ չեն եղած: Մինչ քիւրտերուն միջեւ աղջիկ փախցնելու պարագային սկզբունքային կանոններ կը գործադրուին եւ հարսին հօր մեծ գլխագին կը վճարուի, հայ կիներուն պարագային նման հարցեր եւ պարտադրանքներ չեն ծագիր: Այդ իսկ պատճառով աղքատ քիւրտերու մէջ հայ կիները շատ ընդունելութիւն կը գտնեն:

Տերսիմցիներուն մօտ «աննշմար կերպով շրջիլ» ըսուած սովորութիւնն ալ հայոց ապրած իրաւազրկումները կը բացատրէ: Հասուն տարիքի երիտասարդներ մօտակայ գիւղերու վրայ յարձակելով` կը թալանէին: Հաւաքուած աւարը պետին, աղային եւ գիւղացիներուն մէջ երեքի կը բաժնուէր:

Գալով այն պատմութիւններուն, ըստ որոնց` տերսիմցիները 1915-ի ցեղասպանութեան ընթացքին հայերուն կեանքը ազատած են, Պահչեւանօղլու այսպէս կը պատմէ. «Իմ հանդիպած բոլոր վկաներս կը հաստատեն, թէ 1938-ը 1915-ի շարունակութիւնն է: Անոնք չեն հաստատեր այն համոզումը որ կ՛ըսէ, թէ 1915-ին ալեւի քիւրտեր ազատեցին հայերը: Քիւրտ եւ ալեւի ցեղախումբերու տիրապետութեան տակ ապրող հայերը կ՛ըսեն, թէ միայն արապալի, եուսոֆհանլը եւ Ֆերհաթան ցեղախումբերուն կողմէ պաշտպանուած են: Վկայ մըն ըսաւ, թէ «20 հազարը ազատեցին, 40 հազար ալ սպաննեցին»:

Կան նաեւ շատեր, որոնք կը մերժեն 1915-ին 20 հազար հայերու Տերսիմ ապաստանած ըլլալը. ասոնց համար իրական թիւը 8 հազար է: Կ՛ըսեն, թէ Տերսիմի մէջ ապաստան փնտռող հայ ընտանիքներ իրենց հետ բերած ինչքերը յանձնած են ցեղախումբերու, որուն փոխարէն` անոնք յօժարած են որոշ ժամանակի մը համար պաշտպանել հայերը: Կը պատմուի, թէ աւելի ուշ այս հայերը յանձնուած են ռուս միաւորներու եւ մեծ մասամբ ոչնչացած են:

Կարօ Սասունի «Քիւրտ ազգային շարժումները եւ հայ-քիւրտ յարաբերութիւնները» գիրքին մէջ կը պաշտպանէ այն կարծիքը, թէ շնորհիւ Տերսիմի քիւրտերուն` 20 հազար հայեր կրցած են ազատիլ: Իսկ Նուրի Տերսիմի «Քիւրտերու պատմութեան մէջ Տերսիմը» գիրքին մէջ 36 հազար հայերու փրկութեան մասին կը գրէ:

Պահչեւանօղլու կ՛ըսէ, թէ չէ կրցած առարկայական տեղեկութիւններ քաղել, թէ ինչպէ՛ս եւ ի՛նչ տուեալներու հիման վրայ այս թիւերը կը ներկայացնեն: Ըստ իրեն, 1915-ին Տերսիմէն Թիֆլիս եւ Սուրիա անցնիլ յաջողած են շատ փոքր թիւով հայ խումբ մը: Այն իրականութիւնը, որ այսօր Հայաստանի մէջ միայն ափ մը տերսիմցի հայ կ՛ապրի, կը հերքէ այն պնդումը, թէ 20 հազար հայեր տերսիմցի ցեղախումբերու միջոցով Հայաստան տարուած են:

Սէյիտ Ռըզա

Ծանօթ իրողութիւն է, որ հայերուն պատկանող ինչքերը բաժնուած են պետութեան եւ քիւրտերուն միջեւ եւ այդ պատճառով հայերը պաշտպանութեան շրջանակի մը մէջ առնուած են: Գիտենք, որ 1926-ին Տիգրանակերտի կուսակալ Սէյիտ Ռըզա տեսակցութեան մը համար Տերսիմ եկած է եւ յայտարարած է, թէ մեծ ջանք պիտի թափէ Խարբերդի շրջանի հայկական հողերը տէրսիմցիներուն տալու ուղղութեամբ: Խարբերդի Հոլվենք վանքն ալ այն ատեն Նուրի Տէրսիմին կը տրուի: Այսինքն հայերու եւ տերսիմցիներու յարաբերութիւնները շատ բարեկամական չեն, ինչպէս կը պատմուի այսօր:

Ֆունտա Թոսուն հարց կու տայ Թալին Պահչեւանօղլուին, թէ Տերսիմի կոտորածի ընթացքին ի՞նչ գիտէ եւ ի՞նչ յայտնաբերած է հայերուն վերաբերեալ: Ան պատասխանած է. «Ինչպէս տերսիմցիները, հայերն ալ կը պատմեն, թէ 1938-ին տեղի ունեցած է մեծ կոտորած մը, որ ոչնչացուցած է իրենց մշակոյթը: 1938-ին Հոզաթի կապուած Ջիմպեքի մէջ թէ՛ քիւրտեր եւ թէ՛ հայեր ջարդուած են: Ջիմպեք եւ Երկան գիւղերը ապասան ցեղախումբին հսկողութեան տակ` Սէյիտ Ռըզայի կապուած գիւղեր էին:

Կոտորած...

«Արապայ ցեղախումբին կապուած Կամկոկլու Արզունիք գիւղին մէջ միայն հայերը կը սպաննուին: 60 հայեր ողջ-ողջ կը հրկիզուին եւ միայն երկու հայեր կ՛ազատին: Բերրեքի բնակիչ բոլոր հայերը կը ջարդուին ու Փերթեք ջուրը եւ Պորքինա առուն կը նետուին: Հալվորի մէջ ալ միայն հայերը կը ջարդուին: Հոզաթի կապուած Սին գիւղի մէջ, Թեստեքի, Սետենի եւ Օվաճըքի հայերն ալ կը սպաննուին: Թորումի բոլոր հայերն ալ կը կոտորուին:

«Ամէնէն կարեւոր ականատես վկան այսօր 85 տարեկան Խարբերդ մըն է: Ան Սէյիտ Ռըզային կախուիլը տեսեր է: 1937-ին Խարբերդ կ՛աքսորուին եւ 1938-ին Հաճըզիյապէյ բաղնիքին դէմը կը տեղաւորեն զիրենք: Առաւօտուն ժամը երկուքին կ՛արթնցնեն զիրենք եւ, ինչպէս ինք կը պատմէ, մերկ ոտքով եւ միայն պարեգօտով մը կառատան վրայի պահականոցը կը տարուին: Հոն 40 տուն հայ, այսինքն 350-400 հայերու կը ստիպեն բաղնիք մտնել: Բոլոր կիներուն մազերը մեքենայով կ՛ածիլուին: Յետոյ պատրաստուած ցուցակի մը համաձայն, միասնաբար կ՛աքսորուին դէպի արեւմուտք: Կառախումբ բեռցուած հայերուն մէկ մասը Աֆիոն, մէկ մասը Կուտինա, ոմանք ալ Զմիւռնիա, Սալիհլի, Մանիսա, Ուշագ եւ Պոլու կ՛աքսորուին: Պոլու հասնող բոլոր հայերը ստիպողաբար կ՛իսլամանան եւ կը թրքանան:

... եւ վերապողներու թրքացում

«Ուրիշ վկայ մը կէս լուրջ, կէս կատակ պատմեց, թէ ինչպէս թուրքի եւ մահմետականի ինքնութեամբ զինուորագրուեր է: Հայոց անուան սկիզբը կրօնափոխ (մուհթետի) ածականը կը դրուէր: 1938-ին տերսիմցի հայերուն 60 առ հարիւրը իսլամացուցին: «Անոնք այլեւս ետ չդարձան» խօսքերով կ՛ամբողջացնէ իր ելոյթը:

«Այլ վկայութիւններով յայտնի, կ՛ըլլայ թէ արեւմուտք ղրկուողները կառքէն իջեցնելէ առաջ ստիպուեր են արտասանել իսլամութեան վկայախօսութիւն: Բոլորին ալ տրուեր է թուրքի անուն: Իւրաքանչիւր հայ ընտանիք տեղաւորուեր է անջատ գիւղի մը մէջ: Խզուեր է ազգականներու միջեւ ամէն կարգի ընտանեկան յարաբերութիւնները: Բոլորը առնուեր են քննութեան տակ: Կիրարկուեր է ձուլելու խիստ ծրագիր մը: Տղաքը անցեր են կրօնական դասընթացքէ մը եւ ատեն մը վերջ սկսեր են յորդորել իրենց մեծերը որ նամազ ընեն, աղօթքները սորվին եւ ծոմապահութեան հետեւին:

«Ժամանակ մը վերջ, ձուլուած եւ հաւատափոխ ընտանիքներու պետութիւնը հող կու տայ : Ցանքի եւ անասնաբուծութեան համար ալ դրամ տուեր է: Կրօնական եւ դպրոցական ուսում տեսնող տղաքը ոստիկան-զինուոր եւ պետական պաշտօնեայ եղեր են: Այս պարագան դաւանափոխներուն տրուած առանձնաշնորհ մըն է»:

Յատկանշական է այս ուղղութեամբ վկաներու կողմէ Պահչեւանօղլուին փոխանցուած վկայութիւնները.

«Մենք զիրենք հաւատացուցինք, որ իսլամ եւ թուրք եղած ենք: Դուրսը անոնց ուզածին պէս, սակայն ներսը հայու եւ քրիստոնեայի նման ապրեցանք»:

Պահչեւանօղլուի ծանօթացած այս կարգի վկաներէն մէկուն կ՛արժէ ականջ տալ: Ահա արեւմուտք տարուած այս վկային պատմութիւնը.

«Անասուններու յատուկ շոգեկառքի մը վակոններէն իւրաքանչիւրին մէջ 40 հոգիով, հինգ օր ճամբորդեցինք: Երբ Ուշագ հասանք, քաղաքին ամբողջ ժողովուրդը կայարան եկած էր: Արեւելքէն եկող այս վայրենիները տեսնելու համար հաւաքուած էին: Հետաքրքիր աչքերով մեզի կը նայէին եւ «ո՞ւր է այս քիւրտերուն պոչը, ասոնք պոչ չունին» կ՛ըսէին իրարու:

 

Բայց եւ այնպէս, անջնջելի կը մնայ հայկական դրոշմը։

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Այս ողբերգութիւնը ապրած պատմող վկան իր ապրիլը հրաշք մը կը համարէ: Զինուորական 18 սուինի հարուածով մեռնող մօրը իր վրայ իյնալով պահպանուած եւ իր մեծ եղբայրներուն շնորհիւ ողջ մնացած է: Երբ չորս եղբայրները արեւմուտք աքսորուեր են, ո՛չ հայր ունէին, ո՛չ ալ մայր: Մեծ քոյրերնին ալ սպաննած էին: Մինչեւ վեց տարեկան թուրք ընտանիք մը խնամեր է զինք, որմէ ետք սկսեր է գառնարածութեամբ զբաղիլ: Քիչ մը մեծնալէ ետք, գիւղէ գիւղ եւ փողոցէ փողոց պտտելով` մեծ եղբայրները փնտռեր է: 13 տարեկանին Պոլիս կ՛երթայ եւ մեծ եղբայրներուն եւ իր իսկական ինքնութեան կը ծանօթանայ: Մինչեւ այդ, որպէս հաւատացեալ մահմետական` բոլոր պարտականութիւնները կատարած է: Մեծ եղբայրները «մենք հայ ենք, մենք քրիստոնեայ ենք» ըսեր են, բայց ինք ասկէ բան չէ հասկցեր: Շուարեր է եւ «ուրեմն մենք հիմա «կեաւո՞ւր» ենք» հարցուցեր է: Ինչպէ՞ս կրնայ կեաւուր ըլլալ, մտածեր է: Այն ատեն Գումգաբու են եղեր: Եղբայրներս ըսին, որ այլեւս մզկիթ պիտի չերթամ: Ճիշդ այդ պահուն ալ էզան կը կարդացուեր: Չկրցայ մզկիթ երթալ: Աւելի վերջ եկեղեցիի մասին խորհեցայ: Գացի: Առջեւի նստարաններէն մէկուն վրայ նստայ: Զարմանալի զգացում մը ունեցայ, որ ճշգրտօրէն չեմ կրնար բացատրել, սակայն նոյն պահուն որոշեցի քրիստոնեայ ըլլալ»:

Թարգմանեց` ԱՐԱ ԿԱՐՄԻՐԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES