Արուեստի Աշխարհէն. Շնորհակալիքի Դէմ

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

ՈՉ ՈՔ ՄԵԶ ԿԸ ՍՏԻՊԷ ԿԱՐԴԱԼ ԳԻՐՔԻ ՄԸ ՇՆՈՐՀԱԿԱԼՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ ԷՋԸ, ԵՒ ՇԱՏԵՐ ՉԵՆ ԿԱՐԴԱՐ: ԹԵՐԵՒՍ ԿԱՆ ԱՆՁԵՐ, ՈՐՈՆՔ ՆՈՅՆԻՍԿ ՀԱՃՈՅՔ ԿԸ ԶԳԱՆ ԶԱՅՆ ԿԱՐԴԱԼՈՎ: ԳՐԱԿԱՆԱԳԷՏ ՍԵՄ ՍԱՔՍ «ՏԸ ՆԻՒ ԵՈՐՔԸՐ» ԹԵՐԹԻՆ ՄԷՋ ԿԸ ԶԱՐԳԱՑՆԷ ԱՅՆ ԳԱՂԱՓԱՐԸ, ԹԷ` ՄԻՆՉ ՎԷՊ ՄԸ ԳՐԵԼԸ ԵՆԹԱԴՐԱԲԱՐ ՄԵՆՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ ԿԱՏԱՐՈՒԱԾ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑ ՄԸՆ Է, ԱՆԴԻՆ` ՆԵՐԿԱՅ ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐՈՒՆ ԻԲՐԵՒ ՎԵՐՋԱԲԱՆ ԱՆՈՐ ԿՑՈՒԱԾ ՇՆՈՐՀԱԿԱԼՈՒԹԵԱՆ ԷՋԵՐԸ ՊԱՐԶԱՊԷՍ ԿԸ ԾԱՌԱՅԵՆ ԱՌԵՒՏՐԱԿԱՆ ՆՊԱՏԱԿՆԵՐՈՒ, ԱՆՈՒԱՆԻ ԱՆՁԵՐՈՒ ՅԻՇԱՏԱԿՈՒՄՈՎ ՓԱՅԼԵԼՈՒ ԵՒ ՅԱՃԱԽ` ՆԱՐՍԻՍԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ:

Երբ ամերիկեան Հոմ պոքս օֆիս (Էյջ. Պի. Օ.) կայանը սկսաւ պատկերասփռել առօրեայ կեանքի վերաբերող թատերական յայտագիրներ, նորութիւն էր առանց առեւտրական ծանուցումներու ընդմիջումին ներկայացում մը դիտելը: Յայտագիրներուն նախորդող ծանուցումներ չկային հոն, ոչ ալ` աւելի առաջ սփռուած, հետաքրքրութեան եւ սպասումի մթնոլորտ մը ստեղծող, նախաճաշակ մը տալու ծառայող ամփոփ տեսարանները (թէեւ Էմըլի Նասպաում այս թերթին մէջ նախապէս ապացուցած է, թէ ընդունուած սովորութիւնները յարատեւելու տարօրինակ ուժը ունին): Աւելի՛ն. հեղինակներ կրնային յայտագիրներու շարք մը աւարտել իրենց ուզած ձեւով: Օրինակ` անոնք կրնային վերջին տեսարանը փակել պերճախօս վերջաբանով մը, որ կը հիւսէր յարգանքի տուրքերու շարք մը, փոխանակ` պատկերասփիւռի աղմկալից ծանուցում մը շեփորելու:

Այս միջամտութիւնները զանց առնելով` պատկերասփիւռի կայանը կը մօտենար լաւ վէպի մը բնոյթին, որ ընթերցողին առիթ կու տար խորասուզուելու պատմութեան մէջ: Սակայն ներկայ ժամանակները դրամական առումով խոցելի են` հրատարակչական մարզին մէջ: Հետեւաբար, մինչ պատկերասփիւռը հետզհետէ կը դառնար աւելի մշակուած գեղարուեստական արտայայտութեան վայր մը, անդին` գրականութիւնը կը փորձէր աւելի ուշագրաւ դառնալ առեւտրական մարզին մէջ: Այժմ հեղինակներէ կը պահանջուի ծանուցել ոչ միայն իրենց գիրքերը, այլ նաեւ` իրենք զիրենք: Անոնք պարտաւոր են ձեռնարկել գիրքերու վաճառքի շրջապտոյտներու, գիրքերու մասին նախաճաշակ մը տուող ծրագիրներու, հարցազրոյցներու, պլոկներու մէջ գրութիւններու եւ դառնալ աշխուժ ներկայութիւն` ընկերային շրջանակներու եւ լրատուամիջոցներու աշխարհին մէջ: Իսկ այս բոլորին հետ կ՛առնչուի ամէնէն աւելի ջղագրգռութիւն պատճառող ծանուցողական երեւոյթը` շնորհակալիքի էջը:

Աւելորդ յաւելում մը այն էջին, ուր հեղինակը գիրքը կը նուիրէ անձի մը, կամ` անձերու, այժմ շնորհակալիքի էջին կը հանդիպինք գրեթէ իւրաքանչիւր վէպի աւարտին: Յաճախ անիկա կ՛երկարի մինչեւ երեք էջերու վրայ` անուններու երկար շարքերով: Ճիշդ է, որ շնորհակալիքի գոյութիւնը բոլորովին աննախընթաց չէ: Նախապէս գոյութիւն ունէր «Հեղինակի նշում»-ը, որ կը գործածուի մինչեւ այսօր: Այս մէկը սովորաբար կը կցուէր պատմական կամ ինքնակենսագրական երեւակայական վէպերու վերջաւորութեան, դէպքերու իրական ընթացքէն շեղումներու իբրեւ արդարացում կամ` նշելու համար կարճ ցանկը այն գիրքերուն, զորս օգտագործած է հեղինակը: Այս նշումները աւանդաբար համազօր էին ուժի ցուցադրութեան: Յայտնապէս հեղինակը ըսել կ՛ուզէր. «Չեմ ընդունիր իմ ի գործ դրած միջոցներս հարցականի տակ առնող որեւէ կեցուածք, սակայն հրատարակիչս պահանջեց, որ կատարեմ կարգ մը յստակացումներ, հետեւաբար այստեղ կը գտնէք զանոնք»:

Գաղափարը այն է, թէ անցեալին վիպագիրը դժկամութեամբ կը յայտնուէր վարագոյրին ետեւէն` հարցումի մը պատասխանելու կամ անհանգստութիւն մը փարատելու համար: Իսկ ժամանակակից շնորհակալիքի էջին տարբերութիւնը այն է, որ անիկա ապսպրուած չէ. կը նմանի որեւէ կայքէջի մէջ յայտնուող «փոփ-ափ»-ի մը, որ կը ծառայէ ոչ ոքի, բացի` հեղինակէն եւ անոր բարեկամներէն: Վստահաբար այս պատճառով է, որ իբրեւ վերջաբան կցուած այս էջերը յաճախ ինքնասիրութեան երկարապատում գրութիւններ են` սովորամոլութիւններով լեցուն: Նոյնիսկ ամէնէն արմատական հեղինակները կը կառչին շնորհակալիքներու այս անմիտ էջին: Ամէնէն խայթող ընկերային քննադատը յանկարծ կը վերածուի օսքարի դափնեկիրի:

Շնորհակալիքի էջը սովորաբար կը բացուի հաստատումով մը, յայտնելու համար այն գաղափարը, որ թէեւ գրելը առանձին կատարուող աշխատանք մըն է, սակայն հեղինակը երբեք պիտի չկարենար աւարտել իր գիրքը` առանց օգնութեան եւ զօրակցութեան: «Ասիկա իմ տասնչորրորդ գիրքս է, եւ նոյնքան կախեալ եմ այլոց իմաստութենէն, ինչպէս միշտ», կը գրէ հեղինակ մը: Պարնզ էնտ Նոպլի հրատարակութիւններու դարաններէն պարագայական գիրք մը առնելով` կը կարդանք հետեւեալը. «Այս գիրքը ստեղծելու աշխատանքը ջնջեց որեւէ գաղափար, զոր պիտի փայփայէի` զայն նկատելու առանձին կատարուած գործ մը»:

Այնուհետեւ կը յաջորդեն շնորհակալութիւնները: Յաճախ առաջին հերթին կը նշուին հեղինակին ներկայացուցիչին եւ խմբագիրին անունները: Բոլորին նման կը գիտակցիմ գրական շուկային մէջ տիրող ճնշումներուն եւ վէպ մը հրատարակիչին վաճառելու մարտահրաւէրներուն: Իսկ խմբագիրներուն աւանդաբար անտեսանելի աշխատանքը ոչ միայն անհրաժեշտ է, այլ նաեւ երբեմն նոյնքան ճիգ կը խլէ, որքան` նոյնինքն գրութեան հեղինակէն (այս օրերուն գիրք մը խմբագրելու աշխատանքը կը կատարեն միջնորդները, նախքան զայն հրատարակիչին վաճառելը, եւ այս պատճառով է, որ հեղինակ-միջնորդ յարաբերութիւնը շատ սերտ է): Արդար է եւ ճիշդ` երախտագէտ գտնուիլ այն անձերուն նկատմամբ, որոնք աշխատած են մեր օգտին համար: Սակայն, եթէ հեղինակը նախընտրէր իր երախտագիտութիւնը յայտնել նուազ ցայտուն ձեւով, ապա հաճելի երեւոյթ մը պիտի դառնար գիրքի մը մէջ այս մասին կարդալը:

Սակայն շնորհակալիքի էջը գլխաւորաբար կը ծառայէ իբրեւ գիրք մը ծանուցելու ձեւ մը, հետեւաբար իմաստ չունի կարճ երախտագիտութիւն մը յայտնելը: Շատ յաճախ կը հանդիպինք վիպագիրներու, որոնք այնպիսի ձեւով կը յայտնեն իրենց երախտագիտութիւնը, որ կը շեփորեն այն հսկայական ճիգը, զոր ի գործ դրած են իրե՛նք` վերատեսութեան ենթարկելու համար խմբագիրին կողմէ կատարուած փոփոխութիւնները:

Այս կեղծ համեստութեան եւ ինքնագովութեան թաքուն արտայայտութիւնը ժահրի նման կը տարածուի իւրաքանչիւր շնորհակալիքի էջի մէջ: Արհեստավարժ անձերու անուններուն կը յաջորդեն համալսարանի դասախօսներու անուններու հանդիսաւոր յիշատակումները, եւ հեղինակներ կը սկսին շնորհակալութիւն յայտնել այն վիպագիրներուն, որոնց դասախօսութիւններուն հետեւած են: Թէեւ բարեկամական կը թուին այս նշումները, սակայն յաճախ անոնք կ՛ունենան ժխտական ազդեցութիւն` տուեալ գիրք մը ծանուցելու ծիրին մէջ, որովհետեւ նշուած հեղինակները սովորաբար նոյնինքն այն անձերն են, որոնք տուեալ գիրքին ծանուցումին նպաստող կարճ արժեւորումներ կատարած են: Հաւանաբար ընթերցողներ արդէն գիտեն, թէ գիրք հրատարակելը մեկուսի ճարտարարուեստ մըն է: Սակայն կարիք կա՞յ զայն այսքան ցայտուն կերպով բացայայտելու:

Այնուհետեւ բծախնդիր հեղինակը շնորհակալութիւն պիտի յայտնէր իր գործին համար նիւթական օգնութիւն տրամադրած հիմնադրամներուն եւ կազմակերպութիւններուն: Եւ այստեղ արդէն կը տեսնենք, թէ ինչպէ՛ս վէպ մը կը վերածուի ցուցատախտակի: Մինչ շնորհակալիքի էջը պիտի արդարանար այն պատճառաբանութեամբ, թէ ապերախտութիւն պիտի ըլլար անտեսել այն անձերը, որոնք սատարած են գիրքի մը ծննդոցին, անդին` փափկանկատութեան այս քողը կը վերանայ, երբ հեղինակը կը ստիպուի շնորհակալութիւն յայտնել ընկերակցութիւններու: Երբ հեղինակ մը շնորհակալութիւն կը յայտնէ Եատտոյի (արուեստագէտներու յատուկ կեցութեան վայր մը: «Ա.»), ան երախտագէտ չէ անձի մը, այլ պարզապէս աշխարհին կը տեղեկացնէ, թէ ինք Եատտօ գացած է:

Եւ սովորաբար այս պահուն է, որ հեղինակը իր ուշադրութիւնը կը կեդրոնացնէ աւելի համեստ անձերու վրայ: Այստեղ ծագած դժուարութիւնը կը նմանի այն վիճակին, զոր կը դիմագրաւեն ամուսնացող ամոլներ, երբ կ՛որոշեն հրաւիրեալներու ցանկը: Երբ ցանկին կը սկսին մաս կազմել երկրորդական անուններ, այլեւս անկարելի կը դառնայ վերջ մը դնել անոնց շարանին:

Երբեմն շնորհակալիքի էջերու մէջ նման ցանկ մը կ՛ընդգրկէ մինչեւ 42 անուն: Այս բոլորը կը միտին ստեղծել լայնասրտութեան տպաւորութիւն մը: Սակայն ընթերցողներ իրենց կարգին իրաւունք ունին սկեպտիկ մօտեցում ցուցաբերելու: Պատճառը այն է, որ երախտագիտական այս արտայայտութիւնները արդարանալի չեն: Հակառակ տարբեր պնդումներու, վէպ գրելը առանձնութեան մէջ կատարուող աշխատանք մըն է: Որքան ալ բարի տրամադրութիւն ցուցաբերեն բարեկամներ, ընտանիքի անդամներ, սիրահարներ եւ պաշտօնակիցներ, անոնք միայն կը խանգարեն հեղինակին ստեղծագործելու գործընթացը (միակ բանը, որ կրնան ընել անոնք, ներողամիտ վերաբերումն է հեղինակին նկատմամբ, զիրենք անտեսելու պարագային, եւ ասիկա փոքր զոհողութիւն մը չէ): Սակայն, եթէ անոնք իրապէ՛ս օգնած են հեղինակին, որպէսզի գրէ գիրք մը, ապա որքա՛ն չնչին վարձատրութիւն մըն է սոսկ անոնց անունները յիշատակելը: Արդեօք գոհունակութիւն կը պատճառէ՞ ոեւէ մէկուն իր անունը տեսնել գիրքի մը շնորհակալիքի էջին մէջ, որ կը նմանի ե-նամակի մը կցուած հասցէներու ցանկի մը:

Շնորհակալիքի էջ մը կ՛աւարտի ընտրապայքար մղող քաղաքագէտներու նախասիրած ձեւով. հեղինակներ ակնածանքով եւ համեստաբար շնորհակալութիւն կը յայտնեն իրենց զօրակցած ծնողներուն, փայլուն զաւակներուն եւ նուիրեալ կողակիցին: Կարծէք գիրքը այս անձերուն նուիրելը ինքնին երախտագիտութեան բաւարար արտայայտութիւն մը չէր:

Հակառակ այս աղմկալից վէճիս, կը գիտակցիմ, թէ շնորհակալիքի էջը ախտանշանն է աւելի լայն տարածուած երեւոյթի մը: Ի զուր է յուսալ, թէ անիկա օր մը պիտի չքանայ: Շատոնց անցած են ստեղծագործ հեղինակի օրերը. այժմ կ՛ապրինք գրութիւն մը ծրագրելու ժամանակները: Ժամանակին գրագէտը ինքզինք կը նկատէր մոգ մը, խորհրդաւոր արուեստ մը կիրարկող անձ մը: Ան երբեք պիտի չերեւակայէր դուրս գալ այս տիպարէն եւ շնորհակալութիւն յայտնել նոյնիսկ իր ընտանի անասուններուն (անշուշտ որոշ չափով ձեւակերպութիւն կար այս մօտեցումին մէջ, սակայն ասիկա արդէն տարբեր նիւթ է): Իսկ այժմ արդէն խորհրդաւոր չէ այս արուեստը, որ կ՛ուսուցանուի դասարաններու մէջ եւ` իւրաքանչիւր համալսարանի: Յայտնաբար վիպագիրներ ընդունած են այն գործնական մտածելակերպը, թէ` իրենց գիրքերը ամէն բանէ առաջ արտադրութիւններ են, որոնք  ձեւաւորուած են բազմաթիւ ձեռքերով եւ շուկայի համար փորձուած են բազմաթիւ արհեստավարժներու կողմէ:

Այսուհանդերձ, կ՛ակնկալենք, որ հեղինակներ քիչ մը աւելի յարգանք ցուցաբերեն այն գիրքին նկատմամբ, որուն համար այնքան մեծ ճիգ թափած են, ինչպէս կը յայտարարեն: Իսկ շնորհակալիքը բառերու վերջին շարքն է, զոր կը կարդայ ընթերցողը: Արդեօք կ՛արժէ՞ աղօտել վէպի մը աւարտը եւ զայն վերածել ծանուցումի, գիրքի մը համար, որ ընթերցողը արդէն աւարտած է:

Փոխարէնը, կարելի չէ՞ շնորհակալութեան խօսքերը վերապահել համացանցի սեփական կայքէջին, ուր հետաքրքրուած անձեր կրնան կարդալ զանոնք, կամ` շատ մանր տառերով թաքցնել գիրքի մը հեղինակի իրաւունքը սահմանող էջին մէջ: Անշուշտ լաւագոյն լուծումը պիտի ըլլար գրել քանի մը գլուխ գործոցներ, դառնալ մեծ գրագէտ, եւ այս պարագային` կենսագրական այն բոլոր մանրամասնութիւնները, որոնք ձանձրոյթ պատճառած էին ընթերցողին, յանկարծ պիտի ստանային թաքուն կարեւորութիւն մը: Այդ ժամանակ ընթերցողներ պիտի փափաքէին լսել այն բոլոր խմբագիրներուն, մանկութեան խաղընկերներուն եւ սրճարանի սպասեակներուն մասին, որոնք մաս կազմած են հեղինակի մը կեանքին, եւ որոնք այս ձեւով պիտի վայելէին ճշմարիտ յաւիտենութիւն:

Մինչ այդ, սիրելի՛ հեղինակներ, խնայեցէք մեզի: Երեւակայական պատմութիւն ընթերցողները պատնէշներ կը բարձրացնեն իրենց շուրջ: Իսկ գիրք մը ծանուցելու աղմուկը կը խանգարէ անոնց կեդրոնացումը եւ կը խզէ այն լռութիւնը, որ անհրաժեշտ է` խորասուզուելու համար գիրքի մը մէջ: Արդէն կատարած ենք բազմաթիւ զիջումներ: Գիտենք, թէ վէպերու կողքին վրայ հրատարակուած կարծիքները քաղաքավար չափազանցութիւններ են, եւ գիտենք, թէ անոնց կողքին վրայ բովանդակութեան վերաբերող ամփոփ նկարագրականները պարզացումներ են: Լուռ կ՛անցնինք, նոյնիսկ, երբ կը նկատենք, թէ հեղինակին լուսանկարը բարեփոխութեան ենթարկուած է: Պարզապէս կը խնդրենք, որ այս առեւտրական փտախտը չթափանցէ նաեւ գիրքին կողքերէն ներս:

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )