Հայ Եկեղեցւոյ Լուսապսակ Սուրբեր. Վ Ա Հ Ա Ն Գ Ո Ղ Թ Ն Ա Ց Ի . Քաջ Նահատակ

ԿՈՐԻՒՆ ԱՐՔ. ՊԱՊԵԱՆ

Այս համոզումով հրաժեշտ առաւ իր ճգնաւոր եղբայրներէն եւ խնդրեց, որ աղօթեն իրեն համար: Ձգելով Թեղենեաց վանքը նախ վերադարձաւ Յովհաննավանք, ուր մնաց 735-736 տարուան ձմեռը: Իր մտադրութեան մասին տեղեակ դարձած վանքի եղբայրներէն ոմանք նախզգալով վտանգը, փորձեցին համոզել զինք, որպէսզի ետ կենար այդ որոշումէն. սակայն Վահան հաստատ էր իր որոշումին վրայ: Ուստի վանքի առաջնորդ` Յովհաննէս վարդապետը տեսնելով անոր վճռակամութիւնը` պարտաւորուած հոգաց իր երկար ճամբորդութեան համար անհրաժեշտ միջոցները, ինչպէս` գրաստ, վերարկու, դրամ եւ այլն: Միաժամանակ դասաւորեց որ միաբանութեան ամէնէն  երիտասարդ եղբայրներէն մէկը ընկերանար անոր` «ի սպասաւորութիւն»:

736 տարուան 16սեպտեմբերին` «Ի Տօնի Ս. Խաչի» կը տեսնենք, որ Վահան Ս. հաղորդութիւն կը ստանայ Սիւնեաց Գեղարքունիք գաւառի   Մաքենոցաց վանքին մէջ, ուր եկած էր հաւանաբար վերջին անգամ իր կինն ու հարազատները տեսնելու եւ անոնց յայտնելու իր ծրագրած ճամբորդութեան մասին: Նոյն վանքին առաջնորդ Սողոմոն վարդապետէն եւս ստանալով քաջալերական խրատներ, ճամբայ կ՛ելլէ դէպի Բզնունեաց գաւառ եւ կը հասնի Երաշխաւոր կոչուած վանքը, որ կը գտնուէր Սիփան լերան ստորոտը` Արծկէ գիւղին  մօտ:

Այստեղ Վահան մեծ սիրով կ՛ընդունուի վանքի առաջնորդ` Արտաւազդ վարդապետի եւ միաբաններուն կողմէ: Անոնք հարցուփորձով կը տեղեկանան, թէ նախորդ չորս տարիներու ընթացքին ինչպիսի փորձանքներու հանդիպած է. իսկ այժմ իր հալածանքներու այս հինգերորդ տարին կ՛երթայ անձամբ ներկայանալու Ամիրայապետին, կարծէք գիտակցօրէն ընդունելու մարտիրոսութիւնը: Երեք օր կը հիւրասիրեն զինք,  եւ ապա աղօթքներով ու արցունքներով ճամբու կը  դնեն Վահանը` իրեն տալով վանքի եղբայրներէն մէկը` սպասարկութեան համար:

Հայաստանի սահմաններէն դուրս գալէ ետք` իր վկայաբանութեան մէջ այլեւս չեն յիշուիր իր անցած քաղաքներու տեղանունները, Ուրֆայէն` պատմական Եդեսիայէն զատ, ուր  կ՛օթեւանին երկրպագելու Քրիստոսի պատկերին` դրոշմուած սուրբ դաստառակի վրայ: Շարունակելով իր ճամբան սաղմոսներով ու աղօթքներով, իրեն ընկերացող եղբայրներուն հետ վերջապէս կը հասնի Հալէպի մօտ, Համայի եւ Հոմսի միջեւ գտնուող Ռուծափ (այժմ Ռուղաֆա կոչուող քաղաքը), ուր պատահաբար կը գտնուէր Հեշամ Ամիրայապետը:

Վահան նախ իրեն հետ եղող կրօնաւորներն ու սպասաւորները կ՛արձակէ, որպէսզի անոնք իր պատճառով չձերբակալուին: Այնուհետեւ անձամբ ներկայանալով Արքունի դուռը կը յայտնէ պաշտօնեաներուն իր ո՞վ ըլլալը եւ Արքունիք գալու նպատակը: Անոնցմէ ոմանք յիշելով երիտասարդ ու գեղեցիկ արքունի դիւանադպիր Վահապը, կը զարմանան` տեսնելով անոր խեղճ ու ողորմելի վիճակը: Ան թախանձագին կը դիմէ նախ դպիրներու պետին (որ իր ուսուցիչը եղած էր), ապա պետական բարձրագոյն պաշտօններ վարող այլ իշխաններու, որպէսզի իր գալստեան ու նպատակին մասին տեղեակ պահեն Ամիրայապետը: Սակայն կարծէք բոլորն ալ նախզգալով անոր սպասող տխուր վախճանը, մերթ քաղցր ու մերթ խիստ խօսքերով կը փորձեն հեռացնել անկէ փորձութեան բաժակը: Կը թելադրեն վերադառնալ իր նախկին պալատական հեշտ կեանքին ու փառաւորութեան եւ իր անձը ի զուր չմատնել վտանգներու:

Երբ իր ներկայացուցած բերանացի խնդրանքները կը մնան ապարդիւն, իր ըսելիքները գրաւոր կերպով կը ներկայացնէ Ամիրայապետին, որ ընթերցելով Վահանի կողմէ գեղեցիկ ձեռագիրով ու բովանդակութեամբ գրուած նամակը` մեծապէս տպաւորուած, կը հրամայէ անոր ներկայանալ ատեան:

Այստեղ չենք ուզեր Ամիրայապետի կողմէ կատարուած հարցաքննութեան եւ Վահանի տուած համարձակ պատասխաններուն մանրամասնութեանց մէջ մտնել. միայն համառօտ կերպով ըսենք, որ Հեշամ նախ հաճելի լեզուով, ապա սպառնական ոճով եւ վերջաւորութեան գանձ ու հարստութիւն, փառք ու պատիւ, մինչեւ իսկ Գողթան գաւառի իշխանութիւնը խոստանալով փորձեց համոզել Վահանը վերադառնալու իսլամութեան: Երբ Վահան մերժեց իրեն կատարուած ամէն ձեւի նիւթական հրապուրիչ խոստումները եւ  այդ բոլորին փոխարէն պահանջեց իրեն տալ միայն ազատութիւնը  քրիստոնեայ մնալու եւ համարձակ կերպով պաշտելու իր հայրերուն Աստուածը, Ամիրայապետը զայրացած հրամայեց զինք տանիլ բանտ ու չարչարել: Սակայն աւելի ստոյգ եւ մանրամասն տեղեկութիւններ ստանալու համար Վահանի անձին ու անցեալին մասին, ան արագընթաց պատուիրակներ ուղարկեց Մրուան ոստիկանին, որ մօտէն ծանօթ էր Վահանի ծագման ու դարձի պատմութեան: Մինչ այդ, Հեշամ իսլամական կրօնի մասնագէտները յաճախ բանտ կ՛ուղարկէր, որպէսզի տրամաբանութեամբ յաղթելով Վահանին, կարենային զինք վերադարձնել իսլամութեան: Անոնք իրենց բանավէճերուն մէջ պարտուելով` ամօթահար կը վերադառնային Ամիրայապետին մօտ, խոստովանելով իրենց անզօրութիւնը Վահանի սուրի նման հատու խօսքերուն առջեւ:

Մինչ այդ Վահան արդէն զգացած էր, թէ ոչ միայն ազատ ու համարձակ կերպով քրիստոնէական կրօնին հետեւելու իրաւունքը պիտի չտրուէր իրեն, այլ նաեւ` որպէս իսլամութենէն ետ դարձած «հաւատուրաց»ի, իրեն կը սպասէր ծանրագոյն պատիժը: Ուստի, բանտին մէջ, ութը օր գիշեր ու ցերեկ առանց կարեւորութիւն տալու ֆիզիքական կարիքներուն, «անքուն աչքերով եւ աննինջ արտեւանօք», ճգնութեամբ եւ աղօթքով, Ս. Հոգիի զօրութեամբ կը պատրաստուէր իր անձը մարտիրոսութեան` Քրիստոսի խաչակից դառնալու պատիւին:

Վերջապէս արագընթաց պատուիրակները վերադարձան Միջագետքէն` տեսակցելէ ետք Մրուան ոստիկանին հետ, որ պատկան խնդիրներուն քաջատեղեակ անձեր գտնելով ուղարկած էր պատուիրակներուն հետ Արքունիք, ուր անոնք զեկուցեցին Ամիրայապետին, թէ Վահան նախարարական տոհմէն, ճշմարտախօս եւ իմաստուն  անձնաւորութիւն մըն էր, եւ ոչ թէ պակասամիտ կամ հիւանդագին նկարագիրի տէր անձ: Ուստի պէտք էր հաւատք ընծայել անոր  ըսածներուն:

Հեշամ հրամայեց անմիջապէս կրկին ատեան բերել Վահանը, ստուգելու համար արդեօք ան իր միտքը փոխա՞ծ էր, թէ՞ ոչ: «Ի նոյն յամառութեան կա՞ս պնդութեամբ» հարցումին, Վահանի պատասխանը կ՛ըլլայ: «Ճշմարտութիւնը մէկ է եւ կարելի չէ ճշմարտութեան դէմ որեւէ սուտ խօսք ըսել, ինչպէս կարելի չէ լոյսին խաւար, խաւարին լոյս ըսել, բայց դուն ըրէ ինչ որ քու կամքդ է»:

Ամիրայապետը ճարահատեալ կը յայտարարէ այսպէս. «Քու խնդիրդ մեր կողմէ մանրամասն քննութեան ենթարկուած է, եւ քու խօսքերուդ եւ վարմունքիդ մէջ ո՛չ մէկ սուտ կամ խաբէութիւն կայ. սակայն, որովհետեւ դուն մեր կրօնքը հրապարակաւ անարգեցիր եւ քու այս յանդուգն վարմունքդ կրնայ ուրիշներուն մօտ վատ օրինակ հանդիսանալ, ուստի կարելի չէ քեզի ներել»: Ամիրայապետին շուրջ գտնուող խորհրդականները արդէն բարձրաձայն կ՛աղաղակէին եւ անոր  մահուան վճիռը կը պահանջէին: «Եւ շրջեաց զգոյն երեսացն Ամիրայապետին եւ հրամայեաց հանել զնա արտաքս եւ սպանանել»:

Սակայն դառնալով դահճապետին գաղտնի յանձնարարեց անոր  վերջին փորձ մը ընել փրկելու անոր կեանքը հետեւեալ կերպով: Անմիջապէս չգլխատել զինք. նախ թեթեւ սուրի հարուածով մը վիրաւորել, արիւնել զինք. եթէ վախնալով տկարանայ իր հաւատքին մէջ, չսպաննել, այլապէս եթէ դարձի չգայ` գլխատել:

Մինչ Վահան ուրախութեամբ ընդունելով իր մահուան վճիռը, սաղմոսներ արտասանելով ու փառաբանելով զԱստուած, դահճապետին հետ կ՛երթար դէպի կառափնարան, անոր կը հետեւէր տարբեր ազգերէն բաղկացած քրիստոնեայ բազմութիւն մը, որոնց մէջ էին անկասկած Հայաստանէն Վահանին ընկերացած հայ կրօնաւորները: Հասնելով մահապարտներու վայրը, մինչ Վահան ձեռքերը երկինք բարձրացուցած գոհաբանական աղօթքներ կ՛ըսէր, դահճապետին վերջին փորձերը խնայելու անոր կեանքը` մնացին անօգուտ. ուստի գործադրելով Ամիրայապետի հրամանը, պարտաւորուած գլխատեց զինք: Վահանի նահատակութիւնը կատարուեցաւ, Աւագ Երկուշաբթի առաւօտեան` 18 մարտ 737 թուականին:

Անոր մասունքներուն տիրանալու համար, ներկայ յոյն, ասորի եւ նեստորական քրիստոնեաներու միջեւ վէճ ծագեցաւ: Նախ տարին ու ամփոփեցին անոր մարմինը Օտարաց գերեզմանատան մէջ, քանի որ այնտեղ բնակող հայեր չկային. սակայն վերջաւորութեան նոյն քաղաքին յոյն եպիսկոպոսը տէր դարձաւ անոր մարմնին. ապա բոլոր քրիստոնեաները հաւաքուելով կառուցեցին գեղեցիկ վկայարան-մատուռ մը եւ զարդարեցին մեծազարդ սպասներով ու այնտեղ փոխադրեցին սուրբին աճիւնները, որոնց միջոցով արդէն բժշկութեան հրաշքներ կը կատարուէին:

Վահանի նահատակութենէն եօթը տարիներ ետք Երաշխաւոր վանքի առաջնորդ Արտաւազդ վարդապետ` նոյն վանքին մի քանի եղբայրներու ընկերակցութեամբ, ուխտի գնաց Վահան Գողթնացիի  գերեզմանը: Բզնունեաց աշխարհէն իջնելով Ասորիք (ներկայիս Սուրիա), հասաւ Կաղինիկոս քաղաքը. այնտեղէն մեծ զգուշութեամբ գիշերով գնաց Ռուծափ եւ արշալոյսին այցելեց Վահանի նահատակութեան վայրն ու անոր նշխարներուն վրայ կառուցուած սրբարանը: Հանդիպելով զանազան բանատեղեակ անձերու, յունարէն լեզուով քաղեց արժանահաւատ տեղեկութիւններ եւ ձեռք բերաւ գրաւոր վկայութիւններ յունարէն լեզուով Վահանի նահատակութեան պարագաներուն մասին տեղւոյն յոյն եպիսկոպոսէն եւ այլ ականատեսներէն:

Ան` Յայտնութեան տօնին, այսինքն` 6 յունուար 745 թուականին, վերադարձաւ իր վանքը եւ այնտեղ` նախօրօք ուղղակի Վահանէն  իմացած մանրամասնութիւններուն հետ շարադրեց մեզի ծանօթ Վահան Գողթնացիի այս վկայաբանութիւնը` իբրեւ հոգու պարտք այն քաջ նահատակին հանդէպ, որուն անձամբ ճանչնալու եւ երեք օր իր վանքին մէջ մեծարելու երջանկութիւնը ունեցած էր (տեսնել, Սոփերք Հայկականք, ԺԳ. Վենետիկ, 1854):

Մեր շարակնոցին մէջ ունինք, Վահան Գողթնացի նահատակին նուիրուած`, հինգ տուներէ բաղկացած, գեղեցիկ ոճով գրուած եւ առինքնող յուզականութեամբ թաթաւուն շարական մը, որ, ըստ մեզի հասած բերանացի աւանդութեան, յօրինուած ու երգուած է Վահանի նահատակութեան առիթով` իբրեւ եղերերգ, իր քրոջ կողմէ: Ստորեւ կու տանք այդ շարականին առաջին եւ վերջին տուները:

– Զարմանալի է ինձ քան զերգս երաժշտականաց ձայնս` ողբոց քոց հնչմունք, ո՜վ երանելի տէր Վահան` ընտրեալ յԱստուծոյ:

– Որպէս զքաջ նահատակ պատրաստեալ ի պատերազմ, կատարեցիր զընթացս քո արիաբար յազգացն հարաւայնոյ դասաւորեալ ընդ անմարմնականսն. ո՜վ երանելի տէր Վահան, Գողթնեացն իշխեցող:

– Աւելի քան երգերու եղանակները,
Զարմանալի են ինծի համար
Քու ողբերու հնչմունքները.
Ո՜վ երանելի տէր Վահան,
Աստուծոյ կողմէ ընտրուած:

– Քաջ նահատակի նման պատերազմի պատրաստուեցար,
Հարաւային ազգերու (ձեռամբ) քու (կեանքի) ընթացքը
արիաբար աւարտեցիր.
Անմարմնական հրեշտակներու շարքին դասուեցար.
Ո՜վ երանելի Վահան Գողթնեաց իշխանաւոր:

 

(Շար. 2 եւ վերջ)

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )