«Ազդակ»` Ութսունհինգ Տարիներու Ծառայութեան Ընդմէջէն. Հայ Կեանքը Պէյրութի Եւ Հալէպի Հիւղաւաններուն Մէջ

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Հալէպի հայոց հիւղաւանը

Պէյրութի հայկական գլխաւոր հիւղաւաններէն էր Մըտաուարի վրանաքաղաքը: Պէյրութի քաղաքապետութիւնը 1935-ին որոշում առաւ ամբողջութեամբ քանդել հիւղաւանը եւ յատուկ յայտարարութիւններով ազդարարեց շրջանի հայ բնակիչներուն պարպել հիւղակները, պատրաստութիւն տեսնել եւ անակնկալի ու խուճապի չմատնուիլ: «Ազդակ» 25 ապրիլ 1935-ին, «Հիւղաւաններու խնդիրը» խորագիրով խմբագրականով կը գրէր.

«Պէյրութի քաղաքապետը, պաշտօնական յայտարարութեամբ մը կը տեղեկացնէ հայկական թաղերու մուխթարներուն որ յառաջիկայ ամառուան ընթացքին պիտի քանդուին Միւտավար թաղի բոլոր հիւղաւանները: Առ այս կը թելադրէ անոնց որ այժմէն պէտք եղած յայտարարութիւնն ու ազդարարութիւնները ուղղեն հիւղաւաններու հայ բնակիչներուն, որպէսզի կանուխէն պատրաստութիւններ տեսնեն եւ կարգադրութիւններ ընեն:

Առաջին անգամ չէ, որ կը լսենք  քաղաքապետութեան այս որոշումը: Տարիներ առաջ, քաղաքապետական խորհուրդն ու առողջապահական տնօրէնութիւնը որոշած էին քանդումը հայկական հիւղաւաններու, առաջքն առնելու դիտումով զանազան հիւանդութեանց եւ հաւանական ախտերու: Անուրանալի է ի հարկէ, որ, յաճախ մեր հիւղաւաններէն շատերը թունաւոր մանրէներու բոյներ դարձած էին եւ կը սպառնային ընդհանուր առողջութեան: Հետզհետէ փոխադրուեցան մեր հայրենակիցները աւելի առողջապահիկ պայմաններու մէջ գտնուող թաղեր եւ բնակարաններ, նօսրացնելով մնացած հիւղաւաններու բնակչութիւնը: Միւտավվար թաղի ծայրամասը գտնուող հայկական թաղեր, հակառակ քանիցս եղած ազդարարութեանց եւ հրահանգներուն, մնացին անշարժ:

… Առանց սպասելու, այսօրուընէ սկսեալ պէտք է տեղաւորուին այն հայրենակիցները, որոնք նիւթական հնարաւորութիւններ ունին եւ կրնան տուն տեղ ըլլալ կամ բնակարան վարձել ուրիշ թաղերէն: Պէտք է նոյնիսկ պարտադիր ըլլայ այս պարագան եւ կառավարական ուժերով դուրս հանուին այժմէն այդպիսիները, որոնց անունները կը գտնուին թէ՛ քաղաքապետութեան քով եւ թէ ալ Ազգային իշխանութեանց մօտ:

Միւս կողմէ, շատ կարեւոր պարտականութիւն մը կը ծանրանայ մեր վրայ: Շատեր այդ հայրենակիցներէն, որոնք քանի մը ամիս վերջ բացը պիտի մնան, ոչ միայն իրենց միջոցներով բնակարաններ վարձելու հնարաւորութիւններէն զուրկ են, այլ կարօտ են օրուան չոր հացին: Վաղը, դատապարտուած պիտի ըլլան անոնք խաշելու արեւին տակ եւ կեր դառնալու թունաւոր մժեղներու, եթէ փրկարար ձեռք մը օգնութեան չփութայ, եւ ինչպէս միշտ, այս անգամ ալ տեղաւորման դիւրութիւններ չընծայէ մեր դժբախտ հայրենակիցներուն: Ազգային իշխանութիւններ եւ ազգային բարեգործական հաստատութիւններ դժբախտաբար անկարող են եւ անտարբեր, զրկուած ըլլալով նիւթական կարելիութիւններէ եւ  նուիրումէ: Միակ հաստատութիւնը, որ կրնայ դիւրացնել տեղաւորման այս աշխատանքները, Ազգային Դաշնակցութեան Տեղ. Յանձնախումբն է, որուն ղեկավարութիւնը հովանաւորեալ երկիրներու մէջ ստանձնած է ազնիւ եւ հայասէր զուիցերիացի մը: Շնորհիւ այս հաստատութեան ջանքերուն եւ օժանդակութեանց հազարաւոր հայրենակիցներ հովանաւորեալ երկիրներու մէջ տուն տեղ եղած եւ ինքնապահ դարձած են: Մեր անմիջական շրջապատին մէջ ներկայիս գոյութիւն ունեցող հայկական թաղերը արդիւնք են Պ. Պիւրնիէի անսահման զոհողութեանց եւ հայասէր զգացումներուն»:

* * *

Հալէպի հիւղաւանի բնակիչներ

Հալէպի հայութեան ստուար համեմատութիւնը կեդրոնացած էր արուարձաններուն եւ հիւղաւաններուն  մէջ, որոնցմէ էին Ասորիներու, Նոր Գիւղի եւ Սիւլէյմանիէի հիւղաւանները: «Ազդակ» 17 մայիս 1935-ին, «Պտոյտ մը Հալէպի հիւղաւաններուն մէջ» խորագիրով թղթակցութեամբ կ՛անդրադառնար Հալէպի հիւղաւաններուն մէջ բնակող հայութեան վիճակին:

«Վերջին երկու տասնամեակներու քաղաքական դէպքերը, հայութիւնը քէմբի բնակիչ դարձուցին: Շաբաթ իրիկուընէ կը մտադրեմ, յաջորդ օրը պտոյտ մը կատարել Հալէպի այն վայրերուն մէջ, ուր հայութիւնը խմբուած կ՛ապրի: Ընդհանրապէս տնտեսական նեղ կացութեան բերումով է, որ հալէպաբնակ հայութեան կարեւոր մէկ մասը, ձգելով քաղաքի բոլոր յարմարութիւնները, գացեր է իր բոյնը շինել արուարձաններուն մէջ, ուր եւ որոշ չափով վարձքի պատճառած մտահոգութենէն զերծ կը մնայ:

Կիրակի կէսօրէն յետոյ, քայլերս կ՛ուղղեմ քաղաքին հիւսիս-արեւմուտքը բլուրի մը վրայ գտնուող հիւղաւանը, որ ասորիներու քէմփ անունով ծանօթ է. այս յորջորջումը անոր համար է, որ առաջին անգամ անո՛նք էին, որ այդ բլուրին վրայ բնակութիւն հաստատեցին եւ իրենց ետեւէն քաշեցին աստիճանաբար նաեւ շատ մը հայ ընտանիքներ: Աւելի քան ութ հարիւր տուն ունեցող այս հիւղաւանը, հազիւ եօթանասուն հայ ընտանիք կը պարունակէ իր մէջ. սակայն ատենէ մը ի վեր, տեղին մաքուր եւ առողջարար օդին շնորհիւ, գրաւած է նաեւ ուշադրութիւնը կարգ մը բարեկեցիկ հայերու, որոնք հողեր գնելով, կը պատրաստուին իրենց սեփական շէնքերը բարձրացնելու հոն: Պէտք է շեշտել նաեւ, որ հայերու շինած բնակարանները համեմատաբար աւելի ներկայանալի են, քան միւս տարրերունը:

Թէ՛ հայերը եւ թէ՛ ասորիները իրենց եկեղեցին ու դպրոցը ունին հոս: Անցեալ տարի, տեղւոյն հայ համայնքը, աննշան վճարումի մը փոխարէն, բաւական ընդարձակ գետնի մը տիրացաւ եկեղեցի եւ դպրոց շինելու համար, սակայն պէտք եղած պաշտօնական ձեւականութիւնները  տակաւին վերջացած չըլլալով, ցարդ կարելի չէ եղած շինութեան սկսիլ: Հիմակուհիմա, անոնք վարձած են քանի մը սենեակնոց բակ մը, որուն երկու սրահները յատկացուած են եկեղեցիի, իսկ մնացեալներն ալ, մանկապարտէզի փոքրիկներուն իբրեւ վարժարան կը ծառայեն:

Այս հիւղաւանին մէջ հայերը աւելի բարեկեցիկ են քան թէ ասորիները, որոնք գաղթած են Ուրֆայի եւ Տիգրանակերտի շրջաններէն: Հայ այցելուին սիրտը ուրախութեամբ կը համակուի երբ կը տեսնէ, որ ամէն կողմ հայ բառն է տիրապետողը: Թէ՛ մերինները եւ թէ՛ ասորիները հայախօս են այստեղ եւ ընդհանրապէս սիրով կ՛ապրին իրարու հետ:

Կ՛իջնեմ բլուրէն վար ու կ՛ուղղուիմ դէպի Նոր Գիւղ, հայկական այդ գիւղաքաղաքը, որ կը տարածուի քաղաքէն երեք քիլոմեթր հեռաւորութեան մը վրայ: Նախապէս այստեղ ընդարձակ եւ ամայի դաշտագետին մըն էր, որ յետոյ գնուելով Ազգերու Դաշնակցութեան ներկայացուցիչ Պր. Պիւրնիէի տեղաւորման գրասենեակին կողմէ, յատկացուեցաւ հայ գաղթականներու, որոնք եկան իրենց բոյները հաստատել այդ վայրին վրայ ու շէնցուցին ամբողջ շրջապատը: Հողերը մասամբ կանխիկ, մասամբ ալ մասնավճարով ծախուեցան բոլոր այն հայերուն, որոնք կը փափաքէին  հոն բնակութիւն հաստատել: Պատահեցաւ նաեւ որ հողը գնուելէ յետոյ, կարելի չեղաւ շէնքը ամբողջութեամբ մէջտեղ բերել, պարագայ մը` որ եթէ վերոյիշեալ գրասենեակի կրկնակ օժանդակութիւնը չըլլար, մինչեւ այդ ծախսուած գումարը` պարապի գացած պիտի ըլլար: Ցաւալի է ըսել որ եղան հայրենակիցներ ալ, որոնք վայելելով հանդերձ վերոյիշեալ գրասենեակի լայն օժանդակութիւնը, վերջին վայրկեանին շահագործելու ելան, անոր անվերապահ բարեացակամութիւնը:

Այս հիւղաւանը, որ իր մէջ քանի մը ընդարձակ եւ խոշորկեկ շէնքեր ալ կը պարունակէ, իրաւամբ փոքրիկ քաղաքի մը բոլոր իրաւասութիւնները պահանջելու իրաւունք ունի, որովհետեւ աւելի՛ քան տասներեք հազարի պատկառելի թիւ մը կազմող աւան մըն է: Այստեղի օդը շատ ետ կը մնայ ասորիներու քէմփի զով օդէն, մնաց որ ամառուան փոշին ու ձմեռուան ցեխն ալ, որոնք աւելի՛ շեշտուած են այստեղ, անհրապոյր պատկեր մը կը ներկայացնեն:

Հալէպի հիւղաւանի մէկ թաղամասը

Ինչպէս գրեթէ քիչ մը ամէն տեղ, Նոր Գիւղի մէջ ալ մութ ձեռքեր ուռկան նետած են հոգեփրկութեան պատրուակներով. նոյն իսկ նպաստ բաժնողներ ալ կան ասոնց մէջ, սակայն հոգեկան որոշ յանձնառութիւններու փոխարէն: Կարելի չէ ուրանալ սակայն, այն կարգ մը բարեգործ անձերու  բարենպատակ գործունէութիւնը, որոնց ընձեռած բարիքները երկար ատեն վայելած են, ու դեռ կը վայելեն, պարագաներու բերումով թշուառացած կարգ մը հայ ընտանիքներ:

Նոր Գիւղի մէջ հայ լուսաւորչականները ունին իրենց նորակառոյց Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցին, որ իբրեւ այդպիսին բոլոր յարմարութիւններով օժտուած է: Բողոքական համայնքն ալ ունի իր ժողովարանը, իսկ ռուհճիները թեւերնին սոթթած, օրը յարկի մը տակ կը խմբուին, ու փարիսեցիական արուեստի բոլոր նորութիւնները արտաբերելով` իրար գերազանցելու համար գլուխնին ու կուրծքերնին կը ծեծեն, իրենց մեղքերուն քաւութիւն խնդրելով Աստուծմէ:

Դպրոցական կազմակերպութեան պատկերը դժբախտաբար անմխիթարական է. հակառակ աշակերտութեան խոշոր թիւին, տիպար նախակրթարանի մը գոյութիւնը կարելի չէ եղած ցարդ: Ասոր գլխաւոր պատճառը, ի հարկէ տնտեսական նեղ կացութիւնն է. գոյութիւն ունեցող վարժարաններուն մէջ, թէ՛ կրթական եւ թէ՛ տնտեսական տեսակէտով լաւագոյնը Սահակեան վարժարանն է, որ բաւական լաւ ուսուցչական կազմով մը օժտուած է: Շրջագայութիւն մը փողոցներուն մէջ ձեր աչքին առջեւ կը պարզէ սպիտակ տուներու տեսարան մը, տեղ-տեղ թաղային խանութներ ու մանաւանդ անխուսափելի սրճարանները: Կը փորձուիմ այս սրճարաններէն մէկէն ներս մտնել, պահիկ մը հանգիստ առնելու համար. գեղեցիկ տան մը գետնայարկը, ընդարձակ սրահի մը մէջ զետեղուած շատ մը սեղաններ ու աթոռներ, շէնքը նոր, պատերը մաքուր, բազմութիւնը` պատկառելի, իսկ աղմուկը` կատարեալ: Մօտիկս` սեղանի մը վրայ, թղթախաղը նոր է վերջացեր, սպասարկուն` խաղաքարտերը կը հաւաքէ, ուրիշ սեղանի մը պահանջքին գոհացում տալու համար: Շահող  երիտասարդը բաներ մը կը պատմէ բարձրաձայն, ականջ կը դնեմ, կը նայիմ դէմքին. երիտասարդը կարմրած, ամբողջովին աւիւն, կը բացատրէ իր վերջին ձեռքին յաջողութեան գաղտնիքը. կը խանդավառուի, ձեռքը գետին կը զարնէ… կեցցէ՛ Հայաստան. իր դէմքը` առիւծի յաջող որսորդութենէ մը դարձող մէկու մը արտայայտութիւնը առեր է: Ուրիշ սեղաններու վրայ` ուրիշ պատկերներ, ոմանք կը հեգնեն, ոմանք կը սպառնան, իսկ ոմանք ալ կը սոնքան, բայց չեն տեսներ իրենց գրպաններու ճերմակ ներքնամասը, որ վար կախուեր է:

Մինչ չորս կողմս կը դիտէի, ահա մեծակառոյց ինքնաշարժին աղմուկը ակնարկս իր կողմը կը քաշէ, ինքնաշարժէն վար կ՛իջնէ քաղաքէն եկող բազմութիւն մը, այր ու կին, տղայ ու աղջիկ, իւրաքանչիւրը մէկ ու կէս ղրուշի փոքրիկ վճարումի մը փոխարէն:

Հալէպի ուրֆացիներու քէմփը

Իրիկունը կը մօտենար, տաքը սկսած էր այլեւս իր սաստկութիւնը կորսնցնել, անհրաժեշտ է այցելել նաեւ երրորդ հիւղաւանը, աւելի ճիշդ է ըսել` վրանաքաղաքը, որ քաղաքի եւ Նոր Գիւղի ճամբուն վրայ կը գտնուի: Արագ քայլերով ճամբայ կ՛իյնամ ու կը հասնիմ ծրագրած վայրը: Ահա աչքիս առջեւ կը տարածուի Սուլէյմանիէի քէմփը, ուր մուտք կը գործեմ նեղլիկ փողոցէ մը, որ իր երկու թեւերուն մէջ առած է դարձեալ անխուսափելի զոյգ մը սրճարաններ: Փողոցները կը յաջորդեն իրարու եւ կ՛երկարին աջ ու ձախ, խանութներուն մէջ ամէն բան աժան, ամէն բան առատ, սննդեղէնէն սկսեալ մինչեւ արդուզարդի առարկան, լեցուն փոշի եւ տեղ-տեղ ցեխ, տուներուն դռները մեծ մասամբ բաց, իսկ անոնց առջեւ տիկիններ ու օրիորդներ աթոռներ նետած կը նստին, փոքրերը կը խաղան փողոցներուն անկիւնը, իսկ երիտասարդներն ու աւելի տարեց մարդիկ` աւելի ծայրամասերուն սիրահար են:

Առողջապահական ոչ մէկ յարմարութիւն կրնայ ներկայացնել այս վրանաքաղաքը, ուր աւելի քան հինգ հարիւր հայ ընտանիքներ իրարու վրայ դիզուած, երբեմն նոյնիսկ երկու ընտանիք մէկ սենեակի մէջ, սրտաշարժ տեսարան մը կը պարզեն: Ականատե՛սը միայն կրնայ ըմբռնել այն դժուարութիւններն ու թշուառութիւնը, որոնց ենթակայ է Սուլէյմանիէի քէմփի հայութիւնը: Այս պայմաններուն մէջ իսկ, Քրիստոսի խաչը յետին նպատակներու համար շահագործողները չեն մոռցներ իրենց ներկայութիւնը, հո՛ս ալ հոգիներ կան փրկուելիք, ու ոճիր է մոլորածներուն ճշմարտութեան ճամբան ցոյց չտալը:

Հայութիւնը այստեղ կը ներկայանայ իր երեք յարանուանութիւններով, որոնք անջատ-անջատ իրենց եկեղեցիներն ու վարժարանները ունին: Եկեղեցիներուն մէջ պատրաստուող այս երեք դպրոցներէն դուրս, կան նաեւ կարգ մը ուրիշ վարժարաններ, որոնք իրենց գոյութիւնը հազիւ կը քաշկռտեն. քերականը աւարտողը այստեղ դպրոց է բացեր ու կրթական հարցերով կը զբաղի:

Վերջին օրերս այս վրանաքաղաքի բնակչութիւնը ծանր տագնապի մը մատնուած է ու եթէ շուտափոյթ կարգադրութիւններ չ՛ըլլան` կրկնակ թշուառութեան պիտի հանդիպին հայութեան այս հալածական բեկորները: Քանի մը օր առաջ, առողջապահական տնօրէնութեան որոշումով եւ քաղաքապետութեան հրամանագրով, երկու ամսուան պայմանաժամ տրուած է տեղւոյս ժողովուրդին, հիւղակները պարպելու եւ վերցնելու համար: Վրանաքաղաքի հողերը  կը պատկանին տեղացի ժողովուրդի մը, որ տարեկան չնչին վարձքի մը փոխարէն թոյլ տուած էր քէմփի հիւղակներու շինութիւնը իր հողին վրայ: Ասկէ առաջ արդէն կարգ մը հիւղակներ քանդուած էին, սակայն սպառնալիքը այսպիսի ծանր ու զանգուածային հանգամանք մը չէր առած երբեք: Նիւթական վերջին ծայր թշուառութեան մէջ այս տարաբախտ բազմութիւնը չգիտէ ո՞ր դուռը  ծեծէ, իր գլուխը ո՞ր քարին զարնէ: Կը լսեմ թշուառի հառաչող բացատրութիւններ ու կը հեռանամ, պատկերացնելով դժբախտ ճակատագիրը այն սերունդին, որ ոչ երջանիկ առաւօտ մը ու ոչ ալ թիզ մը հանգիստ հող ունեցաւ անվրդով իր օրերը անցընելու համար: Կ՛ելլեմ դուրս, վերջին անգամ կը  կենամ քաղաքի լայն բացուող պողոտային անկիւնը ու կը դիտեմ տուները իրենց գորշագոյն պատերով, իսկ տանիքներուն վրայ` թիթեղներ, թիթեղներ…»:

 

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )