«Սաֆարովի Հարց»-ը Մամուլին Ընդմէջէն

ՓԱԹԻԼ ԵՍԱՅԵԱՆ

«Ազրպէյճանի ժողովուրդին շնորհաւոր` Ռամիլ Սաֆարովի ազատ արձակման համար: Աստուած օրհնէ հերոս ծնող ժողովուրդը»:

Հայկական, ազերիական եւ միջազգային մամուլը լայնօրէն անդրադարձան Ռամիլ Սաֆարովի արտայանձման լուրին եւ կատարեցին նախնական վերլուծումներ: Տակաւին լուրը թարմ է, եւ կարելի չէ ընդարձակ սահմաններու մէջ վերլուծել վերոյիշեալ մամուլի գործակալութիւններուն ցուցաբերած մօտեցումն ու դիրքորոշումը, սակայն կարելի է որոշ չափով անդրադառնալ իւրաքանչիւրին ներկայացուցած լրատուութիւններուն եւ կատարել բաղդատականներ: Սոյն յօդուածը չի միտիր քաղաքական վերլուծում կատարել, ոչ ալ կը փորձէ ակադեմական մակարդակի ուսումնասիրութիւն մը ըլլալ, այլ կը փորձէ իր շեշտը դնել այն իրողութեան վրայ, թէ ինչպէ՛ս լրատուական զանազան աղբիւրներ տարբեր ձեւերով անդրադարձան Սաֆարովի արտայանձնման եւ ազատ արձակման: Յօդուածին եզրափակումը ձգած ենք ընթերցողին:

Այս ուսումնասիրութեան մէջ սերտուած են 31 օգոստոսէն 4 սեպտեմբեր 2012-ի, այսինքն` Սաֆարով արտայանձնման յաջորդող հինգ օրերուն ընթացքին, հայկական, ազերիական եւ օտար լրատուամիջոցներու անդրադարձը: Նկատի ունենալով մէկ կողմէն լեզուական դժուարութիւնները եւ ազերիական թերթերը հայերէնի թարգմանելու անկարելիութիւնը` սոյն փորձագրութիւնը ներառած է անգլերէն լեզուով հրատարակուող կամ անգլերէնի թարգմանուած յօդուածներն ու լուրերը: Միւս կողմէն, ժամանակի սահմանափակումի իբրեւ հետեւանք, ուսումնասիրութիւնը ընտրած է միայն յայտնի համացանցային լրատուական աղբիւրներ, ինչպէս` Trend.az, News.am, Reauters եւ AFP:

Ստորեւ կ՛անդրադառնանք լուրերու եւ յօդուածներու ընդմէջէն ի յայտ եկած հետաքրքրական եւ ուշագրաւ կէտերու ու թեմաներու:

1.- Պայմաններ

Ա) Օրինական պայմաններ

Թէ՛ ազերիական եւ թէ՛ հայկական կողմերը շեշտը կը դնեն օրէնքի արդար կիրարկման վրայ, եւ իւրաքանչիւրը իր խնդիրը կը պաշտպանէ սահմանափակուելով որոշ օրէնքներով: Ազերիական մամուլին մէջ ազրպէյճանցի բարձրաստիճան անձնաւորութիւններ կը շեշտեն, թէ Ազրպէյճանի ներքին օրէնքներուն հետեւելով` Ռամիլ Սաֆարովի ազատ արձակումը ոչ մէկ ձեւով օրինական խախտում կը ներկայացնէ:  Ալիեւի աշխատակազմի ներկայացուցիչը կը բացատրէ, թէ արտայանձնումը կատարուած է Դատապարտուած մարդոց փոխանցման եւրոպական պայմանադրութեամբ, զոր ընդունած էր Ազրպէյճան 2000 թուականին: Ան կ՛աւելցնէ, թէ Ազրպէյճանի սահմանադրութեան 10922 կէտին համաձայն, բանտարկուածի մը ներումի իրաւունքը շնորհուած է միայն պետութեան նախագահին, եւ այս պարագային, նախագահը մարդկայնութիւն ցոյց տալով` օգտագործեց իր իրաւասութիւնը: Մինչ հայկական մամուլին ընդմէջէն ի յայտ կու գայ, թէ հայկական կողմը ապաւինելով միջազգայնօրէն ընդունուած օրէնքներու` կը փորձէ թէ՛ Ազրպէյճանի եւ թէ՛ Հունգարիոյ կառավարութիւններուն առած քայլերը զետեղել ապօրինի հակաօրինականութեան ծիրէն ներս: Վերը նշուած մամուլի համացանցային չորս աղբիւրներուն մէջ ալ նոյն տարողութեամբ նշուած է, թէ Հունգարիոյ կառավարութիւնը իր որոշումը կը նկատէ միջազգային օրէնքներու համապատասխան` բացատրելով, թէ Ազրպէյճան խոստացած էր Սաֆարովի պատիժը չբեկանել: Անցնելով օտար մամուլին` հոն կարծէք յստակ հաստատում եւ համաձայնութիւն կայ, թէ Ալիեւի արարքը անօրինական է, եւ կարելի չէ ընդունիլ որեւէ մէկ օրէնքի տակ: Հոս կը գտնենք յստակ դատապարտութիւն մեծ երկիրներուն կողմէ, որոնք շատ մը այլ հայ-ազերիական հարցին առնչուող կէտերու շուրջ սովորաբար անտարբեր եւ թերեւս նոյնիսկ անարդար կեցուածք ցոյց կու տան: Հարկ է համբերել մինչեւ Սաֆարովի հարցին զարգացումը` տեսնելու համար, թէ օտար մամուլի մօտեցումը պիտի մնա՞յ նոյնը, թէ ան պարզապէս ձեւական դատապարտութիւն մըն է, միջազգային օրէնքները բացայայտօրէն շրջանցելու տպաւորութիւնը հանրութեան մօտ մեղմացնելու նպատակով:

Բ) Տնտեսական պայմաններ

Նոյնքան կարեւոր է հրատարակուած մամուլին մէջ սերտել, թէ ի՛նչ կը գրուի հարցին տնտեսական կողմին մասին, եւ որքա՞ն լուսարձակի տակ առնուած են կամ լուսանցքային մնացած են տնտեսական պայմանները: «Ռոյթըրզ» լրատուական գործակալութիւնը 3 յօդուածներով անդրադարձած է վերոյիշեալ իրադարձութիւններուն: Նշմարելի է, որ բոլոր յօդուածներուն մէջ ալ համեմատաբար մեծ տեղ տրամադրուած է Հունգարիոյ տնտեսական իրավիճակին, Հունգարիոյ եւ Ազրպէյճանի միջեւ գոյութիւն ունեցող առեւտրական եւ ելեւմտական համաձայնութիւններուն, ինչպէս նաեւ` Ազրպէյճանէն Հունգարիա հասնող քարիւղի  խողովակին: Ազերիական մամուլը գրեթէ չ՛անդրադառնար տնտեսական երեսին, իսկ հայկական մամուլը մակերեսային կերպով կը խօսի այս նիւթին մասին: Ազերիական մամուլի կեցուածքը բնական է, ան կը փորձէ Ազրպէյճանի ժողովուրդը համոզել, թէ Սաֆարովի արտայանձնումը մարդկային ու քաղաքական քայլ մըն է` տնտեսական համաձայնութիւններէ եւ շահերէ հեռու. Հետեւաբար հոս զանց առնուած է այս նիւթին մասին խօսակցութիւնը: Բայց հետաքրքրական է հասկնալ, թէ ինչո՛ւ հայկական մամուլը լաւատեղեակ ըլլալով հանդերձ թէ Հունգարիոյ եւ Ազրպէյճանի միջեւ քանի մը միլիառ տոլարի համաձայնութեան մը հաւանականութիւնը գոյութիւն ունի, ինչո՞ւ չ՛օգտագործեր առիթը ու ի գին կրկնութեան` չ՛ընդգծեր արտայանձնման տնտեսական պայմանները:

2.- Բառամթերք եւ ոճ

Ա) Ոճիրի եւ Սպանութեան իմաստային դաշտ` հայկական մամուլին մէջ

Որքան դէպքն ու լուրը կարեւոր նկատուին, նոյնքան ալ կարեւոր են այդ լուրը փոխանցելու համար գործածուած լեզուն, բառամթերքն ու լրագրական ոճը, որոնք որոշ չափով կը բացայայտեն լրագրողին եւ լրատուական հաստատութեան իսկական մտահոգութիւնները, կարծիքներն ու նախապաշարումները: Հայկական մամուլի ընդմէջէն պետական անձնաւորութիւններ եւ լրագրողներ կը խօսին ազերիական կողմին մասին` բազմիցս գործածելով ոճիրի եւ սպանութեան իմաստային դաշտին պատկանող ածականներ, գոյականներ եւ բայեր, ինչպէս` «ոճրագործ», « պիտի սպաննենք», «ոճիր», «խնդացող ոճրագործ», «անբարոյ», «վայրագ ոճիր» եւ այլն: Արտայանձնման եւ ներումի իրողութիւնները դատապարտելէ բացի, յստակ լարուածութիւն եւ հակառակութեան ոճ կայ հայկական մամուլին մէջ, ինչ որ արտացոլումն է հայկական կողմի ներաշխարհին: Այս մէկը կը բացատրուի երկու երկիրներուն միջեւ գոյութիւն ունեցող ներկայիս անլուծելի ու գերխնդիր դարձած հողային հարցով, որ ծայր աստիճան զգայուն հարց մը ըլլալով` կը դրդէ, որ մամուլը դառնայ չորրորդ իշխանութիւն մը, ներկայացնէ յստակ յարձակողական ռազմավարութիւն  մը եւ գործէ իբրեւ հայկական կողմի բանբեր:

Բ) Յարձակողական մօտեցում Հայաստանի եւ ՀՀ-ի նախագահին հանդէպ` Ազերիական մամուլին մէջ

Միւս կողմէ, ազերիական մամուլին մէջ ուղղակի յարձակողական մօտեցում կայ Հայաստանի եւ հայկական կողմին հանդէպ: Trend.az կայքէջին վրայ լոյս տեսած յօդուածներուն ընդմէջէն ուղղակի արհամարհական եւ յարձակողական մօտեցում կայ Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահին` Սերժ Սարգսեանին հանդէպ. օրինակ, անոր մասին մէկէ աւելի անգամ կ՛ըսուի, թէ «ջղագարութեամբ» հակազդած է իրադարձութիւններուն: Ազրպէյճանի Քաղաքական նորարութիւններուն եւ արհեստագիտութեան կեդրոնի տնօրէն Մուպարիզ Ահմետօղլի նշած է, թէ այս հարցին հանդէպ Հայաստանի մօտեցումը կը բխի հայկական կողմին ունեցած ցեղային ու կրօնական բարդոյթէն, մանաւանդ երբ կը պատահի Վահէ Աւետեանի սպանութենէն երկու ամիս ետք: Ազերիական կողմը այսպիսով կը փորձէ հանրութիւնը համոզել, թէ հայկական կողմին համար իսկապէս շատ չի հետաքրքրեր հայ սպայ Գուրգէն Մարգարեանին սպանութիւնն ու զայն սպաննողին արդար վճիռը, տրուած ըլլալով, որ Հայաստանի մէջ տեղի կ՛ունենան նոյն տեսակի ոճիրի արարքներ, որոնց դէմ առնուազն չի հակազդեր Հայաստանի կառավարութիւնը:

3.- Հերոսացման երեւոյթներ

Ա) «Հերոս»-ի մը ծնունդը

Սաֆարովի վերադարձով ազրպէյճանցի բարձրաստիճան անձնաւորութիւններ լրատուամիջոցներու ճամբով կը փորձեն արդարացնել անոր ներումը եւ զայն կը նկարագրեն իբրեւ «քաջ» եւ «հայրենասէր» հերոս մը: Նոյնիսկ ուղղակի կերպով արդարացուած է անոր գործած արարքը: «Նոր Ազրպէյճան» կուսակցութեան գործադիր քարտուղարի տեղակալ, երեսփոխան Մուպարիզ Կուրպանլի կը յայտնէ, թէ Սաֆարովի արտայանձնումն ու ներումը տրամաբանական հոգածութեան միջոցներ են իր հայրենակիցներուն եւ ազգային ոգիով տոգորուած ժողովուրդին: Ան կ՛աւելցնէ, թէ Սաֆարով պարտադրուած էր առնելու այդ քայլը, տրուած ըլլալով, որ հայերը անպատուած էին ազերի ժողովուրդը եւ վիրաւորած` անոնց ազգային զգացումները: Սաֆարովի հերոսացումը կ’անցնի այլ մակարդակի ու կը ստանայ մտաւորական խաւի բնոյթ, երբ մամուլին մէջ կը նշուի, թէ ան բանտարկութեան տարիներուն աշխատած է հունգարերէնով գիրք մը ազերի լեզուի թարգմանելով, եւ ապա զայն ներկայացուցած է հանրութեան: Մինչ հայկական մամուլը, թէեւ որոշ չափով կը շեշտէ Սաֆարովին ոճրագործ ըլլալու հանգամանքին վրայ, սակայն բնաւ չի փորձեր Գուրգէն Մարգարեանը հերոսացնելու փորձեր կատարել, այն աստիճան, որ անոր անունը համեմատաբար Սաֆարովի անունին` բացակայ է լուրերէն:

Բ) Ալիեւի հասցէին դրական խօսքեր

Սաֆարովէն բացի, ազերիական մամուլը կը հերոսացնէ այլ անձնաւորութիւն մը` այդ երկրի նախագահ Իլհամ Ալիեւը: Սաֆարովի արտայանձնումն ու ներումը ներկայացուած են իբրեւ ազգային մակարդակի յաղթանակ եւ ցնծութիւն, եւ այս նուաճումը ամբողջութեամբ կը վերագրուի Ալիեւին` նորօրեայ ազերի հերոսին: Օրինակներ տալու համար` «Սաֆարովի արտայանձնումը յանդուգն քայլ մըն է Ազրպէյճանի նախագահին կողմէ, որ փաստեց, թէ ինք պետութեան ղեկավարն ու հրամանատարն է, եւ որ նեցուկ կը կանգնի իւրաքանչիւր քաղաքացիի», եւ` «Ալիեւ միշտ ալ նախանձախնդիր է Ազրպէյճանի քաղաքացիներուն իրաւունքներն ու շահը պաշտպանելու` անկախ իրենց բնակութեան վայրէն»: Միւս կողմէն, օտար մամուլը դրական խօսքերէ շատ հեռու, յստակօրէն կը դատապարտէ Ալիեւը, «աղաւաղուած» նկատելով անոր վարկը:

4.    – Ապագայի հորիզոններ

Հայ-Ազերիական պատերազմի նշմարներ

Ֆրանսական ԱՖՓ լրատու գործակալութիւնը «Հայաստան պատրաստ է Ազրպէյճանի հետ պատերազմ մղելու» վերնագրով յօդուածով մը կը հաղորդէ, որ Հայաստան սպառնացած է Ազրպէյճանին, թէ ինք պատրաստ է պատերազմի: Հետաքրքրական է, որ Ազերիական եւ Հայկական մամուլէն բացակայ են հայ-ազերիական պատերազմին մասին ակնարկները, թէեւ այստեղ ԼՂՀ-ի եւ անոր սահմաններուն մասին խօսակցութիւնը կը մնայ էական եւ առաջնահերթ: Հայկական մամուլը պարզապէս կ՛անդրադառնայ սահմաններու վրայ Ազրպէյճանի կողմէ կատարուած զինադադարի խախտումներուն, առանց խօսելու անոնց ունեցած հետեւանքներուն մասին:

Նմանօրինակ զգայուն կացութեան մը մէջ մամուլը կը խաղայ շատ մեծ դեր` թէ՛ իբրեւ քաղաքականութեան ուղղութիւն ցոյց տուող եւ թէ՛ գալիք օրերու ճակատագիրը պարզող:

Եզրակացնելու համար, տպագիր թէ այլ տիպի մամուլը երբեք պէտք չէ դիտել իբրեւ զուտ լրատուական միջոցներու ամբողջութիւն, ոչ ալ խուսափիլ հակառակ կողմեր եւ կարծիքներ պաշտպանող լրատուական աղբիւրներու հետեւելէ: Մամուլի մէջ լոյս տեսած յօդուածներն ու լուրերը, իրենց ամբողջութեամբ, ընթերցողին կը ներկայացնեն քաղաքական իրավիճակ մը, որոշ չափով թաքուն մնացած իրողութիւններ, հեռանկարներ եւ առիթ կու տան լաւապէս ըմբռնելու իւրաքանչիւր մշակոյթի եւ քաղաքական միջավայրի մէջ ծնունդ առած շարժառիթներ, որոնք հետագային կը մարմնաւորուին միջազգային քաղաքական դաշտին վրայ: Հետեւաբար, մանաւանդ հայ-ազերիական յարաբերութիւններու, ինչպէս նաեւ ԼՂՀ-ի ապագան ճշդորոշող ներկայի պայմաններուն մէջ, պէտք է ուշադիր ըլլալ եւ չանտեսել մամուլը, որովհտեւ անոր դերակատարութիւնը հիմնական է ապագայի իրադարձութիւններու զարգացման մէջ:

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )