Ազատ Արձակուած Դահիճը, Աշխարհը Եւ Մենք

ՀՐԱԿ ՏԵՄԻՐՃԵԱՆ

Հունգարիոյ իշխանութիւնները Ռամիլ Սաֆարովը արտայանձնեցին Ազրպէյճանի, ուր անոր ներում շնորհուեցաւ: Հետեւեալ իրադարձութիւնները համաշխարհային լուսարձակները կեդրոնացուցին Հարաւային Կովկասի վրայ: Այս դէպքերը կրնան պատճառ դառնալ Հայաստան-Ազրպէյճան յարաբերութիւններուն նոր հանգրուանի թեւակոխման: Անոնք ժողովրդային խաւին մօտ յառաջացուցին ընդվզում, կիրք, վրէժխնդրութիւն եւ ինչ որ ամէնէն կարեւորն է,  խոր անորոշութիւն: Յօդուածին նպատակն է փորձ մը կատարել մեղմացնելու ժողովրդային անորոշութիւնը` վերլուծելով Սաֆարովին արտայանձնումը, անոր յաջորդող քաղաքական կեցուածքները, ինչպէս նաեւ` ներկայացնել կարգ մը ենթադրութիւններ: Ենթադրութիւնները եւ վերլուծութիւնները յաճախ համադրումն են կարգ մը յօդուածագիրներու եւ դիւանագէտներու կարծիքներուն ու կեցուածքներուն:

Ազրպէյճանի Եւ Հունգարիոյ Կեցուածքներ

Օգոստոս 31-ին Սաֆարովը կ՛արտայանձնուի Հունգարիոյ կողմէ, ուր բանտարկուած էր 8 տարիէ ի վեր` հայ սպան կացինով սպաննելու յանցանքով: Անոր պատիժը ցմահ բանտարկութիւն էր, մինչեւ 30 տարի առանց ներման իրաւունքի: Բանտարկեալներու արտայանձնումը բնական երեւոյթ է: Հունգարիա այս արտայանձնումով չէ կատարած որեւէ օրէնքի խախտում: Հունգարիոյ «յանցանքը» բարոյական, դիւանագիտական է: Թէեւ կարգ մը աղբիւրներ ի յայտ բերած են Ազրպէյճանի արդարութեան նախարարութեան փաստաթուղթը, որ կ՛երաշխաւորէ Սաֆարովի բանտարկութիւնը Ազրպէյճանի մէջ, բայց Հունգարիոյ կողմէ կատարուած այս արտայանձնումը Եւրոպական Միութեան անդամ պետութեան յանձնառու կեցուածք չէ, յատկապէս որովհետեւ բոլորին համար յստակ էր ազերիական կեցուածքը Սաֆարովի նկատմամբ` անոր ոճիրին դատավարութեան թէ բանտարկութեան շրջանին: Անոնք միշտ ալ Սաֆարովը հերոսացնելու տրամադրութեան մէջ կը գտնուէին:

Կան նաեւ աղբիւրներ, որոնք կը նշեն 3 միլիառ տոլարի ազերիական խոստում մը` փոխան Սաֆարովի արտայանձնումին: Նկատի ունենալով Հունգարիոյ համեմատաբար տկար տնտեսութիւնը, այս ալ հաւանական տարբերակ է: Ամէն պարագայի, նկատի ունենալով Հայաստան-Ազրպէյճան արդէն իսկ լարուած զինադադարային կացութիւնը, նման կեցուածք, այն ալ ԵՄ պետութեան մը կողմէ, կը նկատուի իբրեւ սադրանք Հայաստան-Ազրպէյճան լարուածութիւնը սաստկացնելու: Եւ այդ ալ` զանազան պատճառներով: 8 տարուան ԵՄ-ի անդամ պետութիւն մը ոչ միայն պէտք է խուսափի սադրանքներէ, այլ պէտք է հովանաւորէ կարգ մը լարուածութիւններու մեղմացումը: Այստեղ դատապարտելին միայն Հունգարիան չէ, այլ` ամբողջ ԵՄ-ը եւ ՕԹԱՆ-ը, մէկ խօսքով` Արեւմուտքը, որոնք արգելք չհանդիսացան այս արտայանձման` առնուազն սպառնալով Հունգարիոյ:

Արտայանձնուած Սաֆարովը Ազերպէյճան վերադառնալուն առաջին օրէն իսկ արժանացաւ Ալիեւի ներման եւ վերածուեցաւ ազգային հերոսի: Այսպէս, ազերիական պետութիւնը, որ Սաֆարովի դատավարութեան ընթացքին Սաֆարովը կը փորձէր իբրեւ հոգեկան անհաւասարակշռութենէ տառապող անձնաւորութիւն ներկայացնել, այսօր զայն վերածած է ազգային հերոսի: Ալիեւ իր ներումը արդարացուց` ըսելով, թէ ան չի հակասեր 1983-ի Սթրազպուրկի համագումարի ընթացքին որոշուած բանտարկեալներու արտայանձման օրէնքներուն: Այս պայմանագրի 12-րդ յօդուածին մէջ է միայն, որ կը ներառուի ներումի նիւթը: 12-րդ յօդուածը կը նշէ, թէ արտայանձնած ու արտայանձնուած պետութիւններէն «իւրաքանչիւր կողմը կրնայ ներում շնորհել կամ պատժամիջոցի մեղմացում կատարել վերոյիշեալ պետութեան սահմանադրութեան եւ օրէնքներու հիման վրայ»: Բնականաբար ազերիական օրինազանցութիւնը ակնյայտ է: Ներում շնորհելը կարելի կ՛ըլլար,  միայն եթէ ազերիական օրէնքները քնացած անձ մը կացինով սպաննելը ոճիր չէին համարեր, որ բնականաբար անհեթեթ է: Ազերիական օրէնքը յստակ է, ան նման ոճիրի մը համար կը սահմանէ ցմահ  բանտարկութիւն` առնուազն քսան տարի առանց ներման իրաւունքի:

Եւրոպական Միութեան Եւ ԵԱՀԿի Մինսքի
Համանախագահ
Պետութիւններուն Կեցուածքներ

Եւրոպական Միութեան հակազդեցութիւնը այնքան ալ հայանպաստ չէ: Ան կը զգուշացնէ Հայաստանն ու Ազրպէյճանը` յաւելեալ լարուածութենէ: Այսպէս, օրինազանց Ազրպէյճանը, որ իր ոտնձգութեամբ լարուածութիւնը սաստկացուց, եւ Հայաստանը, որ տակաւին հակազդեցութիւններու մասին կը մտածէր, դրուեցան ԵՄ-ի արդարութեան կշիռքի միեւնոյն նժարին վրայ:

Այժմ պէտք է անդրադառնալ Հայաստան-Ազրպէյճան խնդրի խաղաղ լուծման համար ստեղծուած ԵԱՀԿ-ի Մինսքի խմբակի համանախագահ պետութիւններու կեցուածքներուն: Անոնցմէ ամէնէն արագ հակազդողը եղան Միացեալ Նահանգները: Ոտնձգութեան երկրորդ օրն իսկ Պարաք Օպամա դատապարտեց Հունգարիան` իր այս անհեռատես կեցուածքին համար եւ բացատրութիւն պահանջեց անկէ: Միւս համանախագահ պետութիւնները` Ռուսիա եւ Ֆրանսա, դէպքին անդրադարձան բաւական ուշ եւ անոնց կեցուածքն ալ սահմանափակուեցաւ դատապարտումով` առանց վճռական կեցուածքներու:

Այստեղ պէտք է կանգ առնել Ռուսիոյ կեցուածքին վրայ: Ռուսիա իր տարածաշրջանային ներկայութիւնը, ԵԱՀԿ-ի Մինսքի համանախագահի հանգամանքը եւ Հայաստան-Ազրպէյճան բանակցութիւններուն իր միջնորդի դերը անտեսելով` պահեց երկար լռութիւն, երբ Հայաստան-Ազրպէյճան յարաբերութիւնը կը լարուէր: Պէտք է նաեւ նշել, որ Հայաստան եւ Ազրպէյճան նախկին Խորհրդային Միութեան հանրապետութիւններ են իսկ Հունգարիա` արբանեակ, եւ ռուսական ազդեցութիւնը այդտեղ տակաւին ամբողջովին չէ վերացած: Ռուսիոյ լռութիւնը արդեօք մեղսակցութիւն մը չէ՞: Ռուսիա վստահաբար կրնար ճնշում բանեցնել Հունգարիոյ կամ Ազրպէյճանի վրայ` Սաֆարովի արտայանձնումն ու ներումը դժուարացնելու եւ կամ արգիլելու համար: Ռուսիա ոչ միայն այդպէս չըրաւ, այլ նաեւ օժանդակեց հաւանաբար: Ըստ կարգ մը ենթադրութիւններու, այն 3 միլիառ տոլարը, զոր Ազրպէյճան խոստացած էր Հունգարիոյ, ապահովուած էր Ռուսիա բնակող ազերի մեծահարուստ Իլհամ Ռահիմովի կողմէ: Ռուսիա բնակող մեծահարուստներու պարագան յստակ է, անոնք զանազան արգելքներու կը հանդիպին Ռուսիոյ պետութեան կողմէ, եթէ պետութեան կամքէն անկախ գործեն:  Ռուսիա բնակող շատ մը մեծահարուստներ սնանկացած են այդ պատճառով: Ուրեմն, վստահաբար, եթէ Ռահիմովի մասնակցութեան ենթադրութիւնները կը համապատասխանեն իրականութեան, ապա Ռուսիա առիթ տուած է այդ մեծահարուստին` այդ խոստումը կատարելու: Ինչպէ՞ս կարելի է բացատրել ռուսական այս մեղսակցութիւնը:

Հայաստան վերջին շրջանին Արեւմուտքին հետ իր յարաբերութիւնները բարելաւեց, ասիկա բնականաբար հաշտ աչքով պիտի չդիտուէր Ռուսիոյ կողմէ: Այսպէս, Ռուսիա Հայաստան-Արեւմուտք կապերու խզում յառաջացուց: Նոյնպէս կան ենթադրութիւններ, թէ Հայաստան-Ազրպէյճան կապերը լարելով` թերեւս Ռուսիա առիթ կ՛ունենայ Արցախի մէջ զինուորական խարիսխներ հաստատելու: Այսպէս, Ռուսիա թէ՛ կը շեշտէ Հայաստանի վրայ իր ունեցած ազդեցութիւնը  եւ թէ՛ Իրանի մօտ զինուորական խարիսխներ հաստատած կ՛ըլլայ: Ռուսիոյ վերաբերեալ բոլոր կատարուած մտածումները ենթադրութիւններ են. յառաջիկայ օրերը ցոյց պիտի տան, թէ այս ենթադրութիւնները որքանո՛վ կը համապատասխանեն իրականութեան: Պէտք է Ռուսիայէն ակնկալել վճռական կեցուածքներ:

Հայաստանի Կեցուածք

Հայաստանի հակազդեցութիւնը քիչ մը տարօրինակ էր: Եթէ Հայաստանի պետութիւնը պատրաստակամութիւնը եւ քաջութիւնը ունէր Հունգարիոյ հետ կապերը խզելու, ինչո՞ւ չսպառնաց նախքան արտայանձնումը: Բնականաբար Հայաստանի համար անակնկալ չէր, թէ Հունգարիա կը պատրաստուի այդ քայլին դիմելու (կան բազմաթիւ յօդուածներ, որոնք կը զգուշացնեն Հայաստանը եւ կոչ կ՛ուղղեն ըստ այնմ վարուելու): Ասոր զուգահեռ, նոյնքան հետաքրքրական է այդքան շուտ կատարուած դիւանագիտական կապերու խզումը` առանց որեւէ այլ պահանջի կամ սպառնալիքի: Այս կեցուածքները որոշ չափով կ՛ամբողջացնեն ռուսական մեղսակցութեան փաստը: Արդեօք հայկական իշխանութիւնները ռուսական ճնշման տակ չառի՞ն վերոյիշեալ երկու քայլերը: Ամէն պարագայի, թէեւ ուշացած, բայց այս քայլերը ողջունելի են: Նոյնպէս եւ ողջունելի է վճռակամութիւնը, որ Հայաստան կը ցուցաբերէր ազերիական պետութեան հանդէպ, յատկապէս` դէպքին յաջորդող առաջին օրերուն: Արդարեւ,  պատերազմի պարագային պատրաստ ըլլալը քանի անգամ շեշտուեցաւ Հայաստանի պետութեան կողմէ: Այստեղ պէտք է անդրադառնալ Հայաստան արտաքին գործոց նախարար Է. Նալբանդեանի` ԵԱՀԿ-ի Մինսքի խմբակին հետ հանդիպելէն ետք կատարած յայտարարութեան: Ան նշեց, թէ Հայաստան լաւ ու պարտաճանաչ բանակցող է, իսկ Ազրպէյճան վատ բանակցող է: Արդեօք դիւանագիտական պատասխա՞ն մըն էր` չյայտնաբերելու համար Հայաստանի կեցուածքը, կամ ունի զիջողական ա՞յլ մտադրութիւններ: Կարելի է ըսել թէ այս հակազդեցութիւնը մեղմ կամ առնուազն զուսպ էր` բաղդատելով Հունգարիոյ հանդէպ եղած Հայաստանի հակազդեցութեան:

Ի Վնա՞ս, Թէ՞ ի Նպաստ Հայութեան

Եւ արդէն պէտք է անդրադառնալ անորոշութեան գագաթնակէտին: Վերջին հաշուով, անցեալ շաբաթավերջի կատարուածները կը նպաստե՞ն,  թէ՞ կը վնասեն հայութեան: Առաջին ակնարկով, Սաֆարովի արտայանձնումը եւ ազատ արձակումը կը վնասէ հայութեան: Արդարեւ, հայ սպայ մը սպաննողը կը հերոսանայ, ասիկա կրնայ սպառնալ հայոց ապահովութեան ու անվտանգութեան, ինչպէս նաեւ կրնայ ազերիներուն առիթ տալ, որ նման դէպքեր կրկնուին: Նոյնպէս, ասիկա ազերիներու մէջ ատելութիւնը խորացնող քայլ է: Կարելի է ուրիշ ենթադրութիւններ ալ ընել: Այսօր եթէ Հայաստան Սաֆարովը սպաննէ, ի՞նչ պիտի ըլլայ միջազգային կեցուածքը հայութեան հանդէպ: Իսկ եթէ ի նպաստ հայութեան չէ այդ քայլը, չի կրնար ազերիական նախաձեռնութեամբ կատարուիլ այդ ոճիրը եւ այդ առիթ դառնայ խնդիրներու բարդացման:

Այս դէպքը եթէ չունենայ Հայաստանի կողմէ քաղաքական վճռական հակազդեցութիւն,  տարածաշրջանային քաղաքականութեան մէջ Հայաստան աւելի ու աւելի հաշուի պիտի չառնուի`  իբրեւ զօրաւոր պետութիւն: Պետութիւն, որուն հաշիւն ու շահերը կը քննուին, նախքան որ տարածաշրջանային որեւէ նորութիւններ կատարուին: Իսկ եթէ ճիշդ հակազդեցութիւնը գտնէ, ան իր վարկը կրնայ աւելի բարձրացնել:

Այսպէս, հեռատես դիւանագիտութեամբ կարելի է ոչ միայն սանձել ազերիական դիւանագիտական այս յարձակումը, այլ նաեւ զայն վերածել խաղաքարտի ու գործածել ի շահ Հայ դատին: Առաջին հերթին կարելի է օգտագործել օրինազանցութեան հանգամանքը: Պետութիւնը օրինազանց եղած է, հետեւաբար կարելի է միջազգային ատեանով այդ օրինազանցութեան խնդիրը բարձրացնել: Միեւնոյն ժամանակ այդ օրինազանցութիւնը` հայ սպաննողին հերոսացնելը կարելի է դիտել իբրեւ ոտնձգութիւն նաեւ ԵԱՀԿ-ի Մինսքի խմբակի խաղաղարարական առաքելութեան: Այսպէս, այս ոտնձգութիւնն ալ կարելի է օգտագործել եւ աղմուկ բարձրացնել ԵԱՀԿ-ի մօտ: Այս քայլը կրնայ առիթ տալ Հայաստանի` նոր կեցուածքներ որդեգրելու: Այսպէս, այն հանգամանքը, որ այս քայլը պետական սպառնալիք է ողջ հայութեան, յատկապէս` արցախահայութեան, կարելի է օգտագործել: Այսպէս, արցախցին անկարելի կը սեպէ ասկէ ետք ապրիլ ազերիական վտանգին տակ: Այդ իսկ պատճառով կրնայ Արցախի պետական ճանաչումը պահանջուիլ կարգ մը պետութիւններէ: Հայաստանի նախկին նախագահ Ռոպերթ Քոչարեանի յայտարարութեան մէջ կը նշուի, որ եթէ Հունգարիա իսկապէս խաբուած էր,  ապա կարելի է Հունգարիայէն պահանջել ճանչնալ Արցախի Հանրապետութիւնը: Արդարեւ,  խաբուած է պետութեան մը կողմէն եւ իր միամտութեան պատճառով կայ մեծ սպառնալիք  Արցախի վրայ: Հայաստան կրնայ պահանջել Հունգարիայէն Արցախը ճանչնալ` որպէս պայման վերհաստատելու դիւանագիտական կապերը: Բայց ատկէ առաջ պէտք է Հայաստան քննէ նաեւ իր կողմէ Արցախի Հանրապետութեան ճանաչումը: Ուրեմն կան հանգամանքներ, զորս կարելի է լաւապէս օգտագործել: Անոնցմէ գլխաւորը թերեւս Արցախի հարցը միջազգայնացնելն է: Արցախի ճանաչումը բնականաբար կը նշանակէ ԵԱՀԿ-ի Մինսքի խմբակի մէջ նոր կացութեան ստեղծում: Այսպէս, Արցախը ինք կրնայ վերածուիլ բանակցող կողմի:

Բնականաբար մեր ըրածները պարզ ենթադրութիւններ են: Այս բոլորը կը ձգենք դիւանագէտներուն, որպէսզի կշռեն, քննեն եւ առնեն պէտք եղած քայլերը: Այսպէս, ազգովին պէտք է շարժինք զգուշ, բայց` վճռական: Եւ փորձել. թէ՛ պաշտպանուիլ ազերիական ոտնձգութիւններէն եւ թէ՛ զանոնք օգտագործել ի շահ մեր դատին: Այս խնդրին հանդէպ մեր ունեցած հակազդեցութիւնները պէտք չէ ժամանակին հետ մարին: Այս խնդիրը, որ արդէն իսկ քաղաքականացած է ազերիներու կողմէ, պէտք է իրեն արժանի քաղաքական հակազդեցութիւնները ունենայ: Հակազդեցութիւններ, որոնք Հայաստանը դնեն նոր կացութիւններու մէջ: Հաւանաբար կը նախընտրէինք, որ ոճրագործը կրէր իր արժանի պատիժը, եւ մենք չունենայինք այս նոր կացութիւններու կարելիութիւնը: Բայց ամէն պարագայի Սաֆարովը ազատ է եւ` հերոսացած, հետեւաբար արդէն նոր քաղաքական կացութիւն ստեղծուած է, եւ մենք պէտք է հակազդենք:

 

4 սեպտեմբեր 2012

Օգտագործուած կայքէջեր

www.news.am
www.lragir.am
www.yerkir.am
Budapest.sumgait.info
Conventions.coe.int

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )