Սուրիական Օրագրութիւն (Հատուածներ)

ԼԱԼԱ ՄԻՍԿԱՐԵԱՆ-ՄԻՆԱՍԵԱՆ

Վախս յաղթահարեցի ու հանրային պարտէզ գացի. վա՜խս… այո՛, յատկապէս խուժանէն վախս, զոր, ըսած եմ, արիւնի յիշողութիւն է` կապուած թուրքին:

Գրեցի թուրք բառը, որ վիրաւորանք է մեր լեզուին ու յիշեցի` օրեր առաջ Նուարդը ընտանիքով փախաւ Պոլիս… պատսպարուելու: Ահա հա՛յը, հայու ճակատագիրին հեգնանքը: Դեռ Պոլիս կ՛ըսենք ու հին տաքուկ յուշեր կը կապենք ոճրագործ քաղաքի մը, որ շատո՜նց Իսթամպուլ է, իր հնչողութեան չափ դաւադիր, նենգաւոր ու խենէշ, թէկուզ եւ ըլլար գեղեցկագոյն քաղաքը աշխարհի: Աս ալ իմ ծայրայեղութիւնս` «հիւանդութիւնս»:

«Մէշտէլ», անշուշտ, մինակ չգացի, չէի իշխեր: Նախ` հագուեցայ հնարաւորին չափ աչքի չզարնող լաթեր: Հոն, ուր գեղեցիկ ծաղիկներով ու կանաչ խոտով բացատներ են, շատրուաններու շուրջ, հոն է, որ վրաններ դրեր են արուարձաններէ կամ գիւղերէ փախստականները` թուրքմէններ. միշտ զիս պիտի հալածէ այս ցեղին ներկայութիւնը: Ամէնուր` կանաչ հատուածները եզերող երկաթեայ ձողերուն, ծառերու ցած ճիւղերուն լուացքի լաթեր, փսիաթներ, ասդին անդին ծառերէն կապուած մանկան ճօճեր եւ նախնական մարդիկ, կիներ ու մանուկներ անհամար. տարօրինակօրէն` ծերեր գրեթէ չկան: Կիները, գետինները նստոտած, մանուկներ կը դիեցնեն, աւազանին մէջ կը լուան ինչ որ բան, լամուկներ ճիչ աղաղակով կը լողան աւազանին մէջ, այրեր նստարանները գրաւած` բարձր կը խօսին իրենց լեզուով, որմէ թրքերէնի ծանօթ հնչիւնները կ՛որսամ: Ու` զքեզ պրպտող, զննող խենէշ, յայրատ նայուածքներ` տարբեր մոլորակներու բնակիչներ: Ու աղբ, աղբ, ամէն կողմ կոյտերով աղբ ու գարշահոտ` կարիքի ու աղքատութեան ուղեկիցները:

Սակաւ քրիստոնեաներ, որոնք այլապէս մշտական ներկայութիւն էին հոս` մէկ կողմ քաշուած են, ու հայեացքները երբ կը խաչաձեւուին, լռութեան մէջ կը փոխանցեն իրարու չըսուած ու չըսուելիք անդոհանքներ, զորս այս խուժանը կ՛արթնցնէ:

Վտանգը կը մօտեցնէ զիրար քննադատաբար նայող հայերն ու միւս քրիստոնեաները: Ընդհանուր «մենք»-ը կը գոյանայ, «անոնք»-ին հակադիր:  Ահա տեղ մը, ուր Քրիստոս երբեմն ներկայ է:

Պիտի ուզէի, որ այս անօթեւանները զիս չտեսնէին ու մտովին չհակադրէին մեր վիճակները: Բայց խղճահարութեան հետ անբաժան ունիմ նաեւ վանող, մերժող այն զգացումը, զոր կրնաս ունենալ քու գոյութեանդ սպառնացող մէկու մը հանդէպ: Վստահ եմ` Աստուած մի՛ արասցէ, եթէ անիշխանական օրեր գան, ասոնք չեն վարանիր դանակները գօտիներէն հանելու ու մեր տուները խուժելու, ինչքը, նաեւ`  կեանքը խլելու: Մեզմէ իւրաքանչիւրը արեան իր յիշողութիւնն ունի. իրենցը` մեր արիւնին հոտը, մերը` սարսափը իրենցմէ: Նողկալի է. աչքերս կը թրջին մարդ արարածին հանդէպ իմ ունեցած այս նսեմ, այս հակասական զգացումներէն:

***

Ահաւոր, մղձաւանջային գիշեր մը անցուցինք` լոյսի սպասումով: Մերձակայ թաղերէն անընդմէջ կրակահերթեր, հրետանիի գնդակոծութիւն, պայթիւններ, որոնցմէ շէնքը կը ցնցուի, ու ակամայ կը ցատկես անկողնիդ մէջ, ապա` կը կծկտիս քրտնած ու բերանդ չորցած:

Քրտինքը անվերջ կը բխէր դէմքէս, ծոծրակէս, սիրտս կը դալկանար ու ամէն մէկ պայթիւնի հետ կը թռչէր տեղէն:

Անսանձ, անոպայ քամի մը յեղակարծօրէն արթնցած` կը զարնուէր տանիքի թիթեղին ու ահարկու ձայներ կը հանէր, քիչ անդին կատարուող եղեռնագործութեան մասին կ՛ոռնար կիսաբաց կրկնափեղկերու շերտերուն մէջ ու կը խուժէր ներս, սրսփացնելու, սահմռկեցնելու դողահար մարմինս: Նոյնիսկ ձեռքս երկարել ու փեղկը գոցել չէի համարձակեր, կարծես գիշերային բոլոր չար ուժերը ոտքի ելած, կը ցնցէին աշխարհը, ու շուրջդ ամէն ինչ կ՛երերար, կը ճարճատէր ու կը կործանէր…

Ու կեանքին անհեթեթութիւնը առաւել շեշտելու համար` բոլոր այդ դժոխային ձայներուն հետ կը ծորար գիշերային աղօթքը, որ, գնդակներէն ծակծկուած ու վիրաւոր, կը փորձէր վեր ելլել, շողոքորթել զԱստուած ու վարը սահմռկած բարեպաշտ հաւատացեալներուն ալ համոզել, թէ քնանալէն լաւ է ելլել ու աղօթելը:

Անոնք, որոնք այդ կրակէն ածխացան ու ննջեցին յաւերժաբար, անոնք պէտք չունին այլեւս աղօթքի, անոնց սէրն ալ, պատերազմն ալ աւարտեցաւ. մինչ միւսները ելլելով աղօթելու կարողութեան մէջ չէին, քանզի քնանալու ալ կարողութիւն չունէին ու, տատիկիս խօսքով` «մկան ծակին տասը թուման» սիրով պիտի վճարէին:

Երբեմն ալ, յաղթահարել ջանալով մարմնիս փլած վիճակը, միտքս կը խօսէր. «Ի վերջոյ ամենաշատը մահը չէ՞. ալ ինչո՞ւ այս նուաստացուցիչ վախի իշխանութեան ենթարկուիլ: Եթէ նախատեսուած գնդակը պիտի մտնէ բաց պատուհանէս ու խոցէ սիրտս, թող գայ մահը (ու կը յիշեմ, Զ. մահացաւ ու ազատեցաւ այս տագնապներէն, բայց միայն թաղում հասցուցինք, այգուցի երթալ ալ չկրցանք), ի վերջոյ ան է խաղաղ յաւերժութեան հանգրուանը:

Եթէ մեռաւ Շուշանեանի պէս կեանքով ու եռանդով լեցուն տաղանդ մը (հիմա զինք կը յիշեմ, քանի իր գիրքը կը կարդամ այս օրերուն), փարիզեան հիւանդանոցի մը անկիւնը, լքուած, մոռցուած, հայոց լեռներու պէս կոշտ մաքրութեամբ ու հպարտ իր հոգին նուաստացնող աղքատութեան մէջ, մօր տաքուկ ափի երազով ու կնոջ մը հայեացքի ջերմութեան կարօտ, ալ դուն ի՜նչ կը դողաս կեանքիդ առջեւ:

Իմ ալ միտքս, իրեն պէս, մանկութենէս ի վեր պատկերներ կը յօրինէ` իբրեւ փախուստ գորշ ու չար իրականութենէն: Հիմա կը փորձեմ տրուիլ այդ հաճոյքին: Բայց խաղաղ օրերու, սիրելի յիշատակներու վայրերուն վերադարձը անկարելի կը դառնայ: Մղձաւանջային այդ գիշերուան բոլոր պատկերներս այլանդակ կերպեր կը զգենուն, կիսամրափի մէջ` կ՛անցնիմ արիւնոտ ու տիղմոտ, փոշոտ ու փլատակ տեղերէ, որոնք  երբեմնի գեղեցիկ երազներուս յաճախանքի վայրերն են…

Ի վերջոյ, վախով աչքերը բացող արշալոյսը զմեզ մէկ մղձաւանջէն միւսին բերաւ, իմացանք, թէ գիշերուան մարտերուն հետեւանքով մօտ հինգ հարիւր ընդդիմադիր զինեալ սպաննուած էր… անհոգի ոճրագործներ, վարձու մանկասպաններ, իրենց հայրենիքներէն հեռու, ընտանիքներէն հեռու, օտար հողի վրայ` շինծու, խարդախ ու դաւադիր գաղափարի փարած զոհեր: Ահա թէ Արեւմուտքը ի՜նչ երազներ կու տայ Արեւելքին: Ահա թէ ինչպէս ոմանք մատներու վրայ կը խաղցնեն երկրագունդը…

Ու ապա իմացանք, թէ թուրք բանակի սպաներ վրդովմունք յայտնած են հոս ղրկուած իրենց հայրենակից վարձու ոճրագործներու բարբարոս արարքներէն, զորս յարիր չե՜ն գտած թուրք էութեան հետ… ահա՛ պոռնիկ աշխարհին գարշ դիմակներէն եւս մէկը:

Իսկ մանուկ արեւը կապոյտին վրայ իր հերթական շրջանը ընելու ելած էր….

Տակաւին կարող չեն այդ կապոյտն ու արեւը խլել մեզմէ. տակաւին…

***

Խաւարի օրերուն, երբ այլ գործով զբաղիլ չէի կրնար, պատշգամը, Աստուծոյ պարգեւած լոյսին կը կարդայի` աչքերս ջրոտելու աստիճան: Կը փորձէի չլսել հրաձգութիւնը, կործանիչ օդանաւերու խոյացումներն ու յաջորդող պայթիւններուն դղրդիւնները: Ու կրկին հաստատեցի, որ մարդը կը վարժուի ամենավատին: Երբ գիտես, թէ քանի մը հարիւր մեթր անդին երիտասարդ մարդիկ կը զոհուին անհեթեթ այս մոլեգնութեան մէջ, թէ մանուկներ կ՛ահաբեկուին, կ՛արիւնին ու սարսափին հետ անոնց մաքուր էութիւնները կը պղծուին վայրագութեան այլեւս անջնջելի հետքերով, զորս կեանքը առաւել պիտի հաստատէ ու խորացնէ, երբ գիտես, թէ  իւրաքանչիւր հզօր պայթիւնով անտունիներ կը շատնան` դուն քու ապահով անկիւնը նստած, կրնաս ընթերցել ու դեռ քիմքիդ ալ հաճոյքը չզլանալ…:

Երբ մենք, կրակի տակ` այսպէս կ՛առնենք, ուրեմն ծովերէն ու ովկիանոսներէն անդին, այս մոլեգնութիւնը յղացողները որքա՜ն աւելի հանգիստ են, երբ իրենց առջեւ ընդամէնը քարտէս մըն է ու վերացական տարածք, իր վերացական քաղաքներով ու վերացական մարդոցմով: Ու առաւել վերացական են «կատարեալ զէնքերը», զորս իրենք կ՛առաքեն հոս:

Ու կ՛որոշեմ, եթէ, ըստ հնդիկներու` յաջորդ անգամ աշխարհ գալու դժբախտութիւնը պիտի տրուի ինծի, պիտի աղաչեմ, որ գէթ մարդու կերպարանքով չգամ:

               ***

Այսօր աստիճաններէն իջած պահուս երկու դրացուհիներուս խօսակցութիւնը լսեցի.

– Արփիենք արդէն հասած կ՛ըլլան, խոստացաւ թելեֆոն ընել:

– Ո՞ր քաղաքը պիտի երթային:

– Պոսթըն եղբայր ունի, քովը պիտի իջնեն, վերջը` ուր գործ գտնեն:

– Եղբայրս ալ ընտանիքով Հայաստան փոխադրուեցաւ:

– Է՛, հոն գործ պիտի գտնե՞ն… կ՛ըսեն շատ սղութիւն է, աղջիկիս դրացիները ետ պիտի գան…

– Հոն տուն գնած են, խանութ ունին…

– Ձեռքը բռնողը կ՛երթայ, մենք հոս ի՞նչ պիտի ըլլանք. Աստուած եարտըմ ընէ…

– Քոյրս, մի՛ վախնար, Աստուածածինը իր թիկնոցը փռեր է Հալէպի վրայ, կը պաշտպանէ…

Սպասեցի մինչեւ ներս մտնեն, որպէսզի լսած պատկերիս մասին խորհիմ: Գեղեցիկ ըսուած է. փրկութեան ի՜նչ հրաշալի յոյս. Աստուածածնայ կապո՜յտ թիկնոցը` օրհնուած քաղաք Հալէպին երկինքը շղարշող… ու ռումբերէն չի ծակծկիր:

Սուրբ Գէորգն ալ Անդրանիկը անխոցելի դարձուցած էր ու անոր գնդակ չէր դպչեր…

Բայց թերեւս ալ այդպէ՞ս է, ու ես եմ թերահաւատը: Իսկ այլ փրկութիւն կա՞յ…

– Աստուածամա՜յր, թիկնոցդ լայն բաց ու անոր քղանցքին տակ առ նաեւ իմ հայրենիքս… նաեւ…

 

 

Հալէպ
24 օգոստոս 2012

(Շար. 2 եւ վերջ)

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )