Կովկասը Համաշխարհային Անվտանգութեան Համակարգում
ՀՐԱՉԵԱՅ ԱՐԶՈՒՄԱՆԵԱՆ
«Նորավանք»
Ղարաբաղեան կարգաւորման վերաբերեալ գնահատականներն ու կանխատեսումները, օրինակ` Ալեքսանտր Խրամչիխինի «Պայքար Ղարաբաղի համար 2.0» յօդուածում արժանի ուշադրութեամբ չեն անդրադառնում անվտանգութեան միջազգային միջավայրի որակական այն փոփոխութիւններին, որոնք կատարուել են վերջին ժամանակներս: Փորձագէտները նախընտրում են խօսել Արցախի եւ արցախեան հիմնախնդրի մասին` մնալով Հայաստանի (յանձինս Հայաստանի Հանրապետութեան եւ ԼՂՀ-ի) եւ Ազրպէյճանի սովորական եւ արդէն լաւ ուսումնասիրուած դիմակայութեան շրջանակներում:
Նման մօտեցումը համապատասխանում է 1990-ականների սկզբի իրողութիւններին, երբ Ռուսաստանը` որպէս Խորհրդային Միութեան ժառանգորդ, բաւական ծանր կշիռ ունէր` կասեցնելու համար դրսից հակամարտող կողմերի վրայ գործադրուող ռազմաքաղաքական ճնշման փորձերը: Որպէս քաղաքական երեւոյթ գոյութիւնը դադարեցրած Խորհրդային Միութեան սահմանները, այնուամենայնիւ, շարունակում էին մնալ աշխարհաքաղաքական այլ կենտրոնների աշխուժութիւնը սահմանափակող աշխարհաքաղաքական իրականութիւն: Սակայն 20 տարուայ մէջ շատ բան է փոխուել ինչպէս տարածաշրջանում, այնպէս էլ շրջակայ աշխարհում:
Արցախն անցել է իր պետականութեան կայացման` իրադարձութիւններով լի եղափոխութեան ճանապարհ: Այո՛, դա արտաքին աշխարհի համար փոքր-ինչ անսովոր եւ անծանօթ գործընթաց է, քանի որ ԼՂՀ կայացումը տեղի էր ունենում առանց միջազգային հանրութեան մասնակցութեան, բայց, ի տարբերութիւն բազմաթիւ այլ ճգնաժամային կէտերի, այստեղ այն յաջող ստացուեց: Նոր պայմաններում Արցախն անտեսելու կամ այն «ղարաբաղեան հիմնախնդրին» յանգեցնելու փորձերն ակնյայտօրէն սխալ են:
Ինչ վերաբերում է միջազգային պարունակին, ապա յետխորհրդային ժամանակաշրջանի տակ գիծ քաշած հնգօրեայ պատերազմը (2008թ.) եւ արաբական զարթօնքը (2011թ.) արմատապէս փոխեցին աշխարհաքաղաքական համայնապատկերը: Եւ այս նոր պայմաններում ցանկացած ռազմաքաղաքական բեմագրութիւն, որը ենթադրում է Կովկասի մեկուսացում «կայունութեան աղեղում» ընթացող համաշխարհային գործընթացներից, դառնում է ոչ միայն անհամարժէք, այլեւ վտանգաւոր: Վերն ասուածը կարելի է ցոյց տալ վերջին ժամանակների ազրպէյճանական արտաքին քաղաքականութեան օրինակով, երբ «Միլի մէճլիս»ի (խորհրդարան) մի շարք պատգամաւորներ բարձրացրել են իրենց պետութիւնը Հիւսիսային Ազրպէյճան վերանուանելու հարցը: «Ազրպէյճանի տարածքի երկու երրորդը մտնում է ներկայիս Իրանի կազմի մէջ, ուստի անհրաժեշտ է Ազրպէյճանի Հանրապետութիւնը վերանուանել Հիւսիսային Ազրպէյճանի Հանրապետութիւն»,- յայտարարել է Ազրպէյճանի ժողովրդական ճակատ միասնական կուսակցութիւնից պատգամաւոր Ղուտրաթ Հասանղուլիեւը: «Սա բաւական կարեւոր հարց է: Աշխարհում կան այդպիսի օրինակներ. Հիւսիսային եւ Հարաւային Քորէան, Հիւսիսային եւ Հարաւային Կիպրոսը: Նպատակայարմար կը լինէր, եթէ Ազրպէյճանը, որպէս մասերի բաժանուած պետութիւն, կոչուէր Հիւսիսային Ազրպէյճան»,- ընդգծել է իշխող «Ենի Ազերբայջան» կուսակցութեան գործադիր քարտուղարի տեղակալ Սիյաւուշ Նովրուզովը: Ըստ էութեան, խօսքն Ազրպէյճանի կողմից իր հարաւային հարեւանին տարածքային յաւակնութիւններ հնչեցնելու մասին է:
Ազրպէյճանական քաղաքական գործիչների նման պահուածքն ինչ-որ իմաստով առօրէական է դարձել հայկական կողմի եւ ողջ յետխորհրդային տարածքի համար: Այստեղ արդէն վարժուել են, որ ազրպէյճանցի քաղաքական գործիչները խօսում են վերջնագրերի լեզուով` իրենց չծանրաբեռնելով ձեւակերպումների ընտրութեան եւ հնարաւոր հետեւանքների մասին մտածելու հարցում: Սակայն այս դէպքում Ազրպէյճանն ակնյայտօրէն դուրս է եկել թոյլատրելիի սահմաններից եւ հատելով յետխորհրդային տարածքի սահմանը, սպառնում է մի պետութեան, որը գտնւում է Արեւմուտքի հետ կոշտ ռազմաքաղաքական առճակատման փուլում:
Ստեղծուած պայմաններում Իրանը հազիւ թէ ցանկանայ խորամուխ լինել ազրպէյճանական պետականութեան «հոգեբանական բարդոյթների» մէջ եւ պարտաւոր կը լինի նմանատիպ յայտարարութիւններին վերաբերուել որպէս մտածուած եւ‘ համաձայնեցուած քաղաքական քայլերի: Մանաւանդ որ Իրանն առանց այդ էլ ստիպուած է Ազրպէյճանը դիտարկել որպէս մէկնակէտ, որտեղից կարող են քայլեր ձեռնարկուել այդ երկրում իրավիճակի կայունութիւնը խափանելու համար: Եւ այն արդէն նախազգուշացրել է, որ իրանական պետութեան դէմ ազրպէյճանական տարածքը թշնամական գործողութիւների համար օգտագործելու պարագայում հակազդեցութեան համարժէք քայլեր կը ձեռնարկուեն, ընդհուպ մինչեւ ռազմական հարուածներ հասցնելը:
Այսպիսով, հետխորհրդային տարածքի սահմանները կովկասեան ուղղութեամբ «ցանցկեն» են եւ արդէն չեն բացառում երկու ուղղութեամբ ռազմաքաղաքական հզօրութեան ցուցադրումը: Այս պայմաններում հայ-ազրպէյճանական սահմանափակ պատերազմի բեմագրութիւնների քննարկումը, առնուազն, անլուրջ (եթէ ոչ` անպատասխանատու) է թւում: Ակնյայտ է, որ Արցախի շուրջ ռազմաքաղաքական աշխուժութեան աւելի լայն պատկերի տարր է հանդիսանում: Եւ դատողութիւններ անել պատերազմ սանձազերծելու հարաւկովկասեան պետութիւնների նախաձեռնութեան մասին` ելնելով նեղ ազգային շահերից, թոյլատրելի է միայն այն դէպքում, եթէ ձեռնարկուող քայլերը ներգրւում են աւելի լայն միջազգային համատեքստում:
Ի հարկէ, ազգային շահերը կարող են դառնալ սադրանքի հիմք (թիրախ ունենալով քաղաքական առաջնորդների անհեռատեսութիւնն ու չմտածուած քայլերը, ինչը տեղի ունեցաւ 2008թ.), բայց ոչ երբեք` մարտական գործողութիւնների սանձազերծման իրական դրդապատճառ: