Վահրամ Դաւթեա՛ն, Ամերիկան Քեզ Կը Սիրէ

ՔԱՐՈԼ ՔՈՒՐՉԻ, ԱԱԱ-Ի ՆԱԽԱԳԱՀ

Վերջին տարիներուն, Եւրոպայէն ետք, «Անհեթեթ գերիրապաշտութեան» հանդէպ հետաքրքրութիւնը աւելցած է նաեւ Միացեալ Նահանգներու մէջ:

Նիւեորքաբնակ հեղինակաւոր արուեստաբաններէն Քարոլ Քուրչի (վկայեալ անդամ` Ամերիկայի Արուեստի գնահատողներու կազմակերպութեան) յատուկ յօդուած մը գրած է Վահրամ Դաւթեանի մասին, ուր կը վերլուծէ եւ մեծապէս կը գնահատէ անոր արժէքը:

Ստորեւ կու տանք զայն ամբողջութեամբ:

Ժորժ տը լա Թուր, Խարդախութիւն` Խաղաքարտի Մէկնոցով, 1635

Վերջերս Փարիզ ճամբորդութեանս ընթացքին այցելեցի Լուվր եւ հանդիպեցայ Ժորժ տը լա Թուրի «Խարդախութիւնը խաղաքարտի մէկնոցով» գործին, որ կը նկարէ երեք փորձութիւններ` կիները, բախտախաղը եւ գինին, ներկայացուած` պալատական հիւրընկալուհի կնոջ մը եւ սեղանի մը շուրջ նստած երկու թուղթ խաղացողներու միջոցով, որոնցմէ մին զբաղած է խաբէութեամբ եւ աճպարարութեամբ: Գեղանկարը դիտելը զիս ուղղակի ղրկեց Վահրամ Դաւթեանի աշխարհը, տեսողական աշխարհ մը, որուն յաճախ դիմած եմ արուեստի քննադատի, գեղանկարներու առեւտուրով զբաղողի, գնահատողի եւ ուսուցողի իմ կեանքիս մէջ: Հինգ տարիներ առաջ, Նիւ Եորքի մէջ, արուեստի միջազգային ցուցահանդէսի մը ատեն Վահրամի գործին հանդիպելէ ետք, յաջողած եմ մօտ 20 գեղանկարներ տեղադրել Միացեալ Նահանգներու անհատական հաւաքածոներուն մէջ: Ի՛նչն է, որ ներգրաւած է զիս այս գործին եւ ինչո՛ւ դիւրին կ՛ըլլայ տնօրինել հաւաքածոներ, որոնք հիմա կ՛ընդգրկեն Վահրամի գեղանկարներէն, մինչ իրականութեան մէջ անկարելի է զանոնք լրիւ բացատրել կամ անոնց պատկանած շարժումին անուն մը տալ: Պատասխանին մէկ մասը, հաւանաբար, այն է,  թէ` իրականութեան մէջ այս շարժումը ինքնին խառնուրդ մըն է մասամբ` գերիրապաշտին, երեւակայականին, անհեթեթին եւ դասականին: Այլ բացատրութիւն մըն է այն, թէ գեղանկարներէն իւրաքանչիւրը ի՛ր պատմութիւնը կը պատմէ. պատկերաշար մը` երեւակայութեան, գերիրապաշտութեան, կախարդանքի տօնախմբութիւն մը, որ թափ կ՛առնէ դժբախտութենէն, յաճախ` քաղաքական եւ զգացական զօրաւոր երանգաւորումներով: Պարզօրէն ըսելու համար, ամերիկացի ակնդիրը այդ նկարներուն նկատմամբ որոշ անդրադարձ մը կ՛ունենայ, ո՛չ միայն անոր համար, որ անոնք շշմեցուցիչ են եւ գեղեցկօրէն գծուած, այլ որովհետեւ, նախնական մակարդակի մը վրայ անոնք դիտողին մէջ կ՛արթնցնեն խորունկ զգացումներ:

Վահրամ Դաւթեան ծնած է Վանաձոր, Հայաստան, 1961-ին, երբ Պերլինը տագնապի մէջ էր, Վիեթնամի պատերազմը` իր գագաթնակէտին, եւ Քուպայի հրթիռներու հարցը կը սպառնար Միացեալ Նահանգներուն:  1991-ին վերջ գտաւ Պաղ պատերազմը, որ իրեն առընթեր ունէր քաղաքական անհամաձայնութեան յիշատակներ, որոնք ծանր կը կշռէին շատերու յոյսերուն եւ ապագայի ծրագիրներուն վրայ. ինչպէս նաեւ կային Հայոց ցեղասպանութեան յիշատակները. այսպիսի ժամանակի մը մէջ էր, որ Վահրամ յայտնուեցաւ փլատակներուն մէջէն: Վնասուա՞ծ էր, այո՛, սակայն որոշած ըլլալով կալանքներէն անդին անցնիլ` Վահրամ ճամբորդեց սերտելու համար մեծ նկարիչները Փեթերսպուրկի «Էրմիթաժ»-ին մէջ. փորձառութիւն մը, որ այսօրուան իր գործերուն իբրեւ ակունք կը ծառայէ:

Այս փորձառութիւնը, անկասկած, անոր ստեղծագործութեան տուաւ կեդրոնացում, եւ շատ չանցած` ան շարունակեց իր ուսումը: Արդէն 1986-ին աւարտած Թերլեմեզեան արուեստի քոլեճը, Վահրամ նաեւ տիրացաւ բարձրագոյն տիտղոսի` Երեւանի Գեղարուեստաթատերական հիմնարկէն` 1992-ին: Ասոնք իր մասնագիտական վարկը կը կազմեն: Սակայն ի՛նչ ըսել Վահրամի կեանքի փորձառութիւններուն մասին. անոնց մասին, որոնք ձեւակերպեցին ո՛չ միայն նկարելու իր ոճը, այլ նաեւ` կեանքի իր ապրելաոճը, անոր վճռակամութիւնը` յառաջ ընթանալու 1988-ի Հայաստանի երկրաշարժէն ետք դէպի կեանք մը, բնորոշուած զօրութեամբ եւ ինքնամղումով:

Ի՛նչն է այն որոշակի աշխարհը, զոր Վահրամ շքեղօրէն կը նկարէ քերթուածի մը եւ պատմութեան դասի մը մէկ ամբողջութեան նման: Ատիկա աշխարհ մըն է` մասամբ բնազանցական, մասամբ գերիրապաշտ մասա՛մբ  մոգական, որ ակնյայտօրէն ցաւէն եւ տառապանքէն ծնած է, ինչպէս նաեւ` սարսափով յառաջ  եկած պատմական առնչութենէն: Անոր գեղանկարները իրենց գեղեցկութեան եւ թեքնիքին համար ոչ միայն ատակ են գովասանքի, այլեւ` իրենց պատգամներուն, որոնք յաճախ քողարկուած իրականութիւններով, կամ` կրկնակի հասկացութիւններով, ամփոփուած` իր կերպարներուն գործունէութեանց մէջ, որոնք զբաղած են դիմակաւորուած զրոյցներով, խաղերով: Երեւութապէս պարզ, սակայն աւելի ուշադիր զննումէ ետք` խաբեբայ, անպարկեշտ եւ դաւաճանութեամբ լի, յար եւ նման` 20-րդ դարու քաղաքական կեանքին: Մենք կը տեսնենք թռիչքի պահուն երաժիշտներ` հին, միջնադարեան փլատակ քաղաքին վերեւ, զեղծարարներ ռուլեթի ու թղթախաղի մէջ սեղանին, գաղտնիքներով պարուրուած ամոլներ, որոնք յաճախ դրուած են խաղաղ միջավայրի մէջ` շրջապատուած գեղեցկութեամբ մարմնաւորուած փառաւոր սիրամարգերով: Այրեր, կիներ եւ անկենդան իրեր օդին մէջ կը թռչին, կամ անուաւոր նաւակներով կը ճամբորդեն` այդպիսով տալով ներդաշնակ հանդարտութեան մը տպաւորութեան «աուրա»-ն, մինչ իրականութեան մէջ տեսարանը ամէն բան է, բացի` հանդարտ ըլլալէ: Արուեստագէտը ստեղծած է անգոյ ընկերութիւն մը, որուն անդամները երեւութապէս ուրախ են եւ զբաղած, ուր տրամաբանականութեան բացակայութիւնը մեզ կ՛առաջնորդէ մտածելու աւելի կարեւոր նիւթերու` կեանքի ու մահուան, պատիւի ու խաբէութեան, փտութեան, դաւի, գեղեցկութեան ու տգեղութեան, պարկեշտութեան եւ խաբեբայութեան մասին: Վահրամի այս գլուխ գործոցներուն  լուծումներու արմատները խրուած են արուեստագէտին կեանքի փորձառութիւններուն, ինչպէս նաեւ` արուեստի շարժումներուն մասին անոր այն ծանօթութեան մէջ, որոնք ներշնչած են զինք:

Վահրամի կարգ մը աւելի քաղաքական բնոյթի վկայութիւններուն մէջ գլխաւոր կերպարները տեղադրուած են պաստառներուն ետին կամ առաջ: Այստեղ է աշխարհի մէկ քարտէսը, Եւրոպայի վրայ լուսարձակով: «Տոն Քիշոթ եւ Նափոլէոն» գործին մէջ Վահրամ վեր կ՛առնէ տիկնիկային այն յարաբերութիւնը, որ առկայ է պետութիւններու միջեւ, եւ այս պարագային, ի մասնաւորի` Ֆրանսայի եւ նախկին Խորհրդային Միութեան միջեւ: Սերվանթեսի «Տոն Քիշոթ»-ը կը ցուցադրէ մեծափառութեան ցնորքներ, որոնք զինք կը մղեն պայքարելու հողմաղացներուն դէմ, զորս կը նկատէ իր երեւակայական թշնամիները: Քիշոթի երեւակայութեան կեդրոնական նիւթը խաբկանքն է, որ կ՛ապացուցուի Սանչոյին հետ ունեցած իր նախնական յարաբերութեան մէջ: Վահրամ արդեօք երազի՞ մը կ՛ակնարկէ: Աւերակի նուազագոյն ցրւումը արդեօք ապագայ քաղաքական փոփոխութիւննե՞րը կը յուշէ: Իսկ ի՞նչ ըսել այն երկոտանի ձիուն մասին, որուն սանձերը կը բախին ճերմակ, աշխարհագրական եւ քաղաքական նետի մը, որ ուղղուած է թերեւս խաղաղութեա՞ն: Այս գեղանկարին գեղեցկութիւնը կ՛աւելցնեն` ներկի սահուն խաւը, կերտուածքի պարզութիւնն ու փափուկ երանգապնակը: Պատմութեան դասը ակնյայտ է  բոլոր նկարը դիտողներուն համար, սակայն մեկնաբանութիւնները կրնան տարբերիլ` նայած դիտողին փորձառական զարգացումին: Արդար պիտի ըլլայ այս գործը տեղադրել «գլուխ գործոց»-ի դասակարգին մէջ:

Վահրամ Դաւթեան, «Թղթախաղի թագուհին», 2006

Արուեստի նկատառելի այն շարժումները,  որոնք կը յուշեն Վահրամի գործը, կ՛ընդգրկեն, սակայն չեն սահմանափակուիր մոգական իրապաշտութեամբ, գերիրապաշտութեամբ եւ 15-րդ եւ 16-րդ դարերու ֆլամանկեան դպրոցներով: Մոգական իրապաշտութիւն ըսելով` պիտի հասկնալ 20-րդ դարու արուեստի այն շարժումը, որ սկսաւ Եւրոպայի, յատկապէս` Գերմանիոյ մէջ, Համաշխարհային Ա. պատերազմէն ետք: Մոգական իրապաշտութեան իր սահմանումին մէջ Ֆրանց Ռոհ կը մատնանշէ աւելի քան քսան յատկանիշ, որ այս ժանրի գործերուն յատուկ է: Այդ յատկանիշներուն ամէնէն ուշադրութեան արժանիներն են` սուր կեդրոնացում, սահուն եւ բարակ ներկի խաւ, մօտ ու հեռու իրերու հակադրութիւններ եւ միջոցի սահմանափակ գործածութիւնը հեռանկարչութեան ու մթնոլորտային ազդեցութիւններու: Ըստ Ռոհի, «մոգական իրապաշտութեան խորհուրդը չի հպիր ներկայացուած աշխարհին, այլ կը պահուի անոր ետին»: Մոգական իրապաշտ  դպրոցին  պատկանող դանիացի Փայք Քոխ (1901-1991) յայտարարած է. «Մոգական իրապաշտութիւնը հիմնուած է կարելին եւ ո՛չ թէ հաւանականը ներկայացնելու վրայ: Միւս կողմէ` գերիրապաշտութիւնը հիմնուած է անկարելի կացութիւններու վրայ»: Մոգական գերիրապաշտները արուեստի հին վարպետներու գործերը կը դիտեն հիացումով` անոնցմէ գիտարուեստի մեթոտներ փոխ առնելով:

1924-ին հրատարակուած Անտրէ Պրեթոնի «Գերիրապաշտ մանիֆեստ»-ը կը քննէ Ֆրոյտի տեսութիւնները, որպէսզի գիտակիցն ու ենթագիտակիցը միացնէ, փորձելով` ակնդիրը երազային, ոչ իրական աշխարհ մը փոխադրել: Յաճախ սեռային, եւ` միշտ ցնցող, գերիրապաշտութիւնը երեւակայականին որպէս հիմք կը ծառայէ: Ինչպէս որ Լուիս Քերըլ անիմաստն ու անհեթեթը գործածեց իրականութեան ակնարկելու համար իր «Ալիս հրաշալի աշխարհի մէջ» գլուխ գործոցին մէջ, այնպէս ալ գերիրապաշտ գեղանկարիչները անհեթեթ տարրեր ներմուծած են իրենց գործերուն մէջ: Ասոր իբրեւ հակասութիւն` մոգական իրապաշտները կը հակին աշխարհը դիտել տիեզերական տարրերով եւ ո՛չ թէ անձնական, ներքննիչ վերլուծումով: 1925-ին ահազանգող գերիրապաշտ խմբակ մը կազմուեցաւ Պրիւքսէլի մէջ` իրեն գահակալ ունենալով Ռեն Մակրիթը: Նկարիչն ու գրողը ազդուած ըլլալով Իերոնիմըս Պոշէն` փոխադրուեցաւ Փարիզ եւ 1927-ին անցաւ գերիրապաշտներու կողմը: Անոր ազդեցութիւնը կարելի է տեսնել Վահրամի շատ մը գործերուն մէջ:

Վահրամ Դաւթեան, «Տոն Քիշոթ եւ Նափոլէոն», 2006

Արուեստի մէկ այլ շարժում մը, որուն ազդեցութիւնը կը գտնուի Վահրամի գեղանկարներուն մէջ, բնազանցական արուեստն է, որ գերիրապաշտութեան փիլիսոփայական եւ տեսական եզրերը միացնելու ծառայած է: Իտալիոյ մէջ, Ճորճիօ տը Շիրիքոյի գլխաւորութեամբ, այս շարժումին  հետեւող արուեստագէտները կը կեդրոնանան երազանման նկարներու վրայ, յաճախ` իտալական քաղաքներուն յատուկ քառակուսիներու եւ իրերու պատահական հակադրութիւններու վրայ. նկարելու ոճ մը, որ ստեղծած է անտրամաբանական, սակայն վաւերական թուացող իրականութիւններ:

Վերջապէս, ֆլամանկեան դպրոցին ազդեցութիւնն է, որ Վահրամի փայլուն մեթոտներուն զարկ տուած է: Ֆլամանկ նկարչութիւնը ծաղկած է 15-րդ դարու սկիզբէն մինչեւ 17-րդ դար: Այս շարժումին քաւորն է Փիեթըր Պրուկըլ Երէցը, որուն զբօսնող մարդոց գործերը ծառայած են հիմնելու ընկերութեան, հաւաքականութեան գաղափարը:

Վահրամի գործը միաձուլումն է իր կեանքի փորձառութիւններուն, զգացումներուն, քաղաքական բնազդին եւ իբրեւ նկարիչի գերագոյն տաղանդին, եւ վեր կ՛առնէ այն հարցը, թէ ի՛նչ կը պատահի երկրի մը տեսողական մշակոյթին, երբ այդ երկիրը խորհրդային համայնավարութենէն կ՛անցնի յետխորհրդային ազատամտութեան: Զարմանալի չէ, որ ամերիկացիները անոր գործին մէջ գտած են խոր իմաստ եւ գեղեցկութիւն: Մենք կ՛ակնկալենք Վահրամի գլխաւոր գործերուն մէկ յետահայեաց ցուցահանդէսը Միացեալ Նահանգներու մէջ:

Վահրամ Դաւթեա՛ն, Ամերիկան կը սիրէ քեզ:

 

Սապաթիք, Նիւ Եորք

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )