48 Ժամ Ջաւախքի Մէջ

ՎԱՐԱՆԴ ՄԿՐՏԻՉԵԱՆ

Ապուլ լեռը

Շատ բան ըսուած է Ջաւախքին օգնելու անհրաժեշտութեան մասին, բայց ընդհանրապէս քիչ ծանօթութիւն կայ տեղւոյն հայութեան պայմաններուն առնչութեամբ: Այս տարուան յունիսին, երեւանեան տաք առաւօտ մը սկսայ ճամբորդութեանս` ծանօթանալու Ջաւախքի քաջ հայերուն:

Ինծի կ՛ուղեկցէր դոկտ. Վահէ Սարգիսեան` պատմաբան, քաղաքական վերլուծող եւ հպարտ ջաւախքահայ մը. Վահէին առաջին անգամ ծանօթացայ 2007-ին` Հայաստան տուած այցելութեան ընթացքին: Այդ ժամանակ ան նոր հրատարակած էր Ջաւախքի պատմութեան մասին իր առաջին գիրքը, Վահէն այժմ Երեւան կը բնակի եւ կ՛աշխատի, բայց յաճախ կ՛այցելէ Ջաւախքի իր մանկութեան գիւղը` Ղարօ, ժամանակ անցընելու իր հօր` Դաւիթին հետ:

Ուղեւորութիւնը երկար է հիւսիսային Հայաստանի ուղիով. ճամբաները հին են, սակայն մանիշակագոյն, կարմիր եւ դեղին ծաղիկներով ծածկուած կանաչապատ լեռներու տեսարանը հաճելի կը դարձնէ ճանապարհորդութիւնը: Հին կապոյտ հանրակառքը, որ մեզ Ջաւախք կը փոխադրէ, լեցուն է իրենց լեռնային հայրենիքը վերադարձող ջաւախքահայերով:

Պատմականօրէն հայաբնակ Ջաւախքը կը գտնուի Վրաստանի մայրաքաղաք Թիֆլիսի, Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Թուրքիոյ միջեւ, ներկայիս Ջաւախքի մէջ բնակող հայերուն ճշգրիտ թիւը յստակ չէ, կը կարծուի, թէ մօտ 100,000-200,000 հայեր կան հոն:

Ջաւախքի սահմանը հասնիլը կը տեւէ հինգ ժամ: Առաջին քաղաքը, ուրկէ կ՛անցնինք Նինոծմինտան է: 19-րդ դարու վերջաւորութեան ռուսերուն կողմէ հիմնուած, նախկին թագաւորական այս սահմանային քաղաքը կը մնայ հայաբնակ, բայց եւ այնպէս երբ կ՛անցնինք քաղաքէն, հոն հայկական ներկայութեան շատ քիչ փաստ կը նկատենք: Ո՛չ մէկ հայատառ խանութի կամ փողոցի անուն, ո՛չ մէկ հայատառ պաստառ:

Նինոծմինտայէն կը շարունակենք Ախալքալաքի ուղիով: Շինարարական հսկայական աշխատանք տեղի կ՛ունենայ` նոր երկաթուղիի կառուցում կը կատարուի, ըստ Վահէին. երկաթուղին մաս կը կազմէ Ազրպէյճան-Վրաստան` Թուրքիա երկաթուղիի, որ կը շրջանցէ Հայաստանը: Երբ ծրագիրը աւարտի երկաթուղին պիտի ամրապնդէ Հայաստանի տնտեսական մեկուսացումը. նոյնքան մտահոգիչ է սակայն այն, որ երկաթուղին մասամբ թրքական սեփականութիւն է, եւ թուրք գործաւորներ բերուած են հոն` աշխատելու եւ ապրելու Ջաւախքի հայ բնակչութեան ապրած շրջանին մէջ:

Դէպի հիւսիս, երբ կը մօտենանք Ղարոյի, ճամբան կը վերածուի ցեխի: Թէեւ միայն քանի մը քիլոմեթր մնացած է հասնելու մեր գացած վայրը, բայց քարքարոտ ճամբան բաւականաչափ  կ՛երկարէ մեր ճամբորդութիւնը: Վրաստանի կառավարութիւնը շատ քիչ ներդրում կը կատարէ Ջաւախքի հիւսիսային գիւղերուն մէջ, ինչ որ մեծ հետեւանք ունի շրջանի հայ բնակչութեան տնտեսական կարողականութեան վրայ:

Ղարոյի մէջ Վահէն ինծի կը ծանօթացնէ իր հօր` Դաւիթին, որ հակառակ կաղալուն ու գաւազանի օգնութեամբ քալելուն, կը փորձէ պայուսակներս շալկել եւ տանիլ դէպի իր տունը:

Տափածղուր

Դաւիթը առանձին կը բնակի: Անդրանիկ զաւակը` Վահէն, իր ժամանակին մեծ մասը կ՛անցընէ Երեւանի մէջ: Իսկ Դաւիթի կինը` Վարդուհին, գացած է օգնելու իրենց կրտսեր զաւակին Գագիկին, որ վերջերս Ռուսիոյ մէջ աշխատանք գտած է: Այսպիսին է պատկերը շատ մը ջաւախքահայ ընտանիքներու: Սահմանափակ տնտեսական առիթները պատճառ կը դառնան Ջաւախքի հայկական գիւղերու դատարկման:

Դաւիթի պարտէզէն քաղուած թարմ գետնախնձորներով, լոլիկներով եւ կանաչեղէնով պատրաստուած ճաշը ուտելով կը ծրագրենք մեր օրը, կ՛որոշենք նաեւ այցելել մօտակայ հայկական եկեղեցի մը, ապա յառաջանալ դէպի Տափածղուր լիճը:

Երբ կը հարցնեմ, թէ կարելի՞ է այցելել տեղւոյն հայկական դպրոցը եւ խօսիլ տնօրէնին հետ, Դաւիթը շուարած կը պատասխանէ` «ո՛չ»:

«Մեր դպրոցներու տնօրէնները իրականութիւնը չեն ըսեր քեզի: Անոնք կը վախնան իրենց աշխատանքը կորսնցնելէ:

«Կինս` Վարդուհին, ուսանած է Երեւանի պետական համալսարանին մէջ: Ան 32 տարի հայերէն դասաւանդեց մեր դպրոցին մէջ, մինչեւ որ վտարեցին զինք»:

«Աշակերտները ժամանակին կը սորվէին հայերէն լեզու, գրականութիւն, մշակոյթ, պատմութիւն, այդ բոլորը չկան հիմա», կ՛ըսէ Դաւիթ գլուխը օրօրելով:

Վրաստանի կառավարութիւնը կ՛իրագործէ հայ ուսուցիչները տեղական վարժարաններէն վտարելու քաղաքականութիւն` զանոնք փոխարինելով Թիֆլիսէն ուղարկուած «վրացական լեզուի մասնագէտներով»: Բնականաբար, այս «մասնագէտ»-ները ոչինչ գիտեն հայ ժողովուրդի պատմութեան ու մշակոյթին մասին եւ հայերէն չեն խօսիր:

Կը նստինք Դաւիթի ինքնաշարժը եւ կ՛ուղղուինք դէպի Կարմիր Ժամ` բարձրանալով լեռնային ճանապարհէն: Ուշագրաւօրէն կարմիր այս փոքր եւ փլատակ հայկական եկեղեցին շրջապատուած է կանաչ խոտերով ււ փոքր ծառերով: Փոքր առու մը կ՛անցնի եկեղեցւոյ կողքով: Ժամանակին անիկա ջուր կը մատակարարէր եկեղեցւոյ շուրջը կառուցուած գիւղին, որ այժմ կործանած է: Եկեղեցւոյ դիմացը` հեռուն, հպարտօրէն կանգնած է Ապուլ լեռը իր ձիւնածածկ գագաթներով: Անիկա Ջաւախքի բարձրագոյն լեռն է:

«Այս եկեղեցին կառուցուած է 11-րդ կամ 13-րդ դարուն», կ՛ըսէ Վահէն. «Վստահ չենք թուականէն, բայց կասկած չկայ, որ ճարտարապետութիւնը հայկական է: «Լեզկիներ» (կովկասեան ժողովուրդ մը» գրաւեցին եւ գիւղը հիմնայատակ կործանեցին 17-րդ դարուն»:

Առուին մէջ զովացուած խմիչք մը կը խմենք եւ կը շարունակենք մեր ճամբան Ֆոր ուիլ տրայվ-ով, որ կարծես կը ցատկռտէ դէպի Տափածղուր տանող քարքարոտ ճամբուն վրայ: Երբ Տափածղուրը կը սկսի երեւիլ լեռներուն ընդմէջէն, կը հասկնամ, որ ինչո՛ւ Դաւիթն ու Վահէն պնդեցին, որ անպայման այցելեմ հոս:

Կարմիր Ժամ

Հրաշալի կապոյտ լիճին շուրջի թերակղզիին վրայ կանգնած են Տափածղուրի միայարկանի, քարաշէն տուները: Բնական գեղեցկութիւնը` աներեւակայելի: Կարծէք ժամացոյցին սլաքները քիչ մը աւելի կամաց կը դառնան այս խաղաղ եւ մեկուսացած գիւղին մէջ:

Սակայն Տափածղուրը գաղտնիք մը ունի. գիւղին ետեւէն կ՛անցնի Անդրկասպեան կազատարը: Ազրպէյճանական կազը Թուրքիա եւ աւելի անդին փոխադրելու համար կառուցուած այս կազատարը երկրորդ ծրագիրն է, զոր կը տեսնենք Ջաւախքի մէջ, եւ որ դիտմամբ կը մեկուսացնէ Հայաստանի Հանրապետութիւնը: Կազատարին ապահովութեան հսկելու համար գիւղացիի մը գործ հայթայթելէ բացի ծրագիրը ո՛չ մէկ օգուտ ունի Տափածղուրի հայ բնակչութեան համար:

Յաջորդ օրը առաւօտեան Վահէն ինծի կը տանի Թագաւորներու հովիտը, ուր ականատես կը դառնամ Ջաւախքի հարուստ պատմութեան եւ մշակոյթին: Շարունակելով գետին զուգահեռ ընթացող ճամբայէն, կը տեսնենք հայկական եկեղեցիներ եւ պալատներ: Այս լեռնանցքի գիւղերը սակայն խառն բնակչութիւն ունին. հոն կ՛ապրին վրացիներ, աճարներ եւ հայեր:

Հոս է, որ կ՛անցնինք այն ճեղքուած լեռնալանջէն, ուր թրքական ընկերութիւններ եւ աշխատաւորներ կը կառուցեն ջրաելեկտրական կեդրոններ: Այս ծրագիրները Ջաւախքի բնակիչներուն նախաձեռնութիւնը չեն, եւ ոչ մէկ փաստը կայ, որ շրջանի բնակչութիւնը պիտի օգտուի անոնցմէ:

Վերադառնալով նոյն գետեզերքին ճամբէն` կը հասնինք Ախալքալաք` Ջաւախքի մայրաքաղաքը: Անկարելի է ժխտել առեւտրային եւ մշակութային կեդրոն հանդիսացող այս քաղաքին հայկական ինքնութիւնը: Փոքր հրապարակին մէկ ծայրը կայ հայկական յուշարձաններով լեցուն պարտէզ մը: Միւս կողմը 19-րդ դարու Ս. Խաչ հայկական եկեղեցին է, իսկ կեդրոնը կանգնած է Ս. Մեսրոպ Մաշտոցի արձանը` ձեռքին հայկական այբուբենի 36 տառերը:

Սակայն ամէն ինչ այնպէս չէ, ինչպէս որ կը թուի: Միայն հին խորհրդային շրջանէն մնացած ցուցանակներ են, որ կը կրեն հայերէնով գրուած փողոցներու անուններ: Նորերը բոլորն ալ վրացերէն են: Առեւտուրի խանութներուն քիչերը միայն հայերէնով գրուած նոր ցուցանակներ ունին: Անոնց տէրերուն մեծ մասը ընտրած են վրացերէն տառերը: Հին հայկական համալսարանի տարածութիւնը փոքր է, եւ թոյլտուութիւն չէ տրուած զայն ընդարձակելու: Մինչ այդ, նոյն փողոցին վրայ` աւելի վար, կը կառուցուի նոր, բազմայարկանի վրացական համալսարան մը:

Յստակ է, որ վրացական ազդեցութիւնը կը փոխէ Ախալքալաքի եւ Ջաւախքի հայկական նկարագիրն ու դիմագիծը:

Ջաւախք մեր այցելութիւնը կը մօտենայ իր աւարտին, եւ մենք կ՛ուղղուինք դէպի Հայաստանի սահմանը: Կը սկսիմ մտածել վերջին երկու օրերու փորձառութեանս եւ ջաւախքահայութեան առօրեայ հիմնախնդիրներուն մասին: Ջաւախքի բնակչութիւնը կը դիմագրաւէ ընկերային-տնտեսական դժուար կացութիւն: Ճամբաները վատ վիճակի մէջ են, աշխատանքի շատ քիչ առիթներ կան, եւ առեւտուրը սահմանափակ է: Այս բոլորին կողքին, Ջաւախքի հայերը կը ստիպուին իրենց մայրենի լեզուն մոռնալ` ի շահ վրացերէնի: Դպրոցները այլեւս հայ աշակերտներուն չեն փոխանցեր այն հայկական ուսումը, զոր ստանալու իրաւունք ունին իրենք: Այսպէս, ամբողջ նոր սերունդ մը դժուարութիւն կը դիմագրաւէ հայ մնալու` պատմականօրէն հայաբնակ այս շրջանին մէջ:

Թէեւ Ջաւախքի հայութեան դիմագրաւած խնդիրներուն լուծումը բաւական բարդ է, բայց եւ այնպէս Դաւիթ իր գաղափարը կու տայ այս ուղղութեամբ: Երբ իրեն կը հարցնեմ, թէ ի՞նչն է, որ զինք պիտի քաջալերէր Ջաւախքի մէջ մնալու, հակառակ բոլոր դժուարութիւններուն, զորս կը դիմագրաւէ շրջանն ու անոր բնակչութիւնը, Վահէ կ՛ըսէ. «Պէտք է պարզապէս մեզ ձգեն մեր վիճակին, եւ պէտք է աւելի ազդեցիկ ներդրում ու ըսելիք ունենանք այն որոշումներուն մէջ, որոնք մեր վրայ կ՛ազդեն»:

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )