«Ազդակ»-ի 85-Ամեակ

«Ազդակ»` Ութսունհինգ Տարիներու Ծառայութեան Ընդմէջէն
«Ազդակ»` Նոր Տպարանին Մէջ
– Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Հաստատումը Անթիլիասի Մէջ

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Ղազիր

«Ազդակ», լիբանանահայ եւ սուրիահայ կեանքին, տեղական եւ միջազգային, քաղաքական, գրական, վերլուծական, ինչպէս նաեւ հայրենի լուրերու կողքին, առաջին օրերէն իսկ կարեւոր տեղ յատկացուցած է Թուրքիոյ հայութեան, ինչպէս նաեւ Թուրքիոյ քաղաքական կեանքին եւ քրտական ապստամբութեան վերաբերեալ լուրերուն:

Արարատի, Սասունի եւ այլ շրջաններու մէջ բարձրացած քրտական ապստամբութեան մասին լայն տեղ յատկացուած է, եւ հետաքրքրական է նշել որ լուրերը հաղորդուած են «Ազդակ»-ի սեփական թղթակիցներուն միջոցով եւ Դիտող, Ծովասար կամ Թղթակից ստորագրութիւններով լոյս տեսած են: Նշենք, որ Երկիր մնացած հայեր մասնակցութիւն բերին քրտական ապստամբութեան, իսկ խնուսցի Արտաշէս Մուրատեան, Զիլան պէկ անունով, շարժման գլխաւոր ղեկավարներէն մէկն էր:

***

Թուրքիայէն հայերու գաղթը կը շարունակուէր լայն թափով: Արդարեւ, Մեծ եղեռնէն վերապրած մեծ թիւով հայութիւն մնացած էր գաւառներուն մէջ, որոնցմէ շատեր, քեմալական շարժման յաղթանակէն ետք, հետեւողական հալածանքներու պատճառով բռնած էին դէպի Սուրիա եւ Լիբանան գաղթի ճամբան: Երբեմնի հայաշատ բնակավայրերը լքուած էին իրենց բախտին, իսկ չէթէական սանձարձակութիւնները կը շարունակուէին գաւառներուն մէջ: Հետաքրքրական է 19 յունուար 1929-ի թիւով Չորք Մարզպանի (Տէորթ Եոլ) մասին լոյս տեսած թղթակցութիւնը` «Թրքօ-սուրիական սահմանէն դուրս եւ ներս» խորագիրով, ուր կ՛ըսուի.

«Թրքօ-սուրիական սահմանէն հազիւ երկու ժամ հեռու կը գտնուի երբեմնի հայկական խրոխտ Տէորթ-Եոլը, ուր այժմ տեղացի գաղթական թուրքեր կը շնչեն միայն :

Ըստ առնուած տեղեկութեանց ներկայիս Տէորթ-Եոլի մէջ կը գտնուին 500 ընտանիքներ, որոնք քաղաքի թուրք գիւղերուն կից շրջաններուն մէջ հաստատուած են եւ կը զբաղին պարտիզպանութեամբ: Տէորթ-Եոլի նարինջի պարտէզներուն երկու երրորդը սակայն, բոլորովին չորցած կամ անպտուղ մնացած է` պէտք եղած խնամքը չտրուելուն պատճառաւ: Հակառակ նարինջի գիներուն այնքան սուղ ըլլալուն Տէորթ-Եոլի մէջ, ուր այժմ 1000 նարինջ կ՛արժէ 40-50 թղթադրամ ոսկի, թուրք կառավարութիւնը չի կրնար օգտուիլ այդ պատեհութենէն եւ կը չորցնէ պարտէզներուն մեծ մասը:

… Հակառակ կառավարութեան խստութիւններուն, Տէորթ-Եոլի եւ իր շրջաններուն մէջ մինչեւ հիմա դեռ կը շարունակուի տերէպէյիական կռիւներն ու թշնամութիւնները: Շաբաթ չանցնիր, որ աղաները իրարու հետ կռիւ չընեն եւ սպանութիւններ չըլլան: Դեռ քանի մը շաբաթ առաջ պէլէտիէ ռէիսի Թահսին էֆէնտին, օր ցերեկով վիրաւորուած է Տէլի աղայի մարդոց կողմէ, որոնք 1000 ոսկի ստացած էին` գործադրելու համար այդ ոճիրը: Այս վերջին երկու երեք տարուան մէջ նման սպանութիւններու թիւը քսանէ աւելի եղած է:

… Ամէն օր մայրամուտէն վերջ, Տէորթ-Եոլի մէջ մարդ դուրս չի կրնար ելլել, կամ կը կողոպտուի եւ կամ ալ կը սպաննուի: Ամէն մարդ իր տունը կը քշուի եւ լոյս անգամ չի կրնար վառել: Կառավարութիւնը չի կրնար ապահովութիւնը հաստատել, որովհետեւ բուն հեղինակները այս դէպքերու, կառավարական շրջանակի մէջ կը գտնուին:

… Թուրքերը սկսած են չէթէական ընդարձակ կազմակերպութիւններ յառաջացնել Տէորթ-Եոլի եւ եւ Հասայի մէջ, մէկը ուղղակի Ալեքսանտրէթէն Ատանա երկարող գիծին վրայ, իսկ միւսը Ամըգէն դէպի հիւսիս, Ամանոսի արեւելեան ստորոտին վրայ, Հալէպ-Օսմանիէ գիծին մօտերը»:

***

Խմբագրատուն-տպարան նկատուող փոքրիկ խանութին մէջ, յատկապէս սկզբնական շրջանին, բոլոր աշխատանքները ծանրացած էին Հայկ Պալեանի ուսերուն. խմբագրական գրել, թղթակցութիւն պատրաստել, ներսի էջերուն նիւթերը կազմել եւ դասաւորել, հարկ եղած ժամանակ ալ գրաշարներուն օգնել եւ տպագրական գործերուն վրայ հսկել:

Տարիներ ետք Հայկ Պալեան կը գրէր.

«Կազմուած էջերը, բեռնակիրի մը կռնակը դրուած հին ձկնարանի ճամբուն վրայ գտնուող մեր խմբագրատուն-խանութէն կը փոխադրուէին Սուգ Սըրսոգ գտնուող տպարան մը: Բեռնակիրին համար հասարակ բեռ մըն էր տարածը. չէր կրնար ընդունիլ թէ երկու օր ամբողջ երեք գրաշարներ անընդհատ հոգեմաշ աշխատանք տարած էին այդ էջերը կազմելու համար: Անհոգ ու անփոյթ` էջերը կը նետէին տպարանի մարմարին վրայ, շատ անգամ քանդելով եւ քայքայելով կազմուած էջը: Հարկ կ՛ըլլար կրկին աշխատանք մը` վերակազմելու համար թափուած էջը:

Խուսափելու համար նման պատահարներէ եւ էջերը ապահով տպարան հասցնելու համար, կը ստիպուէինք հետեւիլ բեռնակիրին, ի հարկին օգնելով անոր` որպէսզի էջերը անվտանգ իջեցնէ կռնակէն:

Բայց, ի՜նչ դժուար էր խօսք հասկցնել այդ օրուան բեռնակիրին…: Հակառակ ձեռք առնուած կանխազգուշական բոլոր միջոցներու, յաճախ կը մատնուէինք դժուարութեան, տող մը կամ բառ մը խախտած ըլլալով իր տեղէն:

Անհրաժեշտ էր նաեւ խիստ հսկողութիւն մը արաբ տպարանի աշկերտին եւ տպագրիչին վրայ, որպէսզի էջերը շիտակ կապուէին եւ տպագրութիւնը ըլլար մաքուր: Արաբ տպագրիչը ոչ էջերու թիւը կը հասկնար եւ ոչ ալ կողմը:

Տպագրութիւնը աւարտելէն վերջ, էջերը նոյն ձեւով կը փոխադրուէին մեր տպարանը:

Թերթի առօրեայ ծախսերն ու աշխատաւորներու օրավարձերը ապահովելու մտահոգութիւնը մեր գլխաւոր զբաղումը կը կազմէր: Առտուան ժամը 5:00-էն մինչեւ գիշերուան ժամը 9:00, առանց վայրկեան մը բացակայելու փակուած կը մնայինք այդ փոքրիկ սենեակին մէջ եւ յաճախ կը հարկադրուէինք օգնելու գրաշարներուն սեւ աշխատանքին, ապահովելու համար թերթին լոյս ընծայումը:

Մասնաւորաբար շաբաթ օրերը շատ ճնշիչ էին, որովհետեւ գրաշարները մէկ կողմէ, տպարանատէրն ու թղթավաճառը միւս կողմէ դրամի կը սպասէին: Շատ քիչ էր հատավաճառութիւնը. տարիքը առած ցրուիչ մը ունէինք, որ հազիւ 50 թիւ կը ծախէր օրական. բաժանորդներու թիւն ալ քանի մը հարիւրը չէր անցներ:

Գանձումի դժուարութիւնը շատ մեծ էր: Շատ երջանիկ կը համարէինք մենք զմեզ, եթէ շաբաթ երեկոյ կարելի ըլլար գրաշարները տուն ղրկել վճարելով իրենց շաբաթականները եւ մաս մը դրամ վճարելով գոհացնել տպարանատէրն ու թղթավաճառը»:

***

Առաջին տպարանին մէջ «Ազդակ»-ի վերջին թիւը լոյս տեսաւ շաբաթ, 19 յունուար 1929-ին: Օրինական արգելքի մը պատճառով խմբագրութիւնը ստիպուած եղաւ պարպելու խմբագրատուն եւ տպարան նկատուող փոքրիկ խանութը, ուր զետեղուած էին հայերէն տառերու քանի մը սնտուկները, ձեռքի փոքր մեքենան եւ խմբագրական աշխատանքներու գրասեղանը:

Նոր վայր մը փոխադրուելու համար առնուազն տասը օսմանեան ոսկիի պէտք կար. մինչդեռ, կը խոստովանի Հայկ Պալեան, «մենք հազար ու մէկ դժուարութիւններով հազիւ կրնայինք օրական ծրար մը թուղթ գնել, արաբ տպարանին վարձքը վճարել եւ աշխատաւորներու օրավարձը ապահովել»:

Շարունակելով` Պալեան կ՛ըսէ.

«Յուսահատական էր երեւոյթը: Ամբողջ երազներս եւ յոյսերս օդը պիտի ցնդէին: Բազմաթիւ գիշերներ անքուն մտմտուքի մէջ էի: Մղձաւանջը աւելի կը ծանրանար, երբ ամէն ճիգ ի գործ կը դնէի մտահոգութիւններս ծածկելու համար ընտանիքէս եւ ընկերներէս:

Ուրիշ միջոց չկար: Որոշեցի դիմել այդ օրերուն հրապարակի վրայ անուն եւ դրամ ունեցող ազգայիններու` 10 ոսկիի փոխառութիւն մը կնքելու համար, պահանջուած տոկոսով: Գործադրեցի որոշումս եւ դիմեցի վեց ծանօթ ազգայիններու: Դժբախտաբար բոլորն ալ մերժեցին խնդրանքս` զանազան առարկութիւններով: Անոնցմէ ոմանք, փոխանակ քաջալերական վերաբերում ցոյց տալու, կը խորացնէին յուսահատութիւնս` հոգեշահ խրատներ տալով: Նոյնիսկ անիմաստ եւ անխոհեմ կը նկատէին յանդգնութիւնս եւ պարզ արկածախնդրութիւն կ՛որակէին ու կը թելադրէին ուսուցչութիւն ընել փոխանակ թերթ հրատարակելու: «Ո՞վ մարդ եղած է ղազէթէճիութիւն ընելով եւ դրամ շահած. վազ անցիր այդ փափաքէն եւ ուրիշ գործ մը ըրէ» կը թելադրէր այդ օրերուն դիրք եւ դրամ ունեցող եւ այժմ հանգուցեալ ազգային մը, որուն դիմած էի` 10 օսմ. ոսկիի համար իր երաշխաւորութիւնը խնդրելու:

Մեր ունեւոր ազգայիններու այդ վերաբերումն ալ, սակայն, չընկճեց մեզ: Նոր ճամբաներ փնտռելու աշխատեցանք:

Այդ օրերուն, պատահական հանդիպում մը ունեցանք մեր հայրենակից Տ. Թորոս քհնյ. Մաճառեանի հետ եւ պարզեցինք մեր մտահոգութիւնները: Տէր հայրը, տեղեկանալէ ետք կացութեան եւ մեր ծրագրին, յանձն առաւ երեք ամսուան պայմանաժամով տրամադրել գումարը` հոգեւոր քոյրերու կողմէ իր մօտ պահ դրուած դրամէն:

Յաջորդ օր Տէր հայրը կը յանձնէր մեզի 10 օսմ. ոսկի, որուն շնորհիւ հարթուած կ՛ըլլար ճակատագրական դժուարութիւնը եւ «Ազդակ»-ի տպարանը կը փոխադրուէր նախկին Օրօզտիպաքի վաճառատան մօտ գտնուող կիսաւեր շէնք մը, արաբական «Էլ Վաթան» տպարանի մէջ:

Մեր առաջին շփումները արաբ խմբագիրներու եւ թղթակիցներու հետ կը սկսէին այդ թուականին: Մեզմէ զատ ուրիշ քանի մը արաբերէն թերթեր եւս կը հրատարակուէին «Էլ Վաթան» տպարանին մէջ, որ ժամադրավայր դարձած էր թղթակիցներու եւ խմբագիրներու»:

* * *

Նոր տպարանին մէջ «Ազդակ»-ի առաջին թիւը լոյս տեսաւ շաբաթ, 27 ապրիլ 1929-ին. վերահրատարակութեան առիթով «Ազդակ» կը գրէ.

ՄԵՐ ԸՆԹԵՐՑՈՂՆԵՐՈՒՆ

Մեր կամքէն անկախ պատճառներով, «ԱԶԴԱԿ» մօտ երեք ամիս չի կրցաւ լոյս տեսնել: Այն բոլոր բաժանորդները, որոնց բաժանորդագրութեան ժամանակաշրջանը չէր լրացած, իրաւունք պիտի ունենան «ԱԶԴԱԿ» ստանալու:

Այս առթիւ խմբագրութիւնս կը հերքէ կարգ մը տեղական թերթերու մէջ երեւցած այն լուրը թէ` Հանրապետութեան նախագահին հրամանով «ԱԶԴԱԿ» առժամապէս կախակայուած է: Խմբագրութիւնս երբեք չէ ստացած կախակայման նման հրամանագիր մը:

 

«ԱԶԴԱԿ»-Ի ՏՊԱՐԱՆԸ

ՄԵՐ ՆՈՐ ԽՄԲԱԳՐԱՏՈՒՆԸ ԿԸ ԳՏՆՈՒԻ ՕՐՕԶՏԻ ՊԱՔԻՆ ԵՏԵՒԻ ՓՈՂՈՑԻՆ ՄԷՋ «ՄԱԹՊԱԱ ԷԼ ՎԱԹԱՆԻԷ» ՏՊԱՐԱՆԻՆ ՄԷՋ:

***

Ղազիրի հայ աշակերտները

Նոր տպարանին մէջ լոյս տեսած առաջին` 27 ապրիլ 1929-ի թիւով «Ազդակ» կ՛անդրադառնայ Ղազիրի մէջ ապաստան գտած հայութեան բեկորներուն մասին: «Ղազիրը եւ իր հայ խլեակները. գորգագործ հայ աղջիկներ» խորագիրով յօդուածին մէջ կ՛ըսուի.

«Պէյրութէն քիչ հեռու, Լիբանանի կուրծքին վրայ, Ղազիրը` բարձրադիր ու ծովահայեաց, Լիբանանի հաճելի գիւղերէն մէկն է:

Այս գիւղը սերտ կապով մը կապուած է հայուն հետ, հիւրընկալելով ու պատսպարելով անոր բեկորները:

… 30-40 ընտանիքէ բաղկացեալ գաղութ մը – որ ընդամէնը 200 անձ կը հաշուէ – օրէ օր կը տժգունի հոն: Հերոսական Հաճընի եւ Ուրֆայի բեկորներն են հոն ապաստանողները, որոնք կը գտնուին ապրուստի ծանր դժուարութեան առջեւ:

… «Պէտք է ապրիլ», ա՛յս է հարցը, ու այս հարցը «օրէնքէ դուրս է» եւ նուիրական բաղձանքներու ալ չի հպատակիր:

Ղազիրը դեռ ուրիշ աւելի զօրաւոր երակներով կապուած է հայ ժողովուրդի սրտին հետ: Հո՛ն է որ կը գտնուին գորգագործ հայ աղջիկներու տունը, տոքթ. Լէփսիւսի որբանոցը, եւ մանաւանդ Կոյրերու որբանոցը:

… Ինքնապահ-գորգագործ հայ աղջիկներու տունը:

Նիր-Իսթ Րըլիֆի գորգագործարանն է այս, որուն վերին հսկողն է եւ ընդհանուր տնօրէնը Տոքթ. Քիւնցլէր. իսկ պատասխանատու վարպետը Պրն. Յովհաննէս Թաշճեան:

Տոքթ. Քիւնցլէրը անծանօթ մէկը չէ. այս անձնուէր եւ հայասէր Զուիցերիացին երկար ատենէ ի վեր կը վարէ իրեն վստահուած որբերու պաշտպան գործը:

… Ակամայ գլխաբաց` քուրմերու պէս ներս կը մտնենք: Երբեմնի հայ ազնուական ընտանիքներէն ամէն մէկէն հազիւ մէկ հատ հրաշքով ազատուած, ու վարդի պէս աղջիկներ, իրենց կեանքը շահելու համար, գորգ կը գործեն:

Տխուր ողբերգութիւնը տեղի կու տայ հայ հոգիի ազնուական հպարտութեանը, որ կը հոսի մեր աղջիկներու բազուկներէն ու մատներէն, զիրենք ինքնապահ դարձնելու համար, ու այդ հպարտութիւնը նախ կ՛ուռեցնէ մեր կուրծքերը, ու յետոյ կը հոսի մեր աչքերէն…

Ո՜վ հայ ոգի, քու բոլոր թերութիւններովդ մէկտեղ, օրհնեա՜լ ըլլաս դուն. հայ աղջիկները ինքնապահ են արդէն ու իրենց հպարտութիւնը փրկուած:

Մօտ հարիւր աղջիկներ կ՛ապրին հոն, եւ հարիւրն ալ աշխատող:

Ահա՛, պայմանները: Ամէն մէկ աղջիկ «1000» կապի (հանգոյց) համար կը ստանայ 4 սենթ, 5,7 ս.դ. ու ամէն մէկ աղջիկ օրը կրնայ 8000 -12000 կապ հիւսել, ինչ որ կը նշանակէ օրական 45-68 ս.դ. վաստկիլ:

Այս աղջիկներու բարոյական հսկողութիւնն ու խնամքը յանձնուած է օր. Զարուհի Շատարեւեանին, որ լուրջ, փորձառու եւ ձեռնհաս մէկն է: Հաստատութեան մէջ կան նաեւ ուրիշ պաշտօնեաներ ալ: Մէկ հիւանդապահուհի, մէկ խոհարարուհի, մէկ գոյքապահուհի, մէկ գանձապահուհի, երեք մայրիկներ ընդհանուր մաքրութեան հսկող, երկու ներկարար, մէկ ատաղձագործ եւ մէկ մեքենավար (դուրսէն մարդիկ), ընդամէնը 112 անձ:

Ահա՛, ինքնապահ հայ աղջիկներու տունը:

Փորձե՞նք մօտենալ քիչ մըն ալ անոնց հոգեկան ապրումներուն: Այդ մէկը ոչ, դառն է այդ: Մարդկութենէ հեռո՜ւ, հեռո՜ւ քաղցր կեանքէն, լերան այդ բարձունքին վրայ, իրենց մենաստանին մէջ, մէկ մէկ մարտիրոսուհի են անոնք. հարկաւ երազներ ունին, բայց ստիպուած են լռել ու տժգունիլ ու իրենց հետ կը տժգունին նաեւ անոնց երազները: Ո՜ւր են այն ձեռքերը, որ պիտի երկարին լոյսին ու կեանքին կանչելու զանոնք…»:

* * *

Կիլիկիոյ պարպումէն ետք Սահակ կաթողիկոս իր ժողովուրդի վերջին բեկորներուն հետ 1921 դեկտեմբերին, Ատանայէն հեռացաւ: Այնուհետեւ ան դարձաւ աստանդական, մնայուն կայք չունեցաւ եւ շրջեցաւ Հալէպ, Դամասկոս, Պէյրութ եւ Կիպրոս:

Սկզբնական շրջանին տրամադրութիւն կար կաթողիկոսական աթոռը Հալէպի մէջ հաստատելու, իբրեւ Կիլիկիոյ մերձակայ քաղաք, Կիլիկիոյ թեմերէն միակ մնացածը, ուր նախապէս ալ Կիլիկիոյ կաթողիկոսներէն ոմանք կայք հաստատած եւ հոն ալ վախճանած ու թաղուած էին: Յետեղեռնեան առաջին միւռոնօրհնութիւնը` 1923-ին, առաջին եպիսկոպոսական ձեռնադրութիւնը Ազգային գաւառական ժողովը եւ Բաբգէն Ա. աթոռակից կաթողիկոսին ընտրութիւնը Հալէպի մէջ կատարուած էին:

Անորոշ կը մնար նաեւ թեմերու հարցը: Կիլիկիոյ գաղթական ժողովուրդը խմբուած էր Հալէպ, Պէյրութ, Դամասկոս, Լաթաքիա, Կիպրոս եւ այլն, գաղթակայաններու մէջ: Այդ շրջաններէն Դամասկոս, Պէյրութ եւ Լաթաքիա Երուսաղէմի պատրիարքութեան ենթակայ հովուութիւններ էին: Կիպրոս անցեալին կիլիկեան թեմ, յետոյ Պոլսոյ պատրիարքութեան կապուած էր:

1924 մարտ 18-ին Սուրիոյ եւ Լիբանանի Բարձր Քոմիսէրը պաշտօնապէս հաստատեց Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան իրաւասութիւնը, իբրեւ հովիւ եւ ներկայացուցիչ Սուրիոյ եւ Լիբանանի հայութեան: Նոյն տարուան օգոստոս 30-ի եւ 1925 յունուար 19-ի հրովարտակով Բարձր Քոմիսէրը եւ տեղական կառավարութիւնը հպատակութեան իրաւունք շնորհեցին Սուրիոյ եւ Լիբանանի հայութեան:

1924-ին Սահակ կաթողիկոս ուզեց վերակազմել թեմերը: Նոյն տարին Կիպրոսի թեմը կապուեցաւ Կիլիկիոյ, վերջնականապէս` 1926-ին: Երկար բանակցութիւններէ ետք, 1929-ին Երուսաղէմի պատրիարք Եղիշէ արք. Դուրեան Պէյրութի, Դամասկոսի եւ Լաթաքիոյ տեսուչները յետս կանչեց եւ այդ թեմերը յանձնեց Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան:

Պէյրութի միջազգային դիրքը, քրիստոնեայ դիմագիծը եւ նուիրապետական այլ աթոռներու գոյութիւնը նկատի ունենալով յարմար նկատուեցաւ կաթողիկոսական աթոռը Լիբանանի մէջ հաստատել:

Պէյրութի արեւելեան արուարձանը, Միջերկրականի ափին, նարինջի պարտէզներով շրջապատուած Անթիլիաս գիւղին մէջ Մերձաւոր Արեւելքի Նպաստամատոյցը որբանոց մը հաստատած էր գաղթականութենէն վերապրած հայ մանուկներու համար: Հոն, Անթիլիասէն հոսող առուակին մէջ Սահակ կաթողիկոս հաւաքական մկրտութիւնը կատարեց Անթիլիասի, Ժըպէյլի եւ Ղազիրի որբանոցներուն մէջ պատսպարուած մանուկներուն, ինչպէս որ Գրիգոր Լուսաւորիչ մկրտած էր Տրդատ թագաւորը եւ հազարաւոր ժողովուրդ` Արածանիի ջուրերուն մէջ:

Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան Անթիլիասի մէջ հաստատման եւ թեմերուն Երուսաղէմի պատրիարքութենէն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան փոխանցման «Ազդակ» անդրադարձած է շարք մը յօդուածներով եւ խմբագրականներով:

 

 

Share this Article
CATEGORIES