Ուշադրութի՛ւն, Թուրք Տնօրէնն Է Խօսում

ԱՐԱ ԿԱՐՄԻՐԵԱՆ

«Ակօս»-ի 20 յուլիս 2012-ի թիւին մէջ այս վերնագիրը դրուեր է Էմրի Էրթանի այն հարցազրոյցին, որ կատարեր է Էմին Քեշմեր անունով թուրք տնօրէնի մը հետ: 1954-ի ծնունդ այս լրագրողը «Անատոլու» համալսարանի թրքերէն լեզուի եւ թուրք գրականութեան, ինչպէս նաեւ Պոլսոյ իրաւաբանական դպրոցի շրջանաւարտ է: Ունի 35 տարուան ուսուցչական վաստակ եւ թատերագիր է: Իր գրած եւ բեմադրած բազմաթիւ թատերախաղերը ներկայացուած են` Թուրքիոյ, Յունաստանի եւ Զուիցերիոյ մէջ: Այժմ կը դասաւանդէ «Քիւլթիւր» համալսարանին մէջ: Հարցազրոյցին առիթը իր նոր հեղինակած գիրքն է` «Պիր փոսեթ Իսթանպուլ թոփրաղը», որ պիտի թարգմանեմ որպէս` «Ափ մը Պոլսոյ հող»:

Գիրքին այս անունը արդարացնելու համար հեղինակը կը մէջբերէ պարտադրաբար Պոլսէն Յունաստան գաղթած յոյնի մը հրաւէրը` ուղղուած Թուրքիա մնացած իր ազգականներուն. «Սթելիօ Պառպա մեռաւ, յուղարկաւորութեան եկէ՛ք եւ ափ մը հող բերէ՛ք ձեզի հետ»: Յետոյ այս լայնախոհ թուրք ուսուցիչը կը խորհրդածէ. «Մենք այս մարդոց գէշութիւն ըրինք, անոնք մեր երկրին ժողովուրդն էին եւ անոնց մեկնումով մենք աղքատացանք: 1915-էն ի վեր այս երկրին մէջ ճարտարապետութիւն ըսուած բանը չկայ: Մինչդեռ բարձր մակարդակով ճարտարապետներ ունեցած էր այս աշխարհամասը: Դեռ 1880-ականներուն Տրապիզոնի մէջ օփերա եւ պալէ կար: Այս կործանած քաղաքակրթութեան վրայ նոր քաղաքակրթութիւն մը հիմնել ջանացին, սակայն այսօրուան վիճակը յայտնի է: Առանց ասոնց հետ դէմ դիմաց նստելու` թուրքը չի կրնար ժողովրդավար ըլլալ: Եթէ դեռ չվստահիք այս մարդոց եւ անոնց դպրոցներուն համար թուրք տնօրէններ ղրկէք, այս գործը չի քալեր: Ես իմ գիրքիս մէջ ջանացի բացատրել, թէ ինչպէ՛ս պետութիւնը կ՛ուզէ փոքրամասնութեան վարժարաններուն մէջ օրինականացնել իր պաշտօնական պատմութիւնը եւ ազգայնական լոզունգներով ուղղութիւն տալ հաւաքականութիւններուն»:

Հայ վարժարանի մը մէջ պաշտօնի կոչուելու առթիւ Էմին Քեշմեր կը շարունակէ իր խորհրդածութիւնները. «Վաւերագրիս մէջ փոխանակ գրուելու «ուսուցիչ նշանակուեցայ», երբ տեսայ «թետվիզ» բառը, որ քաշելով դարձնել կը նշանակէ, իսկոյն հասկցայ, թէ ուսուցչութենէ տարբեր պարտականութիւն ալ կը սպասուէր ինձմէ: Բայց ինչո՞ւ:

«Երբ 1991-ին հայ վարժարանի մէջ պաշտօնավարելու սկսայ, պաշտօնակիցներուս չկրցայ հարցնել, թէ հայերը ի՞նչ հարցեր ունէին: Փոքրամասնութիւններն ալ իրենց հարցերուն մասին չէին խօսեր. գոց կեանք մը կ՛ապրէին: Անոնք կը խորհէին, որ աչք մը անընդհատ զիրենք կը լրտեսէ. բնաւ կասկածելի խնդիրներու մէջ չէին մտներ: Միշտ զգուշ կ՛ըլլային: Ասիկա շատ նեղացուցիչ վիճակ էր»:

Կարեւոր է Էմին Քեշմերի սա նկատողութիւնը. «Այս գիրքը գրելու նպատակներէս մին սուտերուն դէմ ելլելն էր. այդ պատճառով հայ եւ յոյն վարժարաններուն մէջ իմ ունեցած ականատեսի վկայութիւններս գրեցի»: Ես այս մտածումին մէջ գործածուած «սուտ» բառը կ՛ընդունիմ իր ամենալայն իմաստով: Այսպէս, սուտերու կարգին կ՛ընդունիմ կեղծաւորութեամբ գործածուած խօսքերը, նաեւ` յետին միտքով արտասանուած խոհերը: Ասոնց կարգին է հեղինակին կեցուածքը այն թուրք ուսուցիչներուն դէմ, որոնք ազգային անկախութեան քայլերգը երգելու կամ ազգային տօնական օրերու առթիւ կազմակերպուած հանդէսներու ընթացքին փոքրամասնական վարժարաններու աշակերտներէն կը սպասէին աւելի ոգեւորիչ արտասանութիւններ եւ երգեր: Առաւել կամ նուազ ոգեւորիչ արտասանուած ոտանաւորներուն, ի մասնաւորի պարտադիր երդումներու առթիւ: Այդ երդումներուն մէջ յիշուած «Թուրք եմ» արտայայտութեան ակնարկելով` Էմին Քեշմեր կ՛ըսէ. «Սակայն ասոնք հայ տղաք էին»: Յետոյ կ՛ընէ սա շատ կարեւոր եւ անկեղծ խորհրդածութիւնը. «Չկրցայ որոշել, թէ ի՛նչ պէտք էր խորհիլ: Գերմանիա գտնուող մեր տղոց, ինչպէս նաեւ Պուլկարիոյ, Յունաստանի մեր տղոց կողմէ կատարուած երդումի այսպիսի արարողութիւն մը աչքիս առջեւ բերի եւ սիրտս գալարուեցաւ: Ինքզինքս խաբուած, խաղի եկած կը զգայի: Այս որքա՜ն պարզ, բայց մեծ, տգեղ, ստորի՛ն խաբէութիւն մըն էր»: (Աւելի առաջ ըսած էր, որ այս երդումի արարողութիւնը աշխարհի ուրիշ որեւէ երկրի մէջ չկար):

Աւելի վերջ, ամփոփելով իր միտքերը` կ՛եզրակացնէ, թէ որպէս փոխտնօրէն պետութեան կողմէ թուրք ուսուցիչներ կարգելու դրութիւնը բոլորովին անիմաստ է եւ աւելորդ: Կը շեշտէ, թէ Կրթական տնօրէնութիւնը պէտք չէ իր մէկ անդամը ղրկէ որպէս հսկիչ: Ան այս ըմբռնումն ու կիրարկումը կը բնութագրէ որպէս հսկիչ եւ որպէս խելացնոր վիճակ:

Ես կը յիշեմ Մխիթարեան վարժարանին մէջ իմ աշակերտած, ապա ուսուցչագործած տարիներուն պաշտօնավարած փոխտնօրէնները: Գիտեմ, որ 1930-1931 տարեշրջանին այդ պաշտօնը կը վարէր Միթհաթ Սատուլլահ Սանտեր, որ միաժամանակ թրքերէնի ուսուցիչ ալ էր: Իմ կարծիքովս, բարի մարդ մըն էր: Վարժարանին բուն տնօրէնն էր Կարապետ Քիւրքճեան, որ զօրաւոր հեղինակութիւն ունեցող անձնաւորութիւն էր: Այս կարգավիճակը շարունակուեցաւ իր յաջորդին` Իսֆենտիյար Էրքութի պաշտօնի կոչուելէն ետք ալ: 11-րդ դասարանի աշակերտ էի, երբ Մխիթարեանի երկարամեայ արժէքաւոր տնօրէնը մահացաւ եւ անոր յաջորդ նշանակուեցաւ հայր Գաբրիէլ վրդ. Այանեանը, որ չունէր իր նախորդին փորձառութիւնը եւ կարողութիւնը: Այդ պատճառով Իսֆենտիյար պէյ հետզհետէ ձեռք առաւ տնօրէնի բոլոր գործերը եւ դարձաւ իսկական հեղինակութիւն: Ան եղաւ սիրելի եարտիզեքթուր մը վարժարանին պատմութեան մէջ:

Այժմ կ՛ուզեմ կեանքի կոչել կնոջս` Անելկային, Էսայեան վարժարանի նախակրթարանի բաժնին աշակերտած օրերէն շատ հին յիշատակ մը:

Անելկան ութ կամ ինը տարեկան էր, բայց դպրոցէն առաջ արդէն իսկ հայերէնի պատրաստութիւն ունէր: Վարժարանին փոխտնօրէնը կը նկատէ, որ տարեվերջին, Անելկայի վիճակացոյցին բոլոր նիշերը հինգ են (հինգի վրայ հինգ). սակայն հայերէնի հինգին վրայ խաչ մը կայ: Ինչ էր այդ խաչին նշանակութիւնը: Հարցը կը հասնի մինչեւ Կրթական մարմին, տնօրէնութիւն եւ կը դառնայ բարդ խնդիր: Քննիչներ կու գան վարժարան` լուծելու համար այդ խաչակիր հինգին հանելուկը:

Իրականութեան մէջ պատասխանը շատ դիւրին կրնար ըլլալ, բայց խոստովանութիւնը, ինչպէս կ՛ըսուի, «Չքմեղանքը յանցանքէն աւելի մեծ մեղք» պիտի ըլլար: Նոյն դասարանին մէջ կար աշակերտուհի մը, որ վարժարանի բարերարուհիին պաշտպանեալն էր: Անոր բոլոր նիշերը փոխուած են եղեր հինգի: Դասարանի ուսուցչուհին այս անարդարութենէն անհանգիստ` կացութիւնը դարմանելու ճար մը գտեր եւ հայերէնի նիշը խաչակնքեր է: Միայն թէ այս պարագան իր այս պարզ ձեւով բացատրել պիտի նշանակէր կողմնակցութիւնը ընդունիլ եւ ապօրինութիւնը խոստովանիլ: Ի վերջոյ, չեմ գիտեր թէ ինչպէ՛ս, բայց կարգադրուեր է այս մեծ հարցը: Արդիւնքը այն եղած է, որ Անելկային վիճակացոյցը պատռուեր է ու կրկին նոր մը պատրաստուեր է. բայց հայերէնի հինգ նիշը, Աղթամարի եկեղեցիին պէս, մնացեր է առանց խաչի: Իսկ խեղճ օրիորդ Էլիզը, քանի մը գիշեր անքուն մնալէ ետք, իր հանգիստը գտեր է վերջապէս:

Անախորժ եւ ուսուցչական կոչումին անվայել ուսուցչի պատմութիւն մըն ալ լսած եմ նախկին կեդրոնականցի եւ այժմ ֆիլատելֆիաբնակ սիրելի բարեկամէ մը` Հրանդ Թորունեանէն: Այս արժէքաւոր եւ հարազատ հայը երկու տարի միայն կրցեր է յաճախել Կեդրոնական վարժարան, սակայն չէ կրցած արժանի ըլլալ 7-րդ դասարան անցնելու: Ան երկու ուսուցիչներու զօրաւոր ազդեցութեանը տակ մնացեր է:

Առաջինն է Արփիար Սէր Մարգարեան, որմէ պահեր է անմոռանալի տպաւորութիւններ: Իր նամակին մէջ կը գրէ. «Իր շնորհիւ էր, որ եղանք հասուն եւ գիտակից հայեր: Երկու տարին անգամ բաւ էր եղած, որ իր բարի եւ ազնիւ հոգիէն ներշնչուելով` վերածուէինք իսկական հայ երեխաներու: Մինչեւ հիմա կը յիշեմ` դասարանին մէջ գիրքէ մը մեզի կը կարդար պատմուածքներ, որոնք քանդակուած են մտքիս մէջ»: Երկրորդը աշխարհագրութեան ուսուցչուհի Քեամրան Կէօքմեն անունով թրքուհի մըն է եղեր: Անոր դասի պահուն Յակոբ Չալըքեան անունով դասընկեր մը, որ շատ լաւ կը գծէ եղեր, դրօշակներ կը նկարէ: Ինք ալ անոր նայելով` այն ժամանակուան գերմանական դրօշակ մը գծել կը սկսի: Քեամրան հանըմ իր գծելը նշմարեր եւ քովը գալով` ըսեր է. «Քանի որ դուն այսքան աղուոր դրօշակներ գծել կրնաս, քու դրօշակդ ալ գծէ իր գոյներով, որ տեսնենք»: Այժմ կը յիշեմ Դուրեան եպիսկոպոսը. «Եւ ես իբրեւ անմիտ տղայ, որ կրակին հետ կը խաղայ…»:

Անմեղ մանուկ Հրանդ Թորունեանը Հայաստան դրօշին ակնարկելով` պատասխաներ է. «Մենք դրօշակ չունինք որ»: Ուսուցչուհին գոռացեր է մատղաշ տղուն. «Հապա մահիկով եւ աստղով կարմիր դրօշակը քու դրօշակդ չէ՞…: Քանի ես այս վարժարանին մէջ ուսուցիչ եմ, դուն կարգդ չես կրնար փոխել»: Հրանդին հայրը, փոքրիկ տպարանի մը տէր, կաթուածահար ըլլալուն պատճառով անկողնին կը ծառայէր եւ ժամանակաւոր կերպով երէց քոյրը կը կառավարէր խանութը: Հրանդ նոյն օրը լքեր է վարժարանը եւ մտեր է խանութ: Կեանքը մտեր է նոր հունի մը մէջ եւ այդ նոր հունը զինք տարեր է մինչեւ Միացեալ Նահանգներ ու Ֆիլատելֆիա քաղաք:

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )