«Քննական Ակնարկ «Միշըների Հերըլտ»-Ի 1915-1918 Թթ. Հայ Ժողովուրդի Ցեղասպանութեան Եւ Վերածնունդի Մասին Արձանագրած Վկայագրութիւններուն»(Հեղինակ` Երուանդ Հ. Քասունի)

2012-ին, Պէյրութ, «Քեստենեան» տպարանէն լոյս տեսաւ Երուանդ Հ. Քասունիի վերոյիշեալ ծաւալուն հատորը, որ կը բաղկանայ 608 էջերէ եւ կ՛ընդգրկէ 37 վկայագրութիւններ, զորս «Միշըների Հերըլտ»-էն քաղած եւ հայերէնի թարգմանած է Մերձաւոր Արեւելքի աստուածաբանական դպրոցի օգնական գրադարանավար Եւնիկէ Տոգուզլեան-Եագուպեան:

Հատորին ներածական բաժինով Երուանդ Հ. Քասունի ցոյց կու տայ, թէ ինչպէս օտարազգի միսիոնարները պաշտպան հանդիսացան հայութեան 1915-1918 թուականներուն: Կ՛ըսէ, թէ հակառակ թուրք կառավարութեան հաստատած գրաքննութեան` միսիոնարները շրջեցան համարձակ Թուրքիոյ հայահոծ քաղաքները, ուր ականատես եղան հայկական ջարդերու, որոնց մասին ուղարկեցին վկայագրութիւններ Միացեալ Նահանգներ, իրենց միսիոնարական պորտի կեդրոնը, ուր «Միշըների Հերըլտ» ամսաթերթի միջոցով ծանօթացուցին Հայոց ցեղասպանութիւնը համայն աշխարհին:

Քասունի կ՛ըսէ, թէ Կ. Պոլսոյ ամերիկացի դեսպան Հենրի Մորկընթաու կայսերական Գերմանիան պատասխանատուներէն կը նկատէ հայոց դէմ գործադրուած Եղեռնի աննախընթաց ոճիրին: Այս առնչութեամբ, Հենրի Մորկընթաու հարց կու տայ, թէ քայզերը ո՞ր աստիճան շահագրգռուած էր արդեօք հայոց հաւաքական կոտորածներով: Կ՛ըսէ, թէ Համաշխարհային Ա. պատերազմին գերմանները ինչպիսի՞ վերաբերում ցոյց տուին հայերու հանդէպ: Անոնք ընդդիմացա՞ն իթթիհատականներուն կողմէ հայ ժողովուրդին դէմ եղած հալածանքներուն, թէ՞ աչք գոցեցին պարզապէս: Դատապարտելով 1915-1918 տարիներուն Գերմանիոյ վարած հակահայ քաղաքականութիւնը` դեսպան Մորկընթաու կ՛ըսէ. «Գերմանիա վերջին չորս տարիներու ընթացքին պատասխանատու դարձաւ պատմութեան մէջ շատ մը խիստ սեւ էջերու: Գերմանիա պատասխանատու է հայկական էջին համար ալ, որ անվիճելիօրէն ամէնէն սեւ էջն է»:

Այս յղացքով, Հենրի Մորկընթաու բարձրաղաղակ կը մեղադրէ գերմանացիները այն դառն իրողութեամբ, որ անոնք, իբրեւ դաշնակիցները իթթիհատական Թուրքիոյ, կրնային պատերազմի սկզբնաւորութեան առաջքը առնել հակահայ վայրագ բռնարարքներուն:

Քասունի կ՛ըսէ, թէ իթթիհատականները չէին ուզեր, որ ամերիկեան միսիոնարները օգնութեան ձեռք երկարեն հայերուն` փութալով անոնց նիւթական կարիքներուն: Սակայն, հակառակ թուրքերու յարուցած խոչընդոտներուն, Ամերիկեան պորտը կը գործակցէր բոլոր հայերուն հետ` առատապէս բաշխելով անոնց իր նպաստը` Արեւմտեան Հայաստանէն ու հայկական Կիլիկիայէն մինչեւ Արեւելեան Հայաստան:

Համաշխարհային Ա. պատերազմի շրջանին Ամերիկեան միսիոնարութիւնը կը հաւատար, թէ Թուրքիոյ պարտութեամբ, տարագիր հայ ժողովուրդը պիտի վերադառնար իր հարազատ օճախը եւ վերակերտէր իր աւերակ հայրենիքը: Այս լաւատեսութիւնը, կ՛ըսէ Քասունի, երկար չտեւեց դժբախտաբար, որովհետեւ քեմալական զօրքերը արշաւեցին եւ դժոխքի վերածեցին Փոքր Ասիոյ հայկական բնակավայրերը:

Այս առիթով Երուանդ Հ. Քասունի իր երախտագիտական ջերմ զգացումները կը յայտնէ այն օտար անհատներուն, կազմակերպութիւններուն եւ պետութիւններուն, որոնք բարի սամարացիի նման ձեռնարկեցին հայանպաստ առաքելութեան` օգնելով խնամքի եւ հոգածութեան կարօտ հայ ժողովուրդի բազմահազար զաւակներուն:

Հեղինակը նոյնպէս իր յարգալիր զգացումները կը յայտնէ Սուրիոյ, Լիբանանի, Պաղեստինի, Իրաքի ու Եգիպտոսի իսլամ եւ քրիստոնեայ արաբ հիւրընկալ ժողովուրդներուն, որոնք սիրայօժար բացին իրենց տան դռները Եղեռնի սպանդէն ճողոպրած տարագիր հայերուն դիմաց, որոնց պարգեւեցին քաղաքացիութեան իրաւունք:

Անդրադառնալով Ամերիկեան միսիոնարութեան բարեսիրական գործունէութեան` Քասունի կ՛ըսէ, թէ Արտաքին առաքելութիւններու համար յանձնակատարներու ամերիկեան խորհուրդը, որ կը կոչուի նաեւ «Ամերիկեան պորտ», ծնունդ առած է 1810 թուին աստուածաբանութեան չորս ուսանողներու, իրենց դասախօսներուն ու եկեղեցական գործիչներու մասնակցութեամբ, Մասաչուսեց նահանգի Պրետֆորտ քաղաքին մէջ: Ամերիկեան խորհուրդի աւետարանչական առաքելութիւնը կը սկսի 1819-ին, երբ անոր պատասխանատուները` Պլինի Ֆիսք եւ Լեւի Փարսընզ կ՛այցելեն Մալթա կղզին եւ Զմիւռնիա: Թարգմանչական եւ հրատարակչական գործերու առընթեր, անոնք կը տարածեն իրենց աւետարանչական գործունէութիւնը` Եգիպտոս, Պաղեստին, Սուրիա, Պարսկաստան, Փոքր Ասիա, Յունաստան եւ Պուլկարիա:

Ամերիկեան պորտը կը հրատարակէ «The Missionary Herald» կամ «Առաքելական բանբեր» ամսաթերթը, ուր եկեղեցական, ընկերային եւ բարեսիրական գործերու մասին վկայագրուած են անհրաժեշտ տեղեկութիւններ, որոնք հետագային ծառայեցին որպէս սկզբնաղբիւր` պատմագրական աշխատանքի:

Պէտք է ըսել, թէ Քասունիի լոյս ընծայած վերոյիշեալ հատորին ընթերցումով իրազեկ կը դառնանք «Միշըների Հերըլտ»-էն քաղուած 37 վկայագրութիւններուն եւ նոյն խորագրին տակ հրատարակուած «Քննական ակնարկ»-ներուն:

Հատորին վերջին էջերը ունին յաւելուած, մատենագիտական բաժին եւ նաեւ` անձնանուններու եւ տեղանուններու ցանկ մը:

Կ՛ուզենք եզրափակել Հայոց ցեղասպանութեան կապակցութեամբ Ամերիկեան միսիոնարութեան անձնուէր ծառայութեան նուիրուած Քասունիի յիշեալ հատորը` Արամ Մանուկեանի հետեւեալ վկայութեամբ. «Ամերիկեան միսիոնարները միշտ եղած են բարեկամ մեզի, եւ իրենց գործունէութիւնը մեծագոյն ազդակ հանդիսացած է Վանի ազատագրական պատմութեան մէջ»:

Արդարեւ, կ՛ուզենք հաստատել, թէ պատմագրական վերոյիշեալ իր հատորով Երուանդ Հ. Քասունի տարած է գնահատելի իրագործում մը:

ՅԱԿՈԲ ՄԱՆՈՒԿԵԱՆ

Յունիս 2012
Պէյրութ

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )