Վերյիշելով Ու Վերընթերցելով Թումանեանի «Գիքորը»

ԼԵՒՈՆ  ՇԱՌՈՅԵԱՆ

Հայ մանկապատանեկան գրականութեան ամէնէն աւելի սիրուած, ամէնէն աւելի կարդացուած, բազմիցս հրատարակուած գլուխ-գործոցներէն մին է Յովհաննէս Թումանեանի «Գիքորը»:

Գրեթէ ամէն հայ պատանի կը ճանչնայ կարճաշունչ եւ յուզիչ այս պատմուածքը, որ առանձնատիպ պրակներու ձեւով հրատարակուելէ զատ, վերածուած է նաեւ շարժանկարի, բեմականացուած է իբրեւ թատերախաղ: Աւելի փոքրահասակներ պարզապէս ունկնդրած են զայն իրենց մօրմէն կամ մեծ մօրմէն, մահճակալին մէջ ընկողմանած, իբրեւ գիշերային քնաբեր ընթերցում… Անոնց ականջներուն մէջ երկար ատեն զնգացեր է հէք Գիքորին «էստի համեցէ՜ք, էստի համեցէ՜ք» բացագանչութիւնը: Կարելի է անվարան յայտնել, թէ աւելի քան հարիւր տարիէ ի վեր «Գիքորը» դարձեր է հայ փոքրիկին կամ պատանիին խղճմտանքի աւետարանը, գութի, մարդասիրութեան ու բարիի պաշտամունքին ուղեցոյցը:

Հազիւ տասը տարեկան էինք, նախակրթարանի աշակերտ, երբ հայերէնաւանդ մեր ուսուցչուհին օր մը դասարանին մէջ կարդաց մեզի «Գիքորը»: Յստակ կը յիշեմ, որ ընթերցումի պահուն մեր ուսուցչուհիին ձայնը մերթ ընդ մերթ կը նուաղէր, հետզհետէ կոկորդը կը սեղմուէր կարծէք… Ի վերջոյ ան փղձկեցաւ` տաք արցունքներ հոսեցնելով, նաեւ յուզելով ամբողջ դասարանը, խռովելով մեր մատղաշ ու դեռափթիթ սիրտը…

Թումանեանի Երեւան տպուած երկերու երկհատոր հրատարակութեան մէջ (1958) «Գիքորը» տեղ գտած է պատմուածքներու գլուխին տակ, 18 էջերու երկայնքին: Կը նշուի, որ անիկա հեղինակին կողմէ գրի առնուած է 1895-ին: 117 տարուան անցեալ մը, ուրեմն, երբ Թումանեան 26 տարեկան էր տակաւին: Կասկած չկայ, որ այդ թուականէն ասդին, այս սրտախօսիկ պատմուածքը ունեցեր է բազմաթիւ հրատարակութիւններ, մանաւանդ` Խորհրդային Հայաստանի մէջ, ուր Յովհաննէս Թումանեան ու իր գրականութիւնը ի պատուի եղած են տեւաբար:

Օրինակ, ձեռքի տակ ունինք «Գիքորը»-ի թիֆլիսեան հրատարակութիւն մը (1909, տպ. Ն. Աղանեանցի), որուն սեւ-ճերմակ ու գունաւոր գծանկարները կը պատկանին «ՌՕՏՏԵՐ.» ստորագրութեամբ մեզի անծանօթ արուեստագէտի մը վրձինին:

Առանձնատիպ այլ պրակ մը, «Հայպետհրատ»-ի տպագրութիւն, լոյս ընծայուած է Երեւան, 1955-ին, վաստակաւոր նկարիչ Միհրան Սոսոյեանի (1928-1992) սեւ-ճերմակ նկարազարդումով եւ տասը հազար տպաքանակով:

Սփիւռքեան ճակատի վրայ եւս «Գիքորը» մի՛շտ քաջալերական ընդունելութիւն գտած է, ամէն անգամ որ հրատարակուած է սա կամ նա գաղութին մէջ (Պոլիս, Պէյրութ, Հալէպ եւ այլուր): Այս պարագային, հրատարակութիւնները եղած են երկու ձեւի` արեւելահայերէն բնագրով կամ արեւմտահայերէնի վերածումով:

Թերեւս սխալած չենք ըլլար, եթէ ըսենք, որ «Գիքորը»-ի սփիւռքեան երեւումներուն մէջ ամէնէն աչքառուն կամ տարածունը եղեր է Փարիզի «Էրեբունի» հրատարակչութեան տպօրինակը, լոյս ընծայուած` 1970-ին, հաւանաբար Թումանեանի ծննդեան 100-ամեակին առիթով: Բնագիրը փոխակերպուած է արեւմտահայերէնի ու այդ ձեւով վերապատմուած` պոլսահայ բանաստեղծ Զարեհ Խրախունիի (Արթօ Ճիւմպիւշեան) կողմէ: 32 էջանի այս պրակին մէջ օգտագործուած են հայրենի անուանի նկարիչ Գրիգոր Խանջեանէն (1926-2000) սեւ-ճերմակ գծապատկերներ:

Կը կարծենք, որ «Գիքորը» օտարալեզու հրատարակութիւններ ալ ունեցած ըլլայ` թէ՛ հայ գրականութեան վրայ պատուհան մը բանալու միտումով, թէ՛ ալ աշխարհացրիւ օտարաբարբառ հայ երեխաներուն հասանելի դառնալու նպատակով: Այս ծիրին մէջ, գէթ ձեռքի տակ ունինք արաբերէն առանձնատիպ հրատարակութիւն մը` իրագործուած Հալէպի մէջ, 1976-ին, սուրիացի վաստակաւոր թարգմանիչ Նիզար Խալիլիի թարգմանութեամբ:

* * *

Վերջերս հրապարակի վրայ երեւցաւ «Գիքորը»-ի նորագոյն հրատարակութիւն մըն ալ:

Վայրը` Հալէպ, նախաձեռնութիւն` «Կիլիկիա» հրատարակչատան:

Խանդավառութեամբ ողջունեցինք այս նորատարազ ու արդիաշունչ հրատարակութիւնը, որ պատուաբեր տեղ մը պիտի գրաւէ, անկասկած, հայերէն մանկապատանեկան գիրքերու կամ գրքոյկներու այնքան անհրաժեշտ ու կենսական շարքին մէջ:

Այս նոր «Գիքորը» կը բաղկանայ 24 էջէ եւ ամբողջութեամբ գունաւոր է ու պատկերազարդ:

Պատկերազարդումը բոլորովին նոր է եւ իրագործուած է յա՛տկապէս այս հրատարակութեան համար, հալէպաբնակ շնորհալի նկարիչ Յակոբ Տոլմաճեանի վրձինով: Խօսուն, գրաւիչ, վառ գոյներով եւ ակնահաճոյ պատկերներ են ասոնք: Անմիջապէս յիշեցնենք, թէ Յ. Տոլմաճեան առաջին անգամ չէ, որ իր կնիքը կը դնէ մանկական հրատարակութիւններու վրայ: Նոյն «Կիլիկիա» հրատարակչատան կողմէ 2009-ին լոյս ընծայուած Թումանեանի հեքիաթներուն ծաւալուն մէկ ժողովածուն ամբողջովին նկարազարդուած էր արդէն Տոլմաճեանի կողմէ, որ հաստատօրէն տէրն է ինքնայատուկ սիրուն ոճի մը:

Ինչ կը վերաբերի բնագրին, անիկա Զ. Խրախունիի արեւմտահայերէն այն նոյն վերապատմումն է, որ 1970-ին լոյս ընծայուած էր Փարիզի մէջ:

Արեւմտահայերէն այս տարբերակը թէ՛ աւելի հասանելի ու ընկալելի է սփիւռքահայ երեխաներուն համար, թէ՛ ալ, խոստովանինք, կը մաքրաջրէ Թումանեանի բնագիրը օտարոտի կամ ոչ հայաշունչ բառերէ, որոնք կը վխտան էջերու երկայնքին: Տանք քանի մը օրինակներ` բաղդատութիւնը ձգելով ընթերցողին.

– Արեւելահայերէն բնագիրը`

Առաջին իրիկունը ղոնախ ընկան մի գիւղում: Տանտէրը Համբոյի հին ծանօթն էր:

Դեղին սամովարը թշշում էր տախտի ծէրին: Մի ջահել աղջիկ շըրխկ-շըրխկացնելով բաժակները լուանում ու թէյ էր շինում: Նա մի կարմիր սիրուն շոր ունէր հագին:

Արեւմտահայերէնով`

Առաջին իրիկունը հիւր եղան գիւղի մը մէջ: Տանտէրը Համբոյին հին ծանօթներէն էր:

Դեղին սամավարը կը ֆշար սեղանին ծայրը: Պզտիկ աղջիկ մը բաժակները կը լուար եւ թէյ կը պատրաստէր: Կարմիր, սիրուն հագուստ մը հագած էր:

– Արեւելահայերէն բնագիրը`

Տեսան տանը չի կարողանում ծառայի` խանութ տարան Գիքորին: Էնտեղ ապրանք պէտք է տային մուշտարիների հետ տանելու, չիթ պէտք է ծալէր, խանութը սրբէր, իսկ պարապ ժամանակը մուշտարի կանչէր:

Արեւմտահայերէնով`

Երբ տեսան, թէ տան մէջ չի կրնար ծառայութիւն ընել, Գիքորը խանութ ղրկեցին: Այնտեղ` յաճախորդներու գնած ապրանքները կը տանէր, կտաւ կը ծալէր, խանութը կը սրբէր, իսկ երբ պարապ մնար, յաճախորդ կը կանչէր:

– Արեւելահայերէն բնագիրը`

Իրիկունը Գիքորը կուչ էր եկել խոհանոցում: Դեռ արտասուքը չէր ցամաքել նրա երեսին, դեռ այրւում էին խազէինի ապտակների տեղերը, դեռ նոր էր լռել աղջիկ պարոնի ձէնը- շվշվացնելով ներս մտաւ Վասոն, բազազի աշկերտը: Գիքորին նկատելով` նա իսկոյն կանգ առաւ ու մասխարա դէմքին լրջութիւն տալով սպառնալի հարցրեց.

– Կլուբումն ուշացա՞ր, տօ արջի քոթոթ, թէ գուբերնատի մօտ վռազ գործ ունէիր…

Արեւմտահայերէնով`

Իրիկունը Գիքոր կծկուեր էր խոհանոցին մէջ: Տակաւին չէին չորցեր արցունքները երեսին վրայ, տակաւին կ՛այրէին վարպետին զարկած ապտակներուն տեղերը, դեռ հազիւ դադրեր էր տիկինին պոռչտուքը, երբ սուլելով ներս մտաւ Վասօ, պօզազին աշկերտը: Գիքորը տեսնելով` կեցաւ անմիջապէս եւ ծաղրածու դէմքին լրջութիւն մը տալով` հարցուց սպառնական.

– Ակո՞ւմբ գացած էիր, ծօ՛, արջու ձագ, թէ՞ դրամատունը գործ ունէիր…

Ինչպէս կը տեսնուի պատահաբար քաղուած վերի օրինակներէն, վճիտ ու ջինջ արեւմտահայերէնով «Գիքոր» մը կայ մեր դիմաց:

Հրատարակիչ, նկարիչ ու վերապատմող երրեակը գլուխ հաներ է սքանչելի գործ մը:

Հիմա հերթը միւսներուն է` մանկապարտէզներ, դպրոցներ ու մա՛նաւանդ հայ տուներ, ուր շուտ-շուտ հասակ կ՛առնեն մեր երեխաները…

 

Հալէպ

Share this Article
CATEGORIES