ՆՍՕՏՏ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Արամ Ա. Կաթողիկոս. «Այսօր Մեզ Կամուրջ Է Պէտք` Սրտերի, Հոգիների Եւ Մտքերի Միջեւ, Մեր Բոլոր Գաղութների Միջեւ, Հայաստանի Ու Սփիւռքի Միջեւ»

Այս տարի մայիսին «Կամուրջ» հրատարակութեան կեանքում տեղի ունեցաւ խոշորագոյն իրադարձութիւն` «Կամուրջ»-ի խմբագրութեան ներկայացուցիչը  Անթիլիասում (Լիբանան) հանդիպում ունեցաւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս Արամ Ա.-ի հետ: Համաձայնուէք, որ ամէն անգամ չէ, որ հնարաւորութիւն կ՛ընձեռուի անձամբ հանդիպել սեփական վեհարանում այնպիսի անհատի հետ, ինչպիսին է վեհափառ կաթողիկոս Արամ Ա.-ը: Այդ հանդիպման ժամանակ պարուրող զգացումները ուղեկցելու են ողջ կեանքում…

Այսօր Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս Արամ Ա.-ը, վարում է շատ աշխուժ հասարակական գործունէութիւն, որի մի ուղղութիւնը հայրենիքից դուրս ապրող հայերի համար քարոզչութիւնն է ու պարզաբանող աշխատանքը: Իրեն չխնայելով` նա մեկնում է սփիւռքի տարբեր երկրներ, դասախօսութիւններ է կարդում տարբեր լսարանների առաջ, շփւում է մարդկանց հետ: Արամ Ա. կաթողիկոսը չի սահմանափակւում միայն Աստծուն, եկեղեցուն ծառայելով, այլ իր վրայ է վերցրել իր ժողովրդի ապագայի պատասխանատուութեան ծանր հոգսը: Նրա ողջ կեանքը անքակտելիօրէն կապուած է հայ ժողովրդի այնպիսի սուրբ գաղափարների հետ, ինչպէս` Թուրքիայի կողմից Եղեռնի ճանաչումը, հայոց սրբութիւնների ու հողերի վերադարձնելը, Մայր Հայաստանի հզօրացումը:

Արդէն վաղ առաւօտից Արամ Ա.-ը իր աշխատասենեակում տարբեր հանդիպումներ, հեռախօսային բանակցութիւններ, միջթեմական քննարկումներ, աշխատանքային խորհրդակցութիւններ է ունենում` ուղղուած ինչպէս հայութեան պահպանմանը, այնպէս էլ այս աշխարհում համամարդկային կողմնորոշումներին, որպէսզի մարդիկ որպէս մարդ մնան, իսկ երեխաները երջանիկ ապագայ ունենան: Անցած տարին վեհափառ տէրը յայտարարեց հայ մանկան տարի:

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս Արամ Ա.-ը միջազգային դէմք է, բայց միաժամանակ` անսահմանօրէն հաւատարիմ իր հայրենիքին, պատմութեանը, հայութեանը: Նրա համար հայ լինելը սրբութիւն է` Եղեռնի զոհերի յիշատակը պահպանող առաքելութիւն, անդադրում աշխատանք եւ մեծագոյն հպարտութիւն: Նրա հետ առնչուելիս այնպիսի տպաւորութիւն ես ստանում, որ նրա բոլոր շարժումները, բառերը ենթատեքստ ունեն, ընդգծում են նրա անսահման սէրը սեփական ժողովրդի նկատմամբ: Նրա հետ խօսելիս մէկ անգամ եւս համոզւում ես, որ բաւական չէ հայ ծնուել, անհրաժեշտ է ապրել որպէս հայ:

Վեհափառի դանդաղ, բայց հաստատուն քայլերը ընդգծում են նրա ներքին ուժն ու նրանից ծնուող զօրութիւնը: Նրա իմաստնութեան շնորհիւ տարբեր երկրներում ապրող մարդիկ, անկախ իրենց հաւատքից, յարգում են կաթողիկոսի հայեացքները ինչպէս կրօնական, այնպէս էլ քաղաքական հարցերում: Այսօր  Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս Արամ Ա.-ը լեցուն է ուժով ու էներգիայով: Ողջ աշխարհի հայերին նա կոչ է անում աննկուն ոգով պատրաստ լինել իսկական մարտի` պահպանելու հայ ինքնութիւնը: Ինչպէս եւ բնորոշ է հոգեւոր հօրը, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս Արամ Ա.-ը կիսում է իր ժողովրդի աշխատանքն ու հոգսերը, ցաւն ու ուրախութիւնը, իսկ ժողովուրդը դրան պատասխանում է իր անսահման սիրով:

Թանկագին ընթերցողներ, ձեր ուշադրութեանն ենք ներկայացնում «Կամուրջ» ալմանախի բացառիկ հարցազրոյցը Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս Արամ Ա.-ի հետ: Ձեզնից շատերը, կարդալով նրա պատասխանները, դրանք կարող են համեմատել իսկական քարոզի հետ, երեւի թէ դա հէնց այդպէս է…

Աւելացնենք, որ վեհափառ տէրը աստուածաբանութիւն է ուսումնասիրել Պոսսի (Զուիցերիա) Էքիւմենիստական հիմնարկում, բարձրագոյն աստիճաններ է ստացել Մերձաւոր Արեւելքի աստուածաբանութեան համալսարանից եւ Պէյրութի ամերիկեան համալսարանից եւ պաշտպանել է տոքթորի աստիճան Նիւ Եորքի Ֆորտխեմի համալսարանում: Մասնագիտութեան հիմնական բնագաւառներն են` փիլիսոփայութիւնը, աստուածաբանութիւնը եւ արեւելեան եկեղեցիների պատմութիւնը: Կիլիկեան կաթողիկոսութեան ներքոյ են Լիբանանի, Սիրիայի, Կիպրոսի, Յունաստանի, Իրանի, Քանատայի եւ Միացեալ Նահանգներու թեմերը:

ՀԱՐՑՈՒՄ.- Աստուած օգնական, վեհափառ տէր: Վեհափառ տէր, քանի՞ տարի է, ինչ ծառայում էք եկեղեցուն:

ՊԱՏԱՍԽԱՆ.- Հոգեւոր առաջնորդը, որ աստիճանի վրայ էլ որ գտնուի, ծառան է Աստուծոյ եւ եկեղեցուն: Ես ծառայում եմ Աստուծոյ ու Հայ եկեղեցուն Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան ճամբով: 14 տարեկանում ընդունուել եմ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ դպրեվանքը:  Իմ հոգեմտաւոր կազմաւորումը ստացել եմ դպրեվանքում եւ 1968-ին ձեռնադրուել եմ աբեղայ:

Հ.- Վեհափառ տէր, ինչպէ՞ս են կառուցւում այսօր Մեծի Տանն Կիլիկիոյ  յարաբերութիւնները Ռուս ուղղափառ եկեղեցու հետ: Մեր եկեղեցիները ինչ-որ ձեռնարկներ անցկացնու՞մ են Եղեռնի զոհերի յիշատակին նուիրուած:

Պ.- Ուղղափառ աշխարհը բաժանուած է երկու ընտանիքի: Մէկը եկեղեցիների արեւելեան  ընտանիքն է, որի մի մասը կազմում է Հայոց եկեղեցին, իսկ երկրորդ ընտանիքը ուղղափառ եկեղեցիներից կազմուած ընտանիքն է, որի մի մասը կազմում է ռուսական եկեղեցին: Պէտք է նշեմ, որ երկու եկեղեցիների միջեւ գոյութիւն չունի հաղորդութիւն, այլ խօսքերով ասած` մենք չունենք աստուածաբանական միութիւն: Մենք տարբեր աստուածաբանական մօտեցումներ եւ տարբեր տեսանկիւններ ունենք: Մեզ միաւորում են հասարակական ծիսակատարութիւնները, սովորոյթները, արժէքները, մօտեցումները տարբեր հարցերին: Դրա հետ մէկտեղ, մեր եկեղեցիների միջեւ միշտ գոյութիւն են ունեցել ներդաշնակ յարաբերութիւններ: Մենք միշտ համագործակցել ենք միմեանց հետ: Արդի աշխարհում շատ կարեւոր են ու անհրաժեշտ` միջեկեղեցական յարաբերութիւնները, շփումը: Յատկապէս ուզում եմ նշել այդ համագործակցութիւնը ռուսական եւ հայկական եկեղեցիների միջեւ: Չնայած արդէն գոյութիւն ունեցող յարաբերութիւններին, մենք պարտաւոր ենք ձգտել, որպէսզի այդ  շփումն աւելի խորանայ: Չէ՞ որ բացի մեր աստուածաբանական, եկեղեցական հարցերից, մեզ միաւորում են մշակութային, հասարակական, եկեղեցական սովորոյթները, արժէքները: Երկու ժողովուրդների միջեւ յարաբերութիւնները պէտք է էլ առաւել ամրանան: Եթէ աւելի խորանանք, ապա այսօր միջազգային տիրող պայմանները պարտաւորեցնում են, որպէսզի Ռուսաստանի եւ Հայաստանի միջեւ յարաբերութիւնները ընդունեն աւելի լուրջ ծաւալային չափեր: Այսօր Ռուսաստանում ապրում է շուրջ երկու միլիոն հայ: Այդ հայերը միշտ իրենց մասնակցութիւնն են ունեցել Ռուսաստանի կեանքում: Դա հաստատում է պատմութիւնը: Մեր երկրների միջեւ բարեկամութիւնը հնուց է գալիս: Պատմական յարաբերութիւնները մեզ պէտք է յուշեն այն մասին, թէ ինչպէս կառուցենք այդ յարաբերութիւնները հետագայում: Ինչ վերաբերում է ապրիլի 24-ին, ապա Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը այդ ուղղութեամբ անցկացնում է եւ պէտք է շարունակի շատ լուրջ լուսաւորչական եւ քարոզչական աշխատանք տանել ինչպէս եկեղեցական ոլորտում, այնպէս էլ տարբեր համաշխարհային կրօնների եւ եկեղեցական փոխյարաբերութիւնների բնագաւառում: Այդ աշխատանքը պէտք է կատարի ինչպէս Ամենայն հայոց կաթողիկոսութիւնը, այնպէս էլ Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը: Այդ գործը երբեք չի դադարելու: Մենք հաստատուն քայլերով առաջ ենք գնում եւ պէտք է շարունակենք պահանջել պատմական արդարութիւն: Հայոց եղեռնի համընդհանուր ճանաչումը, ի հարկէ, համարում եմ ծայրայեղ անհրաժեշտ: Այդ ճիչը պէտք է բոցավառուի ողջ աշխարհով մէկ: Մենք պէտք չէ նահանջենք, այլ պէտք է հետեւողականօրէն շարժուենք դէպի  մեր նպատակը:

Հ.- Վեհափառ տէր, ի՞նչ կ՛ասէք բոլոր նրանց, ովքեր չեն հաւատում, որ կարելի է վերադարձնել մեր հողերը, կալուածքները, եկեղեցիների ունեցուածքը, որոնք մնացել են Արեւմտեան Հայաստանում:

Պ.- Աստուածաշնչում մի արտայայտութիւն կայ, որն ուզում եմ օրինակ բերել: Այնտեղ ասւում է այն մասին, որ պէտք է «կարդալ ժամանակի նշանները»: Դրան ուզում եմ աւելացնել, որ լաւ ղեկավարը դա այն մարդն է, ով կարող է ճիշդ ձեւով կարդալ ժամանակի նշանները, դրանք ճիշդ հասկանալ, ընկալել եւ դրանից յետոյ ընդունել համապատասխան, տեղին որոշումներ, մօտեցումներ: Աշխարհն այսօր փոփոխական է: Բոլոր առումներով  աշխարհի ներսում տեղի են ունենում  արմատական փոփոխութիւններ: Հետեւաբար մենք պէտք է հաշուի առնենք այս ամէնը, իմանանք փոփոխման պայմանները եւ, չկասկածելով, հետեւենք մեր ազգային ձգտումներին: Օրինակ` ո՞վ կարող էր մտածել, որ հզօր Խորհրդային Միութիւնը կարող է խորտակուել: Ո՞վ կարող էր ասել, որ մենք կ՛ունենանք ազատ, անկախ երկիր, որը մենք ստացանք առանց որոշակի խոչընդոտների ու առանց արիւնահեղութեան: Ո՞վ կարող էր ասել, որ մենք կարող ենք ազատագրել Արցախը: Հետեւաբար պատմութիւնը երբեմն ունենում է իր անակնկալները եւ մատուցում է մեզ պայմանների արմատական փոփոխութիւններ: Մենք պէտք է անենք ամէն ինչ` հասնելու ազգային հարցի, յոյսերի բարձրագոյն ձգտումներին:

Ինչ վերաբերում է մեր ազգային պահանջներին, նրանք ունեն շատ աստիճաններ` դրանք հողային պահանջներն են, ունենք մարդու իրաւունքին վերաբերող հարցեր, կան կալուածների հետ կապուած հարցեր, կայ Եղեռնի ճանաչման հարցը: Այս ամէնը ցոյց է տալիս, որ մեր ազգային պահանջները`  դա բազմակողմանի իրականութիւնն է: Ինձ թւում է, որ այդ ուղղութեամբ ամէնից առաջ անհրաժեշտ է ձեւաւորել համահայկական մտածողութիւն եւ այդ հարցի վերաբերեալ ընդհանուր մօտեցում: Եթէ այդ հարցի կապակցութեամբ լսուեն տարբեր կարծիքներ Հայաստանից, Լիբանանից, ընդհանրապէս սփիւռքի տարբեր կէտերից, ապա դա երբեք չի նպաստի նրան, որ մեր ազգային պահանջները ունենան մեծ, ազդեցիկ ուժ: Որպէսզի այդ ազգային պահանջները լինեն առաւել արդիւնաւէտ, հետեւողական, նախ մենք պէտք է միաւորուենք ինքներս մեր մէջ: Միասնութիւնը ուժի ակունքն է, ներքին հզօրութիւնը: Միասնութեան դէպքում մենք կարող ենք ճիշդ միջոցներով զարգացնել  եւ առաւելագոյնս ներկայացնել մեր պահանջները  ժամանակակից աշխարհին: Ներկայ աշխարհը բացառապէս տարբեր է: Մենք չենք կարող գործել հին ժամանակների նման, մեր հին մտածողութեամբ, հին մօտեցումներով, հին գործողութիւններով: Պէտք է մեր ազգային պահանջը ժամանակակից դարձնել եւ այնպէս անել, որ այն  ներկայ աշխարհի օրակարգում  զբաղեցնի առաջնահերթ տեղ: Մեծ պետութիւնները պէտք է զբաղուեն մեր հարցով: Ընդ որում անհրաժեշտ է, որ մեր մօտեցումները ներդաշնակեն այսօրուայ աշխարհի սպասումներին ու հոգսերին: Այս ամէնը ենթադրում է մի աշխատանք, որը պէտք է լինի շատ հետեւողական, լուրջ եւ, միաժամանակ, ունենայ համահայկական հնչեղութիւն:

Հ.- Վեհափառ տէր, Լիբանանի հայ համայնքը այսօր համարւում է ամենաուժեղ համայնքներից մէկը: Սփիւռքի ուրիշ ի՞նչ համայնք կարող է համեմատուել Լիբանանի համայնքի հետ:

Պ.- Մենք չենք կարող եւ ճիշդ չէ առանձնացնել համայնքները միմեանցից եւ գնահատական տալ նրանց: Նախ պէտք է ուսումնասիրել իւրաքանչիւր համայնքի պատմութիւնը, նրա միջավայրը: Փաստօրէն, Լիբանանի համայնքը դարձել է սփիւռքի հայութեան ողնաշարը: Ինչո՞ւ: Որովհետեւ Եղեռնից յետոյ հայերը «սիրիական ճանապարհով» եկել են Լիբանան եւ այստեղ ձեռք բերել մեծ ազատութիւն: Եւ  օգտուելով այդ ազատութիւնից` մենք կարողացել ենք կազմակերպել մեր համայնքը: Չէ՞ որ Լիբանանը համարւում է համայնքային երկիր: Լիբանանի հայ համայնքը դարձել է սփիւռքի սիրտը` մշակութային, հոգեւոր, կրթական եւ քաղաքական առումներով: Եթէ այժմ սկսենք  դիտել սփիւռքի այլ համայնքները, ապա կը տեսնենք, որ մեծ մասամբ սփիւռքի տարբեր համայնքների ղեկավարները  ոչ միայն ծնուել են այստեղ` Լիբանանում, այլ յատկապէս այստեղ են ձեւաւորուել որպէս անհատներ եւ միայն դրանից յետոյ ուղեւորուել են ծառայելու այլ համայնքներում: Այսօր իւրաքանչիւր համայնք ունի իր պատմութիւնը, իր անցեալը, իր ներսում կառուցուած կարգը, իր միջավայրը: Ելնելով դրանից` կարել է հասկանալ եւ եզրակացնել, որ համայնքները բաժանել չի կարելի: Ահա օրինակ` վերջերս ես վերադարձայ Իրանից: Երեք շաբաթ ես գտնուել եմ Իրանում: Իրանի հայութիւնը, որպէս համայնք, որը մօտ է հայրենիքին, լաւ է կազմակերպուած, ուժեղ է իր կառոյցներով, իր ներքին ոգով, իր ներդաշնակութեամբ: Այդ ամէնը նկատում եմ նաեւ Լիբանանում: Նոյնը կարելի է ասել նաեւ Սիրիայի մասին: Ամերիկայի համայնքը ձեւաւորուել է բոլորովին այլ պայմաններում: Հետեւաբար իւրաքանչիւր հայ համայնք պէտք է դիտել ներսից եւ յետոյ փորձել գնահատել:

Հ.- Վեհափառ տէր, ի՞նչ գիտէք Ռուսաստանի համայնքի մասին:

Պ.- Ռուսաստանում եղել եմ երեք անգամ: 80-ական թուականներին եղել եմ տարբեր առիթներով, իսկ վերջին անգամ Ռուսաստանում եղել եմ երկու տարի առաջ` շատ կարճ այցով: Այդ պատճառով որեւէ գնահատական Ռուսաստանի հայ համայնքին չեմ կարող տալ: Գիտեմ, որ այնտեղ մեծ թիւով հայեր կան, բայց, ցաւօք, չկան լիակատար հայկական դպրոցներ, եկեղեցիները քիչ են: Ռուսաստանում հայ համայնքը հայկական մտայնութեամբ դեռ չի կայացել որպէս միասնական, կազմակերպուած, ուժեղ համայնք: Կարծում եմ, որ հիմա այն ժամանակն է, երբ այդ ուղղութեամբ պէտք է կատարել լուրջ աշխատանք: Գիտեմ, որ Մոսկուայում կառուցւում է  մայր եկեղեցի, կան կրօնական եւ կրթական ծրագրեր, անցկացւում են տարբեր միջոցառումներ: Այդ ամէնը դրական եմ գնահատում: Անհրաժեշտ է, որ յատուկ կարեւորութիւն տրուի հայկական դպրոցներին ու եկեղեցիներին: Ցանկացած համայնքում դրանք հանդիսանում են կառոյցի հիմք, համայնքի հետագայ պահպանման ու գոյութեան գրաւականը, դառնում են մեր հոգեւոր աշխարհի երաշխիքը եւ օգնում են պահպանելու մեր ազգային ինքնութիւնը: Հետեւաբար համայնքի ներսում համատեղ, ներդաշնակ, կազմակերպուած գոյութիւնը եւ տարբեր միջոցառումների կազմակերպումը համարում եմ հայրենիքից հեռու ապրող հայերի կեանքի կարեւորագոյն մասը:

Հ.- Վեհափառ տէր, այսօր, ցաւօք, շատ հայեր հեռանում են Հայաստանից` փոխելով հայրենիքում իրենց կեանքը մի կտոր հացի հետ: Անձամբ ես նման իրավիճակից ոչ թէ տխրում եմ, այլ հոգիս լաց է լինում: Ինչքա՞ն է դա տեւելու…

Պ.- Այդ հարցի վերաբերեալ ես Երեւանում  եւ այլ վայրերում, որտեղ եղել եմ տարբեր առիթներով, յայտնել եմ իմ յստակ կարծիքը: Կարծիքս չի փոխւում. գաղթը դա «ազգային արիւնահոսութիւն»  է: Մեր թշնամիները` թուրքերը, Հայաստանն ուզում էին առանց հայերի, իսկ այսօր Հայաստանն ինքն է կանգնել դատարկման ճանապարհին: Ցաւօք, դա իրականութիւն է: Այդ գաղթը իրօք շարունակւում է: Դա համահայկական հարց է, համահայկական տագնապ: Այդ իրավիճակը մեծ վտանգ է ներկայացնում ե՛ւ Հայաստանի ապագայի, ե՛ւ հայ ազգի համար: Մենք պէտք է լրջագոյնս մօտենանք այդ հարցին: Պէտք է տեսնել այդ վէրքը, ընդունել այն եւ փորձել բուժել, ունենալ այնպիսի մօտեցումներ, մտածել այնպիսի միջոցների մասին, որոնցով հնարաւոր լինի կանխել գաղթը, որպէսզի այն հետագայում ամբողջովին կանգ առնի: Մենք դա պէտք է անենք: Դա մեր պարտքն է` մտածել մեր հայրենիքի մասին, չփնտռել այլ վայրեր` այնտեղ արմատներ ձգելու: Ի՞նչն է մարդկանց մղում այն բանին, որ նրանք մեկնում են այնտեղից: Կարծում եմ, որ դրանք տնտեսական պատճառներ են: Մեր ժողովուրդը  Հայաստանի ներսում տնտեսական դժուարութիւններ ունի: Մեկնողները ուզում են ինչ-որ չափով մեղմել այդ տնտեսական դժուարութիւնները, այլ բառերով ասած` «բուժել վէրքը»` մեկնելով երկրից Մոսկուա, Ռուսաստան կամ Արեւմուտք: Ինչո՞ւ պէտք է Հայաստանում գաղթ առաջանար: Կարծում եմ, որ մեր ժողովրդի տնտեսական վիճակի բարելաւումը պէտք է դառնայ Հայաստանի կառավարութեան օրակարգի առաջնահերթ հարցը: Անհրաժեշտ է մտածել, թէ ի՛նչ անել եւ ինչպէ՛ս անել հայրենիքում ժողովրդին պահելու համար: Յատուկ աշխատանք է պահանջւում այդ ուղղութեամբ: Ես չեմ ասում, թէ այդպիսի աշխատանք չի տարւում, բնականաբար այն տարւում է, բայց այս սարսափելի, ահաւոր ճգնաժամի պայմաններում մեր ջանքերը պէտք է բազմապատկել: Այդ հարցում սփիւռքը եւս ձգտելու է կատարել իր առաքելութիւնը: Հայաստանի ներքին իրավիճակը համահայկական հարց է եւ վերաբերում է ոչ միայն Հայաստանին, այլ նաեւ` սփիւռքին: Հետեւաբար Հայաստանի իշխանութիւնները պէտք է միանան սփիւռքի տարբեր կառոյցների հետ` որոշելու, թէ ինչպէ՛ս բարձրացնեն մեր ժողովրդի տնտեսական մակարդակը: Կրկնում եմ եւս մէկ անգամ` գաղթը «ազգային արիւնահոսութիւն»  է: Իսկ ինչ վերաբերում է սփիւռքին, տարբեր համայնքներից գաղթը անհրաժեշտ է վերափոխել  դէպի հայրենիք վերադարձին: Արեւմտեան երկրներ մեկնելու փոխարէն` հայեր թող մեկնեն Հայաստան: Այլ խօսքերով ասած` մեր ժողովրդի եւ  իւրաքանչիւր հայի օրակարգի առաջնահերթ հարցը պէտք է դառնայ հզօր Հայաստանի Հանրապետութեան կառուցումը եւ նրա հետագայ բարգաւաճումը: Մեր բոլոր հնարաւորութիւնները ներդնելու ենք մեր գործունէութեան մէջ` համագործակցելով Հայաստանի իշխանութիւնների հետ, աշխատելով Արցախի եւ Հայաստանի հզօրացման համար:

Հ.- Վեհափառ տէր, այստեղ` Լիբանանում, լուրջ մարդկանցից լսել եմ այնպիսի կարծիք, որ սփիւռքը աստիճանաբար «հալչում» է, եւ մօտ յիսուն տարի է մնացել նրա գոյութեանը: Դա հաստատում է նաեւ այն, որ Լիբանանում արդէն փակուել է երեք հայկական դպրոց:

Պ.- Բնականաբար սփիւռքը հայրենիքից դուրս է, գտնւում է այլ ժողովուրդների կողքին, ենթարկւում է «մաշուածութեան»: Դա վերաբերում է ոչ միայն հայ, այլեւ ցանկացած ժողովրդի: Եթէ վերցնենք հրէական ժողովրդի օրինակը, ապա նրանք էլ են մասամբ ձուլման ենթարկուել: Ռուսաստանում դարձել են ռուս հրեաներ, Ամերիկայում` ամերիկացի հրեաներ:

Բայց դրա հետ մէկտեղ նրանք համախմբուել են իրենց սովորոյթների, արժէքների, նպատակների շուրջ: Այժմ դա վերաբերում է նաեւ մեր սփիւռքին: Օրինակ` Ամերիկայում նոր սերունդը խօսում է անգլերէն, նշանակում է` նրանք հայ չե՞ն: Ֆրանսայում եւ նոյն Ռուսաստանում խօսում են ֆրանսերէն ու ռուսերէն: Նրա՞նք էլ հայեր չեն: Դա վկայում է այն մասին, որ սփիւռքը միշտ  ենթակայ է ձուլման: Մենք պէտք է մշակենք համապատասխան քաղաքականութիւն ինչպէս սփիւռքի համար ընդհանրապէս, այնպէս էլ` առանձին վերցրած համայնքի համար: Բոլորս ապրում ենք տարբեր պայմաններում: Անհրաժեշտ է մտածել, թէ հասարակական ի՞նչ արժէքներ կարող են երաշխիք դառնալ մեր միասնութեան ու ինքնութեան: Երբեմն այն հայերը, որոնք չեն խօսում հայերէն, աւելի հայրենասէր են, քան նրանք, ովքեր տիրապետում են հայերէնին: Հաշուի առնելով այս իրավիճակը` մենք պէտք է փոխենք մեր մօտեցումները, որպէսզի հայերին հաւաքենք մեր շուրջը եւ նրանց զգացնել տանք իրենց հայ լինելը: Նրանք պէտք է հպարտանան, որ հայ են: Ցաւօք, մենք այդ հարցերին մօտենում ենք աւանդական միջոցներով: Սփիւռքը ապրում է փոփոխականութեան պայմաններում: Ուզում եմ օրինակ բերել: Հինգ տարի առաջ գնացել էի Ամերիկա, Լոս Անճելըս: Իմ հրապարակախօսական խօսքի 75 տոկոսը հայերէն էր: Վերջերս նորից այնտեղ գնացի, այս անգամ արդէն հակառակն էր: Ինչո՞ւ: Քանի որ նոր սերունդը մեծ մասամբ հասկանում եւ խօսում է անգլերէն: Ստացւում է, որ նրանք հայեր չե՞ն: Հայեր են: Այս հարցում պէտք է հաշուի առնել նրանց կենցաղային պայմանները, շրջապատը: Պահպանելով հինը, աւանդականը, որոնք կարող են մեր ազգային միասնութեան երաշխիքը  դառնալ եւ պահպանել մեր կրօնական, մշակութային առանձնայատկութիւններն ու ինքնութիւնը, անհրաժեշտ է բացուիլ մեր շրջապատին եւ դրանից եկող նոր երեւոյթներին ու մարտահրաւէրներին: Ամէն ինչում անհրաժեշտ է ուժեղ, ուժական մօտեցում: Չի կարելի այլեւս ապրել սառած, քարացած հասկացութիւններով:

Հ.- Վեհափառ տէր, այդ դէպքում ինչպէ՞ս էք դուք վերաբերւում խառն ամուսնութիւններին:

Պ.- Այս հարցում պէտք է ունենանք երկու մօտեցում: Առաջինը սկզբունքային մօտեցումն է: Ասացէք` այսօր կա՞յ այնպիսի ժողովուրդ, որը քաջալերի ամուսնութիւնները այլ ազգերի զաւակների հետ: Չեմ կարծում: Մենք բացարձակապէս դէմ ենք խառն ամուսնութիւններին: Բայց կան երկիրներ, որտեղ մարդիկ ստիպուած են գնում դրան, քանի որ հայերի քանակը քիչ է: Այս դէպքերում մենք չենք կարող ունենալ խիստ մօտեցում: Պէտք է հասկացողութեամբ մօտենալ: Այդ ամուսնութիւնները, որոնք կայացել են տարբեր ազգերի մարդկանց միջեւ, պէտք է ձգտենք փորձել հայացնել:

Բոլոր ժամանակներում մեր ժողովրդի պատմութեան մէջ այս գիծը եղել է բնութագրող արժանավայել գծերից մէկը: Առանձնապէս` կիլիկեան ժամանակաշրջանում: Մենք միշտ բաց եղել ենք ուրիշների առաջ: Վերցրել ենք ուրիշների լաւ կողմերը, օտարը հայ ենք դարձրել: Այսօր կան այնպիսի ընտանիքներ, որտեղ մայրերը օտարերկրացիներ են, բայց այդ մասին ոչ ոքի յայտնի չէ, որովհետեւ  նրանք ամբողջովին դարձել են հայուհիներ, դարձել են հայ ընտանիքների մայրեր, խօսում են հայերէնով: Մենք պէտք է պահպանենք մեր արժէքները եւ սկզբունքները, բայց դրա հետ մէկտեղ մտածենք այն մասին, թէ ինչպէս անել, որ հայ միջավայրէն հեռու մնացած ընտանիքները ապրեն հայկական կեանքով, իրենց հայ զգան: Ծայրայեղութիւնները, ինչպէս նաեւ ինքնակղզիացումը վտանգաւոր են: Այսօր մենք ապրում ենք համաշխարհայնացած դարում: Մենք ցանկապատուած չենք: Մեր պատմութեան մէջ մենք մեզ այլ ժողովուրդներից բաժնող մեր շուրջը ցանկապատ ենք հիւսել` պահպանելու համար մեր մշակոյթը, կրօնը, ինքնութիւնը: Այդ պատնէշները աւելի հզօր էին, քան աշխարհագրականը: Այսօր այդ բոլոր պատնէշները քանդուել են: Ներկայումս մենք ապրում ենք չսահմանազատուած «ընկերութիւնում»: Հաշուի առնելով այս ամէնը` հասկանում ենք մի բան` սփիւռքում մեր ժողովրդի կեանքը ամէն րոպէ, պայքարի կոչ է: Այդ պայքարի արդիւնքում պէտք է պահպանենք մեր ազգային ինքնութիւնը, արմատները, բայց միաժամանակ մեր շրջապատի հետ գտնուենք կայուն, ներդաշնակ վիճակում:

Հ.- Վեհափառ տէր, ինչպէ՞ս  կը գնահատէիք մեր կուսակցութիւնների աշխատանքը սփիւռքում:

Պ.- Երբ ձեւաւորուել է սփիւռքը, աւելի կազմաւորուել են երեք կուսակցութիւնները: Կրթական, մշակութային եւ այլ բնագաւառներում, բոլորը վճռորոշ դեր են խաղացել սփիւռքի կեանքում: Առանձնապէս «Հայ դատի» հարցերում, իւրաքանչիւրը իր դերն է ունեցել, իր մօտեցումը, իր հնչեղութիւնը: Բոլորը լուրջ աշխատանք են կատարել Հայ դատի շրջանակներում: Հայաստանի անկախութիւն ստանալուց յետոյ այս աշխատանքները շարունակուել են:  Իսկ այժմ անհրաժեշտ է Հայ դատի աշխատանքները վարել համահայկական մակարդակով` Հայաստանը, որպէս հանրապետութիւն` իր մօտեցմամբ, սփիւռքը` իր, եկեղեցին` իր: Այս մօտեցումները պէտք է լինեն համահունչ, սերտ միահիւսուած եւ շարժուեն միմեանց զուգահեռ:   Մենք պէտք է գտնուենք միեւնոյն կամարի տակ, միեւնոյն օղակում` համահայկական մօտեցմամբ` պահպանելով ներքին տարբերութիւնները: Ինչպէս արդէն ասացի, Հայաստանի Հանրապետութիւնը չի կարող անել կամ ասել այն, ինչ սփիւռքը: Այստեղ նստած` ես կարող եմ Թուրքիայից ետ պահանջել մեր հողերը: Հայաստանում կարող են որդեգրել այլ մօտեցում: Որպէսզի աշխատանքի, դերերի բաժանում կատարուի, այդ ուղղութիւններում անհրաժեշտ է յստակութիւն: Նման մօտեցումը աւելի կը հզօրացնի Հայ դատի պահանջը: Անհրաժեշտ է լինել իրապաշտ ու արթուն: Ո՞վ կարող էր մտածել, որ Թուրքիան կը դառնայ Մերձաւոր Արեւելքի համար կարեւոր գործընկեր: Մեր մօտեցումները պէտք է փոխուեն Եւրոպայում, Մերձաւոր Արեւելքում, Ամերիկայում: Բայց այդ աշխատանքը պէտք է կատարուի համաձայնեցուած սփիւռքի ու Հայաստանի կողմից:

Հ.- Վեհափառ տէր, ինչո՞ւ մենք  արդէն հիմա չենք կարող ետ պահանջել մեր հողերը, եկեղեցիները: Երեւի թէ եկեղեցական արխիւներում պահպանուել են գրառումները:

Պ.- Այդ հարցը ունի տարբեր կողմեր: Այո՛, մենք կարող ենք ասել, որ մեր հողերը ետ ենք ուզում, սակայն դրանք  պարզապէս զգացմունքային արտայայտութիւններ կը լինեն: Այդ հարցը ունի օրինական, իրաւաբանական, իրաւական, քաղաքական կողմեր: Այսօր կան միջազգային դատարաններ եւ միջպետական յարաբերութիւններ: Այդ ամէնը պէտք է ուսումնասիրել: Մի քանի ամիս առաջ մենք առաջին անգամ հրաւիրեցինք միջազգային օրէնքի 30 օտար մասնագէտների, որոնց առաջ դրեցինք Եղեռնի ճանաչման հարցը: Հարցը դրուած էր շատ յստակ` ի՞նչ է ասում միջազգային օրէնքը այդ մասին, ինչպէ՞ս յետոյ գործել: Մենք պատրաստւում ենք հետագայում էլ շարժուել այդ ճանապարհով: Հայկական հարցը պէտք է դիտարկել միջազգային օրէնքի սահմաններում եւ դրան համապատասխան` կառուցել մեր պահանջները: Այժմ եկել է այն ժամանակը, որ Հայ դատը գործի միջազգային իրաւունքի լոյսի տակ:  Նրա օգնութեամբ պէտք է պահանջել մեր հողերը, կալուածները, եկեղեցիները եւ այլն:

Հ.- Վեհափառ տէր, ինչքա՞ն ժամանակ է մեզ պէտք հայկական հարցը լուծելու համար:

Պ.- Դա ժամանակի հարց չէ: Դա պայմանների փոփոխութեան հարց է: Ինչպէս արդէն ասացի, մենք պէտք է կարդանք ժամանակի նշանները եւ ճշդենք համապատասխան մօտեցումներ:  Մենք չգիտենք, թէ ի՛նչ է լինելու վաղը: Քաղաքական պայմանները անընդհատ փոփոխւում են: Թուրքիան այսօր աշխարհաքաղաքական առումով ունի իր կարեւոր ուժը, բայց այսօր Թուրքիայի համար Հայկական հարցը դարձել է մղձաւանջ: Եւ մենք պէտք է ամէն մի առիթ օգտագործենք ինչպէս իսլամական աշխարհի, այնպէս էլ Եւրոպայի ներսում: Անհրաժեշտ է ոչ միայն խօսել Եղեռնի ճանաչման մասին, այլ նաեւ` հատուցումների մասին: Ճանաչումն ու փոխհատուցումը սերտօրէն փոխկապակցուած են: Թուրքիան դա շատ լաւ գիտի: Թուրքական կողմը հասկանում է, որ Եղեռնի պաշտօնական ճանաչումին հետեւելու է փոխհատուցման հարցը:

Հ.- Վեհափառ տէր, դուք եղե՞լ էք Արցախում:

Պ.- Վերջին անգամ Հայաստանում եղել եմ մէկ տարի առաջ, հանրապետութեան 20-ամեակին նուիրուած ձեռնարկների ժամանակ:  Ցաւօք, Արցախում երբեք չեմ եղել: Մեղաւորը այդ հարցում ես եմ: Ինձ բազմիցս հրաւիրել են տարբեր ձեռնարկների: Վերջին անգամ ինձ հրաւիրել են Շուշիի ազատագրման 20-ամեակի կապակցութեամբ: Անձամբ նախագահ Բակօ Սահակեանն է հրաւիրել: Բայց հէնց այդ օրերին գտնւում էի Ապու Տապիում` նոր հայկական եկեղեցու հիմնարկէքը կատարելու: Արցախը միշտ իմ հոգում է, թէեւ այնտեղ երբեք չեմ եղել: Մեր ազգային պահանջների մէջ Արցախը շատ կարեւոր տեղ է զբաղեցնում: Ազգային պահանջները չի կարելի նեղ սահմաններում դիտարկել, այդ հարցին պէտք է մօտենալ լայնածաւալ հայեցակէտով: Այսօր արդէն ունենք անկախ Հայաստան, ունենք մեր Արցախը, եւ հէնց նրանց պէտք է հզօրացնենք` ի խնդիր մեր ազգային պահանջատիրութեան:

Հ.- Վեհափառ տէր, ի՞նչ կը ցանկանայիք Ռուսաստանի հայերին:

Պ.- Որպէսզի իրենց կեանքն առաւել կազմակերպուած դարձնեն, հայկական կեանքը պէտք է դնել աւելի ամուր հիմքերի վրայ` կրթութեան եւ մշակոյթի առումով: Պէտք է ստեղծել նոր հիմնարկներ, միաւորուել դրանց շուրջը, որպէսզի պահպանուի ազգային ինքնութիւնը: Հսկայական Ռուսաստանի մէջ, մենք փոքրիկ համայնք ենք: Սփիւռքում դժուար է հայ մնալ: Արմատների պահպանումը ամէնօրեայ պայքար է: Հէնց այդ պատճառով Հայաստանի եւ սփիւռքի համագործակցութիւնն անչափ կարեւոր է: Հայաստանը պարտք ունի սփիւռքին, իսկ սփիւռքը` Հայաստանին: Բայց պէտք է գիտակցել` ի՛նչ պէտք է տալ եւ ի՛նչ պէտք է վերցնել: Ռուսաստանի հայերին համարում եմ շատ կարեւոր, որոշիչ ուժ: Երկու ժողովուրդների միջեւ դարաւոր բարեկամութիւնը պէտք է պահպանել եւ  խորացնել: Դա Ռուսաստանում ապրող հայերի պարտականութիւնն է: Այդ դերը պէտք է կատարի Ռուսաստանի հայ համայնքը: Մեր կեանքում կամուրջների անհրաժեշտութիւն կայ, ինչպէս կոչւում է ձեր հրատարակութիւնը, կամուրջ` համայնքների միջեւ, Հայաստանի եւ սփիւռքի, հայերի միջեւ: Կամուրջը անհրաժեշտ է ամէնուր` սրտերի միջեւ, հոգիների միջեւ, մտքերի միջեւ, որպէսզի մենք որպէս մէկ ազգ կարողանանք պահպանուել այս դժուարագոյն պայմաններում եւ արժանի լինենք մեր նախնիներին:

Հ.- Վեհափառ տէր, հնարաւո՞ր է, որ մօտ ապագայում գաք Ռուսաստան:

Պ.- Ռուսաստանի եւ Մոսկուայի սրբագոյն պատրիարք Կիրիլը իմ մտերիմ ընկերն է: Նրան գիտեմ 1980 թուականից: Կարծեմ` մենք երկուսս էլ նոյն տարիքի ենք: Միասին եղել ենք համաշխարհային եկեղեցական խորհուրդներին, երկու առիթներով նա եղել է այստեղ` Անթիլիասում: Երբ ես Եկեղեցիների համաշխարհային խորհրդի կենտրոնական կոմիտէի նախագահն էի, նա եղել է այդ խորհրդի անդամը:

Ռուսաստանում պաշտօնական այցելութեամբ հանգուցեալ պատրիարք Ալեքսէյ Բ.-ի հրաւէրով եղել եմ երեք օրով: Դա 1996 թուականին էր: Կարծում եմ, որ առիթ կը հանդիսանայ, որպէսզի ես եւ պատրիարք Կիրիլը նստենք ու խորհրդակցենք եկեղեցին եւ մեր ժողովուրդները յուզող հարցերի շուրջ:

Վեհափառ տէր, շնորհակալ եմ ձեզնից զրոյցի համար եւ մեծ յոյսեր ունեմ, որ դուք ձեր ուշադրութեանը կ՛արժանացնէք Ռուսաստանի հայ համայնքին եւ կ՛այցելէք Ռուսաստանի Դաշնութիւն` ամրացնելու Ռուսաստանի եւ Լիբանանի ու, ընդհանրապէս, ողջ սփիւռքի հայերի միջեւ յարաբերութիւնները: Վեհափառ տէր, օրհնեցէք մեր խմբագրութեանը հայրենիքին ծառայելու եւ մէկ անգամ էլ աղօթէք բոլոր հայերի համար, ովքեր օգնութիւն են խնդրում Աստծուց:

Հարցազրոյցն անցկացրեց ԼԻԱՆԱ ԶԱԽԱՐԵԱՆը
«Կամուրջ» ամսագրի գլխաւոր խմբագիր

Թարգմանեց
ՌԵԳԻՆԱ ՍԱՖԱՐԵԱՆ
ը

Մայիս, 2012

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )