Հայերը Միջնադարեան Իսլամական Աշխարհին Մէջ – Փոխյարաբերութեանց Նախատիպարներ (Paradigms)

Seta B. Dadoyan. The Armenians in the Medieval Islamic World-Paradigms of Interaction – Seventh to Fourteenth Centuries.

In 3 Volumes (New Brunswick, U.S.A. & London, UK: Transaction Publishers, 2011-2013).

ՓՐՈՖ. ԴՈԿՏ. ՍԵԴԱ ՏԱՏՈՅԵԱՆ

– Հատոր Ա. Արաբական Շրջանը «Արմինիայի» մէջ – VII-XI Դարեր  (2011) [The Arab Period in Arminyah- Seventh to Eleventh Centuries]

-Հատոր Բ. Հայկական Ռէալփոլիթիք Իսլամական Աշխարհին մէջ եւ Տարանջատուող Նախատիպարներ եւ Կիլիկիոյ Պարագան – XI-XIV Դարեր (2012) [Armenian Realpolitik in the Islamic World and Diverging Paradigms Eleventh to Fourteenth Centuries and Case of Cilicia]

– Հատոր Գ. Միջնադարեան Աշխարհաքաղաքացիութեան Նախատիպարներ եւ Երզնկա – Մարգարէն եւ Իսլամը Հայ Գրականութեան Մէջ –XIII-XIV  Դարեր (2013) [Paradigms of Medieval

Cosmopolitanism: Erzinjan – The Prophet and Islam in Armenian  Literature – Thirteenth to Fourteenth Centuries]

 

Հատոր Երկրորդ

Հայկական Ռէալփոլիթիք Իսլամական Աշխարհին մէջ եւ
Տարանջատուող Նախատիպարներ եւ Կիլիկիոյ
Պարագան-Տասնմէկերորդէն Տասնչորրորդ Դարեր

Armenian Realpolitic in the Islamic World and Diverging Paradigms
Eleventh to Fourteenth Centuries and the Case of Cilicia.

Զանազան մակարդակներու վրայ ամէնէն ծաւալուն այս հատորը ունի կեդրոնական-առանցքային տեղ եւ նշանակութիւն ամբողջ գործին մէջ: Այս հատորին մէջ եւ, ընդհանրապէս իմ գլխաւոր վիճարկումներէս մէկը հետեւեալն է. մեծն Սուրիոյ կամ Պիլատ ալ-Շամի եւ Եգիպտոսի մէջ 970-էն մինչեւ տասներկրորդ դարու վերջաւորութիւնը երկարող երկու դարերը կը կազմեն հայոց պատմութեան համար իւրայատուկ ժամանակաշրջան մը, որ պէտք է ուսումնասիրուի իբրեւ այդպիսին: Այս շրջանը եղաւ տեսակ մը «Հայկական Միջնարար» նաեւ մերձաւոր արեւելեան պատմութեան մէջ: Նիւթերը, որոնք գրեթէ ամբողջութեամբ կը գտնուին արաբական աղբիւրներու մէջ, կը փաստեն հայկական զինուորական եւ ժողովրդական զանգուածային ներկայութիւն ու գործունէութիւն եւ յարաբերութիւն` թէ քրիստոնեայ, թէ՛ իսլամ կողմերու հետ, այսինքն` արաբներու, թուրքերու, քիւրտերու, պարսիկներու, յոյներու, խաչակիրներու եւ ասորի-արաբ քրիստոնեաներու հետ:

Ուրեմն այս հատորին հիմնական նպատակն է վերբերել Հայկական միջնարարին յատուկ այն բոլոր հանգրուանները եւ երեւոյթները, որոնք կ՛արդարացնեն այն վիճարկումը, թէ այս երկու դարերը իսկապէս կը կազմեն հայերու պատմութեան մէջ ամբողջովին նոր, չսերտուած, սակայն չափազանց կարեւոր պատմական հանգրուան մը Մերձաւոր Արեւելքի մէջ: Այս հատորին մէջ կը ներկայացուին հայոց պատմութեան յատուկ դէմքեր, դրուագներ, այսինքն` նախատիպարային պարագաներ: Ցարդ անծանօթ` նոր աշխարհ մը կայ իրեն յատուկ օրէնքներով, զարգացման կերպերով եւ «բարոյականով», որոնք տարբեր են ընթացիկ պատկերացումներէ: Բացի կիլիկեան աղբիւրներէն եւ Մատթէոս Ուռհայեցիի «Ժամանակագրութիւն»-էն, աղբիւրները ամբողջութեամբ արաբական են:

Տասնմէկերորդ դարու առաջին կիսուն եւ  առնուազն դար մը առաջ սկսած  արեւմուտքէն Բիւզանդիոնի յառաջացումով, եւ անկէ ետք արեւելքէն օղուզ-թիւրքմէն եւ թրքական ցեղերու թափանցումով  սկսած էր հսկայական տեղաշարժ մը, եւ հայերու մեծ մասը քշուած կամ գաղթած է դէպի արեւմուտք եւ հարաւ, դէպի հիւսիսային եւ հարաւային Սուրիա, Միջագետք եւ Եգիպտոս, այսինքն` ուղղակիօրէն իսլամական աշխարհի զանազան մասերը: Այս պայմաններուն պատճառով սկսաւ նոր փուլ մը, զոր կը կոչեմ «Հայկական միջնարարը» կամ Armenian Intermezzo: Ասիկա միջանկեալ շրջանն է մօտաւորապէս Բագրատունեաց անկումին (1045) եւ Կիլիկեան թագաւորութեան հաստատումին (1198):

Հիմնական հարցը, որ յաճախ վրիպած է ուշադրութենէ, այն է, որ ինքնավարութեան կամ այսպէս կոչուած թագաւորութեանց աստիճանական անկումը չկասեցուց հայերու զինուորական եւ քաղաքական ներկայութիւնը եւ գործունէութիւնը ամբողջ շրջանին մէջ: Ընդհակառա՛կը, պատահեցաւ քաղաքական ներուժի կամ էնէրճիի «պայթում մը» եւ արտազեղում մը: Պայմաններու եւ ազդակներու փոփոխութեամբ, ամէն կարգի եւ դասակարգի հայերու գործունէութիւնը, փոխյարաբերութեանց միջոցները եւ զէնքերը կը տարբերին նախկիններէն: Այսինքն պէտք է սկսիլ մասնաւոր պարագաներու իրողական սերտողութեամբ եւ այսպէս ըսած` իրարու կապել «կէտերը» եւ կազմել ընդհանուր ուրուագիծ մը նոր եւ զարմանալիօրէն հետաքրքրական հանգրուանի մը հայոց պատմութեան` պատմական հողէն դուրս: Ահա այս շրջանակին մէջ է, որ կու գայ Հայկական Կիլիկիան, որ նիւթն է այս հատորին երկրորդ մասին:

Երկրորդ հատորին մէջ տեղ տրուած է զանազան հաստատութեանց, ինչպէս` նախարարական տուներու, եկեղեցիի եւ տարբեր դասակարգերու եղափոխութեան եւ դերերու փոփոխութեան նիւթին: Նոր պայմաններու լոյսին տակ կարելի չէ պահել պատմագրական հին կաղապարներն ու շրջանակները, այսինքն գրել, օրինակ,  «սելճուքեան շրջանի» կամ «մոնկոլական շրջանի» պատմութիւնները, ինչպէս շատեր ըրած են, անբաւարար է եւ պատմագիտականօրէն կարճատես: Կան իրողութիւններ, որոնք դուրս կը մնան հայ «դասական» պատմագրութեան իմացաբանական կարողութիւններէն` անդրանցելով եւ վերածելով զանոնք նեղ պատումներու: Քննարկումէ դուրս մնացած են,  օրինակ, ընթացիկ ընդհանրացումներ` կապուած հայկական «ինքնութեան»,  գաղափարաբանութեան, կրօնական եւ ընկերային ուղղափառութեան եւ հակառակին, դասակարգային բաժանումներու, բարոյականութեան, սփիւռքի, եւ այլն: Հարիւրաւոր դրուագներ, որոնք արձանագրուած են արաբական եւ այլ պատմագիրներու կողմէ, կը սպասեն ուսումնասիրութեան եւ կրնան շուարցնել ամէնէն պահպանողական հայ պատմաբաններն իսկ:

«Հայկական միջնարարը» նաեւ յառաջ բերաւ ուրիշ նախատիպար մը, որ մինչեւ այսօր տակաւին կը մնայ տեսականօրէն անորոշ: Անիկա հայկական «սփիւռք»-ի հարցն է: Տասներորդ դարէն սկսեալ զանգուածային կերպով եւ անկէ առաջ ալ մասամբ, երբ ժողովուրդին մեծամասնութիւնը տարածուեցաւ դէպի արեւմուտք եւ հարաւ ոչ հայրենի հողի վրայ կեանքը ստիպողաբար եղաւ «բնական» կացութիւն: Պէտք է մտածել պատմագիտականօրէ՛ն, եւ ոչ` զգացականութեանբ, թէ հազարամեակ մը ետք,  այսօր «բնիկ հողի», «բնակավայրի» եւ  «հայրենիքի» գաղափարները ինչպէ՞ս կ՛առնչուին իրարու, ապա` հայ ինքնութեան ու ինքնագիտակցութեան իմացքին ու զգացողութեան: Տասնութերորդ դարէն սկսեալ, ազգային գիտակցութեան զարթօնքէն, պետականութեան եւ հողի իտէալներու նորոգումէն, հետագային հանրապետութեանց հաստատումէն, եւ մանաւանդ Պաղ պատերազմէն ետք եւ անոր պատճառով` թէ այսօր ի՞նչ կ՛ենթադրենք սփիւռք եւ հայրենիք հասկացողութիւններով, միամտօրէն կամ նենգօրէն, իրենց պատմակա՛ն շրջանակին մէջ, հետաքրքրական հարց է:

Կայ ուրիշ զարգացում մը` այս միջնարարին կապուած. անիկա հայկական իրականութեան մէջ պայմաններու բերումով տեսակ մը աստիճանական բաժանումն է արեւելահայ եւ արեւմտահայ պատմական եւ մշակութային ուղղութեանց: տասներորդ դարէն ետք իրողապէս եւ պայմաններու բերումով  յառաջացան արեւելահայ եւ արեւմտահայ «հայաշխարհներ», որոնք կիլիկեան շրջանին արդէն յստակ կերպով զատորոշ էին: Գիտենք վէճերը, փոխամբաստանութիւնները եւ հետեւանքները (ինչպէս 1441-ի «շարժումը»): Այս բազմազանութիւնը, եւ ոչ թէ այսպէս կոչուած «բաժանումը», իմ կարծիքովս կը կազմէ ազգային պատմութեան հարստութիւններէն մէկը եւ ոչ թէ` աղէտ: Աղէտը կը պատահի, երբ գետնի վրայ ապրուած իրականութիւնը կը վերածուի խաղաթուղթի:

Վերադառնալով պատմական զարգացումներուն. ինչպէս որ յիշատակեցինք, մեծ շարժերուն պատճառով ստեղծուեցաւ հայկական նոր բնակավայր մը իսլամական աշխարհի սրտին մէջ: Նախապէս արդէն, տասներորդ դարու երկրորդ կէսէն ետք, Բիւզանդիոնը հաստատած էր հայկական զինուորական գաղութներ Որոնդէս գետի հովիտին, Կիլիկիոյ զանազան մասերուն մէջ եւ Եփրատ գետի երկայնքին` մինչեւ Տիգրիս, Ճեզիրէ (հիւսիսարեւելեան Սուրիա), Անտիոք եւ աւելի արեւելք ու հարաւ: Տակաւին չէ կատարուած հայկական այս լայն տարածումին զանազան մասերուն իրարու հետ ունեցած յարաբերութիւնը: Այս հատորին մէջ առաջին անգամ ըլլալով կը պատմականացուի Պահլաւունիներու եւ այլադաւան-իսլամ հայերու միաժամանակ գործունէութիւնը Ֆաթիմական կայսրութեան մէջ եւ «Հայկական ժամանակաշրջանի» մը առկայութիւնը: Այս բոլորը մաս կը կազմեն հայոց պատմութեան եւ անոնց լոյսին տակ պէտք է որ վերատեսութեան ենթարկուին շատ մը պատումներ եւ հայեցակէտեր:

Այս աշխատանքը կարելի է կատարել միայն նախ ամբողջապապաշտ մօտեցումի մը որդեգրումով,  ապա` այն սկզբունքով, որ այս միջնարարը կը կազմէ իւրայատուկ հանգրուան մը թէ՛ հայ եւ թէ մերձաւոր արեւելեան պատմութեանց մէջ: Ուրիշ խօսքով, պէտք է կեդրոնական նկատել «բնակավայրի նախատիպարը» ոչ միայն միջնադարեան այլ նաեւ եւ մասնաւորաբար արդի պատմութեան մէջ: Ընկերային եղափոխութեան վերաբերեալ հարցերը Հայկական միջնարարին ամէնէն հետաքրքրական կողմերէն են: Նորակազմ հայ գաղութներու կամ կեդրոնացումներուն առաջնորդները կամ միջնադարեան արտայայտութեամբ` «տէրերը» (կամ «իշխանները» կու գային ոչ թէ աւանդական ազնուական տուներէն, այլ` ռազմական եւ յաճախ այլախոհ եւ ոչ ուղղափառ դասակարգերէ: Այսինքն տեղի փոփոխութիւնը եւ զինուորական ու տնտեսական պայմանները ստեղծեցին իշխող նոր դասակարգեր: Նախարարական եւ եկեղեցական հաստատութեան տկարացումով նաեւ թուլցան ուղղափառութեան եւ ոչ ուղղափառութեան սահմանումները եւ շրջապատին հետ յարաբերութիւնները զարգացան բոլորովին ազատ այդ հաստատութեանց պարտադրանքներէն: Ստեղծուեցաւ քաղաքական նոր մշակոյթ  եւ գործելակերպ թէ՛ ուրիշ քրիստոնեաներու եւ թէ՛ իսլամներու հետ:  Հրապարակ ելան այսպէս կոչուած թոնդրակեանները, կամ` «ելուզակները» եւ «անօրէնները», նախարարական տուներու հեծեալ «ազատները», զինեալ խմբակներ որոնց կրօնական պատկանելիութիւնը հարցական էր,  սակայն ազգային պատկանելութիւնը միշտ յստակ, բոլորը միշտ ալ կը կոչուէին «արման», եւ յաճախ կը յիշատակուէր կրօնը` իսլամ, քրիստոնեայ եւ նոյնիսկ «արեւապաշտ» (շամսիա):

Այս նոր ու ընդարձակ հայկական բնակավայրին մէջ կը տարրալուծուէր նաեւ իրաւականութեան հարցը եւ կ՛ըլլար յարաբերական: Կրօնափոխութիւններ, համաձայնութիւններ եւ զօրակցութիւններ կը կազմուէին եւ կը լուծուէին ըստ պահանջի եւ անհրաժեշտութեան: Այս կացութեան է, որ կը վերաբերի հայկական ռէալփոլիթիքը: Այս երկու դարերուն ընթացքին հայկական ռէալփոլիթիքը, կամ` ոչ սկզբունքային քաղաքականութիւնը, ուղղակի կերպով կը հակադրուի ընդհանրապէս ընդունուած եւ ջատագովուած այսպէս կոչուած «հայկական գաղափարաբանութեան» եւ իտէալիզմին: Այս շրջանին երեւան եկած իսլամ-հայերու քաղաքական գործունէութիւնը եւ զինուորական ասպարէզը ունին հիմնական մէկ նպատակ. ուժ եւ գոյատեւում` իսլամական աշխարհին մէջ եւ ըստ անոր օրէնքներուն ու պայմաններուն:  Հայ ինքնութեան հարցը իր կարգին կու գայ այս բարդ կացութեան մէջ եւ իրողութիւնները ամբողջութեամբ կը հակասեն այդ մասին բացայայտ կարծուած տեսութեանց:

Հայկական միջնարարին ընթացքին հայերը կը կազմէին կարեւոր ուժ եւ տարր բիւզանդական եւ արաբական կայսրութեանց սահմաններուն երկու կողմերուն վրայ, եւ ամէն տեղ ռէալփոլիթիք էր իրենց քաղաքականութիւնը եւ հազուադէպօրէն` սկզբունքային կամ իտէալիստական: Այս էր պատճառը որ երկու կողմերուն վրայ ալ, հետագային` սելճուքներու թափանցումէն ետք ալ, տեղական հայ նոր «իշխանները» կամ ամիրները մաս կը կազմէին մեծ սիսթեմին, արեւելեան կողմը` իսլամականին, իսկ արեւմտեան կողմը` բիւզանդականին, ապա` խաչակիրներուն: Այս հատուածներուն կրօնական պատկանելիութիւնը իր կարգին հանգամանային է: Օրինակ` Եդեսիոյ իշխան քաղքեդոնական Թորոսը իր ասպարէզին վերջաւորութեան իսմայիլական իսլամ էր եւ բարեկամը` Հալէպի թուրք կառավարիչ Ռուտուանի: Իր ժամանակակիցներուն համար զարմանալի ոչինչ կար այս ընթացքին մէջ: Փիլարտոսի դաշնակիցներէն ամէնէն նշանաւորը` Ղազարը կամ Ղազարիկը, Գրիգոր Մագիստրոսի յիշատակած թոնդրակեան «կարմրամազ շուն Ղազարն» է, որուն որդին` Վասիլը նշանաւոր Գող Վասիլն է: Այս բոլորին մասին լայնօրէն կ՛անդրադառնամ այս հատորին մէջ:Կարեւորը այն է, որ այս շրջանին յառաջացան արտա-հաստատութենական դասակարգ մը, համապատասխան քաղաքականութիւն եւ իշխանպետութիւններ: Երբ օղուզ թուրքերը եւ իրենց գերադաս սելճուքները սկսան գրաւել արեւելեան Փոքր Ասիայէն մեծ մասեր, ներառեալ` Հայաստանը, բազմաթիւ հայ ռազմական տիպեր եւ տոհմեր միացան այդ հոսանքին եւ շատեր իսլամացան եւ ստացան մեծ հողամասեր կամ իքթաներ: Այսպիսի տոհմեր էին Կապադովկիոյ վրացահայ Տանիշմանտները, Սեւաւերակի Պօղոսակները եւ ուրիշներ:

Պատմութեան փաստը լրջօրէն հարցի տակ կը դնէ դասական հայոց պատմութիւնները: Այս հատորին մէջ առանձին գլուխներ յատկացուած են 1060-1080 երեւան եկած հինգ իսլամ-հայ իշխանապետութեանց կամ իշխանութեան, զորս ես պեղած եւ «գտած» եմ արաբական աղբիւրներէ: Ասոնք են` Տանիշմանտները, Պօղոսակները, Փիլարտոսը, Աւագիները կամ Նաուագիները, եւ ֆաթիմական հայերը: Ճիշդ այս շրջանին հաստատուեցաւ Ռուբինեան իշխանապետութիւնը Վահկային մէջ, սակայն ոչ մէկ տեղ ես հանդիպած եմ Կիլիկիոյ պատմութեան կացութեան այս լայն հասկացողութեան: Հայ-իսմայիլական եւ հայ աղանդաւորական եւ իրանեան իսլամական յարաբերութիւնները իրենց կարգին նորութիւն են եւ կը սկսին թոնդրակեան շարժումներով, իններորդ դարուն եւ, փաստօրէն,  կը շարունակուին մինչեւ տասներկրորդ դար եւ աւելի ուշ, ինչպէս կը ներկայացուի այս հատորին մէջ:

Արաբական եւ արեւմտեան պատմագիտութեան մէջ շատ ծանօթ «ֆաթիմական կայսրութեան Հայկական շրջանը» նիւթն էր 1997-ին հրատարակուած ուրիշ մենագրութեան մը (Seta B. Dadoyan, The Fatimid Armenians. Leiden: Brill, 1997), որուն աղբիւրները ամբողջութեամբ արաբական եւ արեւմտեան են: Մինչ այդ, հայոց պատմութեան «սեւ խոռոչներէն» մէկն էր Եգիպտոսի մէջ դար մը տեւած հայկական գործունէութիւնը եւ գրեթէ ամբողջական իշխանութիւնը, գոնէ 1074-էն մինչեւ 1162:  Կրկին ֆաթիմական շրջանին հիւսիսային Սուրիոյ մէջ Հալէպի կառավարիչը կամ «տէրը» հայ մըն էր, Ազիզ ալ-Տաուլա, որ անկախութիւն հռչակեց եւ սպաննուեցաւ Ապու Նաճմ Պատր կոչուած ուրիշ հայու մը կողմէ: Փաստերը ցոյց կու տան, որ այս երիտասարդը հետագայ նշանաւոր Վեզիր Պատր ալ-Ճամալին է` հիմնադիրը ֆաթիմական «հայկական շրջանին», Ճամալի իշխանական տոհմին եւ մեծ հայրը ֆաթիմական Խալիֆէ Մուսթաեւլիի:

Երկրորդ հատորէն մեծ գլուխ մը յատկացուած է հարիւր տարուան հայոց պատմութեան Ֆաթիմական Եգիպտոսի մէջ: Եօթը հայ վեզիրներ,  մէկը միայն քրիստոնեայ, իշխեցին հոն իբրեւ բացարձակ միապետներ, յենած հայ գործակիցներու, սեփական բանակներու եւ պետական բանակին վրայ, որուն մեծամասնութիւնը հայեր էին: Իրենց շնորհիւ` գրեթէ կործանած Ֆաթիմական կայսրութիւնը վերակենդանացաւ եւ շարունակուեցաւ դար մը եւս, եւ ասիկա սովորական եւ ընդունուած իրողութիւն է բոլոր աղբիւրներուն մէջ, բացի հայկական աղբիւրներէն: Փաստօրէն, այնքան ատեն որ այս հայերը իշխանութեան գլուխ էին,  շրջանին երկու մեծ ուժերը` թուրքերը եւ խաչակիրները, չյաջողեցան թափանցել Եգիպտոս: Վերջին հայուն` Ռուզիք Իպն Թալաէի մահով քրտական-թրքական տարրը յաջողեցաւ տապալել կայսրութիւնը եւ 1171-ին հաստատուեցաւ այուպական թագաւորութիւնը:

Հարիւրաւոր հայեր, որոնք ունեցան քաղաքական եւ զինուորական կարեւոր դեր եւ դիրք, հակառակ իրենց ոչ քրիստոնեայ ըլլալուն, կենցաղին եւ լեզուին, միշտ եւ ամէն տեղ ներկայացած են իբրեւ «հայեր»: Բոլորին անունին կցուած է «ալ-արմանի» մակդիրը: Օրինակ` Վանայ լիճին հարաւը գտնուող Ոստան քաղաքէն նուսայրի (ենթաալեւի հաւաքաբանական աղանդ մը) ռուզիքները Հայաստանէն Սուրիա, ապա Եգիպտոս գաղթելէ աւելի քան հարիւր տարի ետք  տակաւին կը բնորոշուէին իբրեւ հայեր: Ի միջի այլոց ֆաթիմական հայերուն մասին պատմական տուեալները անբողջութեամբ շատ դրական են թէ՛ միջնադարուն եւ թէ՛ արդի աղբիւրներուն մէջ: Լեզուի, կրօնի եւ կենցաղի, կամ` ազգային ինքնութեան հիմերուն, բացակայութեան, ի՞նչ ազդակ պայմանաւորած է այս հայերուն ինքնութիւնը օտար ընկերութեանց եւ հողերու վրայ: Այս հարցերը իրենց կարգին կ՛արծարծուին այս հատորին մէջ:

Հատորին չորրորդ գլուխին մէջ կը ներկայացուի նոր տեսութիւն մը` տասներկրորդէն տասներրորդ դարերու հայոց պատմութեան մէջ «Տարանջատուող նախատիպարներ» ստորոգութեան տակ: Ասիկա «հայ թագաւորական եռանկիւն»-ի կամ  «թագաւորական երկրորդ շրջանն» է (առաջինը տասներորդէն տասնմէկերորդ է): Այս երեքն են. Զաքարեանները, Երզնկան եւ Կիլիկիան: Այս պարագային հիմնադիրներն ու իշխող դասակարգը ուղղափառ քրիստոնեայ էին, սակայն` ո՛չ աւանդական ազնուական տոհմերէն: Սելճուքեան շրջանին պատահեցան ընկերային ուրիշ փոփոխութիւններ եւս: Փոքր Ասիոյ մէջ- ինչպէս նաեւ բոլոր հայաբնակ եւ հայկական շրջաններու մէջ  զարգացաւ խառն ընկերութիւն մը եւ իսլամ-քրիստոնեայ փոխյարաբերութիւնները աշխուժացան բոլոր մակարդակներուն վրայ: Փաստերը կան ժողովրդական արուեստներու, երաժշտութեան, ճարտարապետութեան, լեզուի եւ կենցաղային երեւոյթներու մէջ: Օրինակ, հարաւը, ֆաթիմական Եգիպտոսի մէջ հայ ճարտարապետները մուծեցին զուտ հայկական ձեւեր եւ կառուցողական միջոցներ:

1080-ականներուն Պատր ալ-Ճամալիի կառուցած Գահիրէի պարիսպները եւ չորս մեծ դռները կը կրկնեն Անիի ճարտարապետութիւնը, որովհետեւ շինարարները Եդեսիայէն հայեր էին: Այս գլուխին վերջին մասին մէջ լայն տեղ տրուած է ճարտարապետութեան վկայութեան:

Հատորին երկրորդ մասը նուիրուած է Կիլիկիոյ` իբրեւ նախատիպարային պարագայի Արեւելքի եւ Արեւմուտքի միչեւ: Չորս կէտեր կ՛առաջարկեմ իբրեւ ներածական Կիլիկիոյ հարցին:

Ա. 970-ականներէն ետք արդէն «խաչակարական» մթնոլորտը, որ Բիւզանդիոնը ստեղծեց Դաշտային Կիլիկիոյ եւ Որոնդէսի հովիտին մէջ` Նիկեփոր Ֆոքասի եւ Յովհաննէս Չմշկիկի ռազմավարութեան միջոցով:

Բ. «Սուր ու խաչի» նշանաբանը կամ մոթիվը, որ որդեգրուեցաւ Կիլիկիոյ մէջ եւս:

Գ. Կիլիկիան իբրեւ «փոխարինում» մը` գրաւուած հայրենիքին:

Դ. Կիլիկեան պատմութեան «սփիւռքային» բնոյթը:

Նոր պայմաններու եւ հողի վրայ կեանքը արագ եւ արմատական կերպով պայմանաւորեց հայ բնակչութեան զարգացումը Կիլիկիոյ մէջ, ձեւով մը նաեւ` «արդիականացնելով» զայն: Մէկ կողմէ քաղքեդոնական եւ, լատին Արեւմուտքին եւ, միւս կողմէ իսլամ Արեւելքին միջեւ Կիլիկիոյ դիրքը բնականաբար պիտի ստեղծէր նոր աշխարհահայեացք եւ աւելի խորացնէր արեւմտահայ եւ արեւելահայ աշխարհները:

Այս կացութիւնը ունեցաւ նաեւ իր անմիջական ազդեցութիւնը ներքին քաղաքականութեան վրայ: Այսպիսի պարագայ մըն է երկու քաղաքականութեանց հակադրութիւնը. առաջինը անշուշտ կիլիկեան իշխաններուն յատուկ էր, իրագործել լատին-հայկական պետութիւն մը, իսկ երկրորդը իշխան Մլեհի հակածրագիրն էր` ստեղծելու զանգի-հայկական թագաւորութիւն մը, որ մաս պիտի կազմեր Նուրէտտինի սելճուք կայսրութեան: Փիլարտոսէն ճիշդ հարիւր տարի ետք Մլեհ կրկին գրաւը կը դնէր իսլամական դաշնակցութեան մը վրայ` ընդդէմ քրիստոնեայ Արեւմուտքին:

Քիչեր կը նկատեն, որ 1170-ականներուն հայերու կացութիւնը հաւաքում մըն է հակասութեանց եւ ընթացիկ կիլիկեան պատմութիւնները անօգուտ են հասկնալու ժամանակը իր ամբողջութեան մէջ: Օրինակ, 1160-ականներուն եւ  1170-ականներուն, երբ Կիլիկիոյ իշխանապետութիւնը կը գտնուէր խաչակիրներու, Իկոնիոյ սելճուքներուն եւ զանգիներուն միջեւ, Այուպիները իրենց կարգին կը վարէին հակահայ քաղաքականութիւն մը:  Մեծ թիւով հայեր գաղթեցին Կիլիկիա, ուր կ՛իշխէր իսլամահակ Մլեհը, ինչպէս որ նախապէս 1070-ականներուն Պատր ալ-Ճամալիի իշխանութիւնը Եգիպտոս տարած էր աւելի քան հարիւր հազար հայեր: Հոգ չէր թէ ո՛վ էր իշխողը, այնքան ատեն որ անիկա կ՛ապահովէր իրենց ապահովութիւնը:  Ռէալփոլիթիք: Նոյն ժամանակներուն, այսինքն` 1060-ականներէն մինչեւ 1080-ականներ,  Փիլարտոս «Նեռը» կը ներկայանար իր շրջանին «ուժեղ մարդը» եւ հազարաւոր հայեր ապաստան կը փնտռէին իր մօտ: Անիկա նոյնիսկ հրաւիրեց կաթողիկոսը` Գրիգոր Մագիստրոսը իր մօտ, եւ երբ վերջինը մերժեց, այս իսլամացած հայուն մօտ հաստատուեցաւ կաթողոկոսական նոր աթոռ մը Վկայասէրին կարգադրութեամբ: Կրկին, երբ իշխան Մլեհ կը հալածէր ու ջարդէր յոյներն ու լատինները,  նաեւ` իր հայրենակիցները, Հռոմկլայի մէջ Ներսէս Շնորհալին եկեղեցիներու միութեան ի խնդիր բանակցութիւններու մէջ էր: Նախապէս, 1160-ականներուն, երբ իսլամ-հայ վեզիր Թալաէ Իպն Ռուզիքը կոչ կ՛ուղղէր սելճուք Նուրէտտինին ճիհատ մղելու «անհաւատ խոզերուն» կամ խաչակիրներուն դէմ, Կիլիկիոյ իշխանները այդ խոզերուն հաւատարիմ դաշնակիցներն էին եւ կը կռուէին անոնց կողքին, այս անգամ` իսլամ «անհաւատներուն» դէմ: Կիլիկիոյ քաղաքական պատմութեան նուիրուած այս գլուխին մէջ երեւան կու գան բազմաթիւ նման հակասականութիւններ: Հայոց պատմութիւնը ոչ միայն Կիլիկիոյ, այլ իսլամական աշխարհին եւ ընդհանրապէս միջնադարեան Մերձաւոր Արեւելքին մէջ չափազանց բարդ է եւ անկարելի է պահել հին պատմագրութեան նեղ տեսանկիւնը կամ մեթոտները:

Այս հատորին վերջին գլուխը նուիրուած է Կիլիկիոյ մտաւորական մշակոյթին: Յստակ է, որ աշխարհագրական եւ քաղաքական դիրքը արդիականացուց անոր ժողովուրդը եւ մշակոյթը:  Հայ եկեղեցիի էքիւմենիզմը եւ գործնապաշտութիւնը արդիւնք են այս պայմաններուն, եւ որոնց պատճառով էր, որ տաներկրորդ դարը եղաւ հայ մշակոյթի արծաթէ դարը: Արեւելքի եւ Արեւմուտքի միջեւ Կիլիկիոյ դիրքը կը պարունակէր թէ՛ բախումի եւ թէ՛ հարստացումի հունտերը, եւ մտաւորական մշակոյթին մէջ հակասութիւնները վերածուեցան մեծ ոստումներու: Արծաթէ դարը զարգացաւ իբրեւ հակազդեցութիւն կիլիկեան պայմաններուն եւ եղաւ էքիւմենիք, լայնախոհ եւ կենսունակ: Անկէ է,  որ զարգացաւ արեւմտահայ մշակոյթը եւ բնորոշուեցաւ իր իւրայատկութեամբ: Մասնաւորաբար Նարեկացիի, նաեւ Մագիստրոսի եւ Յովհաննէս Իմաստասէրի աւանդը որդեգրուեցաւ Կիլիկիոյ մէջ եւ ստացաւ նոր ուժականութիւն: Արուեստները եւ գիտութիւնը փաստեր են: Եթէ տասնչորրորդ դարուն ընթացքին պայմանները ըլլային աւելի բարենպաստ, Կիլիկիոյ մէջ պիտի պատահէր իսկական վերածնունդ մը, եւրոպականին համազօր:

Հատոր երրորդ

 Միջնադարեան Աշխարհաքաղաքացիութեան Նախատիպարներ
եւ Երզնկա-Մարգարէն եւ Իսլամը Հայ Միջնադարեան
Գրականութեան մէջ-Տասներրորդէն Տասնչորրորդ Դարեր

Հայոց պատմութեան մէջ տասներրորդ եւ տասնչորրորդ դարերը եղան քաղաքական գետնի վրայ բազմաբղէտ, ընկերային տեսակէտէ բաց  եւ մշակութային կողմէ «յառաջդիմական» ժամանակներ: Ինչպէս որ լայնօրէն անդրադարձուեցաւ երկրորդ հատորին մէջ,  այս դարերուն աշխուժացան եւս փոխյարաբերութիւնները թէ՛ Մերձաւոր Արեւելքի զանազան մասերուն եւ թէ՛ իսլամ Արեւելքին եւ քրիստոնեայ Արեւմուտքին միջեւ: Ընդհանուր վերածնունդի մը փաստերը բացայայտ են Կիլիկիոյ պատմութեան, ինչպէս նաեւ Երզնկայի եւ Սիւնիքի մէջ:

Տասնհինգերորդ դարուն ընթացքին իր աւարտին հասաւ այս վերածնունդը եւ սկսաւ տարբեր ժամանակաշրջան մը: Սակայն նախորդ դարերուն ընթացքին, բացի վրացիներէն, հայերը եղան շրջանին միակ քրիստոնեայ ժողովուրդը, որ յաջողեցաւ պահել որոշ ինքնավարութիւն, հող եւ խաղալ կարեւոր դեր քաղաքական եւ կրօնական հաստատութիւններու, ինչպէս նաեւ տարբեր խմբակցութիւներու միջոցով: Այլապէս հայերը կ՛ապրէին տարածուած երեք ծովերուն` Սեւ, Կասպից եւ միջերկրական, յոյներու, լատիններու, տեղական քրիստոնեաներու, սելճուքներու, մոնկոլներու, պարսիկներու, թիւրքմէններու եւ տարբեր հոսանքներու պատկանող իսլամական տարրերու հետ եւ միջեւ: Եղան ամէն կարգի բախումներ, յարաբերութիւններ եւ համաձայնութիւններ գրեթէ բոլորին հետ, եւ հայերը կրեցին նաեւ այս դաշնակցութեանց եւ թշնամութեանց հետեւանքները:

Երրորդ հատորը կը կեդրոնանայ փոխյարաբերութեանց ընկերային եւ մշակութային կողմերու վրայ տասներրորդէն տասնչորրորդ դարերուն ընթացքին: Այս հատորին առաջին մասին հիմնական վիճարկումը այն է, որ տասներորդ դարէն ի վեր արդէն զարգացած էր քաղաքային միջավայր մը, նոյնիսկ այսպէս կոչուած միջին արեւելեան աշխարհաքաղաքացիականութիւն մը: Շրջանին գրեթէ բոլոր քաղաքներուն մէջ մեծ թիւով հայեր մաս կը կազմէին անո՛նց միջավայրին եւ անպայմանօրէն ենթակայ էին այդ պայմաններուն: Այսպէս, քաղաքներու ընկերութեանց եւ պայմաններուն մէջ էր, որ կը պատահէին ուղղակի փոխազդեցութիւնները: Իմ վիճարկումս այն է որ միջնադարեան մերձաւորարեւելեան քաղաքային եւ աշխարհաքաղաքային մշակոյթը, որ կարեւոր չափով խառն էր եւ նուազ կրօնահակ, պէտք է առնել իբրեւ նախատիպար` բացատրելու համար բազմաթիւ երեւոյթներ հայ-իսլամական փոխյարաբերութեանց գծով:

Երզնկան է այս հատորին ուսումնասիրութեան նիւթը` իբրեւ բացայայտ նախատիպարային պարագայ: Որովհետեւ անիկա ոչ միայն առեւտրական եւ մշակութային կեդրոն եւ հնոց էր, այլ նաեւ տեսակ մը դարպաս եւ անցք` դէպի իսլամական քաղաքակրթութիւնը եւ այլ մշակութային հոսանքները: Ինչպէս ցոյց տուած եմ մանրամասն բաղդատականներով, եղած են ուղղակի փոխառութիւններ գիտութեանց, քաղաքային բարեկարգումի եւ գրական մարզերուն մէջ, եւ Երզնկան միայն օրինակ մըն է, կան ուրիշներ:

Ինչպէս յիշատակեցի այս յօդուածին սկիզբը, Երզնկացիի երեք գրութեանց իսլամական աղբիւրներու գիւտս էր, որ սկիզբը եղաւ նոր մարզի մը բացումին: «Ի Տաճկաց»-ին եւ մաքրութեան եղբայրութեան թուղթերուն» մանրամասն-բնագրային ուսումնասիրութեան յատկացուած է Ա. գլուխը: Երզնկայի «Եղբարց միութեան կանոնադրութիւն»-ը իր կարգին ուրիշ փաստ է, եւ հետաքրքրականը այն է, որ այնքան յաջող էր Երզնկացիի յարմարեցումը, աւելի ճիշդը` «հայացումը-քրիստոնէականացումը» իսլամական աւանդութեան մը, որ իր կանոնադրութիւնը տասներրորդ դարէն ետք դէպի հիւսիս եւ արեւմուտք գաղթող հայ զանգուածները տարած են իրենց հետ, արեւելեան Եւրոպայի հայաքաղաքները եւ օգտագործած` մինչեւ տասնիններորդ դար:

Երզնկացիի գրականութիւնը կը յայտնաբերէ փոխ յարաբերութեանց ցարդ բոլորովին անծանօթ երես մը եւս: Անիկա հայ-իսմայիլական կապերու յարաբերութեանց խնդիրն է, եւ հայերու յարաբերութեան` հեթերոտոքս կամ այլադաւան իսլամութեան հետ: Յայտնուեցաւ, որ յաճախ փոխյարաբերութիւնները կատարուած են ոչուղղափառ իսլամի հետ: Ինչպէս լայնօրէն անդրադարձանք երկրորդ հատորին մէջ, ֆաթիմականները իսմայիլական էին իրենց յատուկ քաղաքական ծրագիրով եւ կրօնափիլիսոփայութեամբ: Եգիպտոսի մէջ էր, որ «հայկական շրջանին» յարաբերութիւնները հասան իրենց գագաթնակէտին:

Հրապարակի վրայ գտնուած Երզնկայի պատմութիւնները յաճախ կ՛անտեսեն այն իրողութիւնը, որ այս քաղաքը նաեւ եղած էր հայ-իսլամական յարաբերութեանց միջավայր մը: Ըստ Մարքօ Փոլոյին, հոն կ՛ապրէին մեծ թիւով իսլամ հայեր: Ընկերային գետնի վրայ կային խառն ամուսնութիւններ եւ ընդհանուր ֆոլքլոր մը: Հոն էր, որ Յովհաննէս Երզնկացին գրեց քաղաքին «Եղբարց միութեան կանոնադրութիւն»-ը ուղղակիօրէն հիմնուած իսլամական աղբիւրներու վրայ: Այս է նիւթը առաջին մասին երրորդ գլուխին: Նոյն գլուխին եւ յաջորդին մէջ կը քննարկուի հայ եւ իսլամ քաղաքային երիտասարդաց (կամ մանկանց) միութեան ընկերային եւ մշակութային նշանակութեան մասին, մասնաւորաբար իրենց դերին` նոր եւ աւելի աշխարհական եւ միջին դասի արուեստներու զարգացումին մէջ: Կոստանդին եւ Յովհաննէս Երզնկացիներու բանաստեղծութեան քննարկումին նուիրուած է այս գլուխը: Վիճարկումս այն է, թէ Մերձաւոր Արեւելքի քաղաքներու յատուկ աշխարհաքաղաքացիական միջավայրը բոլորովին տարբեր էր գաւառներէն եւ զուտ հայաբնակ վայրերէն, եւ այս պարագան առնելով իբրեւ նախատիպար, պէտք է որ վերատեսութեան ենթարկուի հայ միջնադարեան պատմագրութիւնը, նաեւ` գրականութեան եւ արուեստներու պատմութիւնը: Այս հատորին մէջ ուղղակի բաղդատութիւններով կը փաստուի, թէ Կոստանդին Երզնկացին ոչ թէ պարզապէս քնարական եւ ըստ ոմանց «կրօնական» բանաստեղծ էր, այլ եղբայրութեան երգիչ-բանաստեղծը, եւ թէ իրմէ հասած երեսունէ պակաս թիւով կտորները գրուած են «եղբայրներուն» խնդրանքով, եւ երգուելու իրե՛նց հաւաքոյթներուն մէջ եւ իրենց համար: Նոյնը կը պատահէր եւ դարեր շարունակ Գոնիայէն Երզնկա, Պաղտատէն մինչեւ Հոմս, Համա, Դամասկոս եւ Գահիրէ  իսլամական ֆութուա ընկերակցութեանց մէջ: Այսինքն քաղաքներու հայ բնակչութիւնը մաս կը կազմէր տեղական ընկերութեան եւ անպայմանօրէն դիւրութեամբ եւ, ըստ երեւոյթին, հաճոյքով կ՛որդեգրէր շատ բաներ:

Հարցը կը ծագէր հայ հաստատութեանց պարագային: Երիտասարդաց եղբայրութեան անդամներու աշխարհիկ եւ անիշխանական կենցաղը բնականաբար կը հակասէր կրօնական եւ քաղաքական իշխանութեանց արժէքաբանութեան: Այս երիտասարդները ուղղակի հսկողութեան տակ բերելու միակ ձեւը անոնց «բարեկարգումն» էր, որ հիմնականին մէջ տեսակ մը ապաշխարհականացում էր եւ հոգեւորականացում: Հակառակ ամէն բանի, ժողովրդական արուեստները զարգացան այս կազմակերպութեանց շնորհիւ: Ընկերային զարգացումի պատմութիւնները պէտք է որ նկատի առնեն մերձաւորարելեան միջավայրը, եւ այն ատեն միայն կարելի կ՛ըլլայ կազմել կարելի եղածին չափ ճշգրիտ հասկացողութիւններ:

Այս հատորին երկրորդ մասին մէջ կը քննարկուի ուրիշ մոռցուած նիւթ մը: Անիկա իսլամոււթեան իմացականացումն է հայերու մօտ, թէ` հայերը ինչպէ՛ս հասկցած են այս կրօնը եւ իր բարոյական-քաղաքական համակարգը: Իսլամներու հետ աւելի քան եօթուկէս դար տեւող համակեցութենէ եւ յարաբերութիւններէ ետք եւ գրեթէ ամբողջական լռութեան այս հարցին մասին, տասնըչորրորդ դարու վերջին տարիներու միայն հայ եկեղեցին Տաթեւէն երկու դէմքերու միջոցով,  Գրիգոր Տաթեւացիի եւ Մատթէոս Ջուղայեցիի,  բացայայտեց իր կարծիքը եւ տրամադրութիւնը իսլամի եւ անոր հիմնադիրին նկատմամբ: Նախապէս գոյութիւն ունէր այսպէս կոչուած «Մարգարէին կենսագրական շրջանակ» մը, այսինքն զանազան մատենագիրներու շատ համառօտ անդրադարձը Մոհամետ մարգարէին մասին, սակայն ոչ մէկ գրութիւն կար կրօնին մասին: Գոյութիւն չունի որեւէ փաստ կամ նշան, թէ Քուրանը կը կարդացուէր Հայաստանի մէջ, կամ միջնադարեան հեղինակներէն ոեւէ մէկը ծանօթ էր անոր, կամ կարդացած էր զայն ասորերէնէ կամ լատիներէնէ: Կան ստոյգ տեղեկութիւններ (ըստ Օձնեցիի եւ Մագիստրոսի), որ պաւղիկեաններն ու թոնդրակեանները կը կարդային Քուրանը եւ,  աւելի՛ն կ՛որդեգրէին որոշ հաւատալիքներ:

Այս հատորին երկրորդ մասին վերջին գլուխին մէջ մանրամասնօրէն կը քննարկուին Գրիգոր Տաթեւացիի եւ իր աշակերտ Մատթէոս Ջուղայեցիի ընդդէմ «տաճկաց» գործերուն: Այս գլուխին եզրակացութեանս մէջ կ՛առաջարկեմ նոր տեսանկիւն մը այս շատ հազուագիւտ ջատագովական-ընդդիմախօսական գրութեանց մասին.- իրենց ձեւով, ոճով եւ վիճարկական նիւթերով Տաթեւացիի եւ Ջուղայեցիի գործերը շատ նման են իրենցմէ աւելի քան հինգ հարիւր տարի առաջ ապրած արաբ քրիստոնեաներու նոյն տիպի գործերուն: Սակայն երբ այս գործերուն մօտենանք իբրեւ հայկական պայմաններու յատուկ երեւոյթներ, եւ ոչ թէ սոսկ` ընդդիմախօսութիւններ, անոնք կը ստանան բոլորովին տարբեր նշանակութիւն: Տաթեւացիի եւ Ջուղայեցիի մտահոգութիւնները կ՛անդրանցնին կրօնական մակարդակը: Իրենց ժողովուրդին մեծամասնութիւնը, եթէ ոչ բոլորը, անգրագէտ էին եւ հազիւ թէ շատ հեռաւոր ճանաչողութիւն ունենային իրենց քրիստոնէութեան մասին: Ուրեմն, առաջին հերթին այս գործերը ուղղուած էին հայ ժողովուրդին կրօնական դաստիարակութեան: Այլապէս, մոնկոլական շրջանին բազմապատկուած էին դաւանափոխութիւնները, երբեմն բռնի ուժով, բայց յաճախ` ազատ ընտրութեամբ, որովհետեւ կը վերանային արգելքները բարձրանալու դէպի կարեւոր պաշտօններ, եւ կը վերանար մանաւանդ ծանր տուրքի լուծը: Անգամ մը որ հայ մը իսլամանար կամ անցնէր միւս կողմ, հարցը կ՛ըլլար քաղաքական հարց, որովհետեւ անիկա պէտք էր որ ծառայէր ա՛յդ կողմին շահերուն:  Արաբ քրիստոնեան չունէր այս մտահոգութիւնը,  իսկ հայոց պարագային հողի եւ ինքնավարութեան հարցը միշտ ալ եղած է իւրայատուկ խնդիր եւ կը շարունակուի մինչեւ այսօր: Ինչպէս որ հինգերորդ դարուն` այս հեղինակներէն մօտ հազարամեակ մը առաջ, Եզնիկ կ՛ըսէր, թէ` «կեանքը պատերազմ է, եւ կը յաղթէ ան, որ ունի աւելի հզօր զէնք», նոյնպէս ալ Տաթեւացին եւ Ջուղայեցին կը փորձէին «զինել» իրենց ժողովուրդը ժամանակին վտանգներուն դիմաց: Հիմնական կէտս ան է, որ ոչ միայն այս երեւութապէս ընդդիմախօսական գործերը, այլ բազմաթիւ այլ նիւթեր մաս կը կազմեն այսպէս կոչուած քաղաքական պատմութեան, որ իր կարգին միշտ ալ քննարկուի իբրեւ օրկանական եւ հիմնական մաս մը մերձաւորարեւելեան գիտութեանց:

Այս ընդարձակ աշխատութիւնը կը սկսի տասնչորրորդ դարէն եւ կանգ կ՛առնէ  տասնչորրորդ դարու վերջաւորութեան կեդրոնանալով հայ-իսլամական փոխյարաբերութեանց վրայ, սակայն` միաժամանակ առաջարկելով Մերձաւոր Արեւելքի մէջ հայ գոյութեան եւ փորձառութեան նոր փիլիսոփայութիւն մը եւ համապատկեր մը:  Իր տեսանկիւնով, առաջադրուած նախատիպարներով եւ մեթոտաբանութեամբ, այս գործը նաեւ կ՛առաջարկէ վերարժեւորումի եւ վեր-իմացականացումի նոր ուղիներ թէ՛ հայագիտական եւ թէ մերձաւոր եւ միջին արեւելեան գիտութեանց մէջ: Երեք հատորներու մէջ եւ դիտումնաւոր կերպով ժամանակագրական կարգով ներկայացուած նախատիպարները հիմնականին մէջ հակապարագաներ են եւ իբրեւ այդպիսին` վիճարկումներ հրապարակի վրայ գտնուող հայապատումներուն: Այսինքն կան այնպիսի պարագաներ եւ փաստուած դէպքեր, որոնք կը հակադրուին պատումներուն եւ զանոնք հիմնաւորող պատմափիլիսոփայութեան, որ իր կարգին ձախողած է բացատրել իր ծիրէն դուրս ինկող երեւոյթները: Ուրեմն պէտք է վերատեսութեան ենթարկել հայ պատմագրական մշակոյթը եւ համապատասխան գրականութիւնը: Այսպէս ընթացած են եւ կ՛ընթանան բոլոր գիտութիւնները, ինչո՞ւ չէ հայագիտութիւնը: Համոզուած եմ, որ այս վերատեսական գործընթացը կրնայ ունենալ միայն դրական արդիւնք եւ հրահրել պատմական ինքնագիտակցութիւն` անհատական եւ հաւաքական մակարդակներու վրայ: Այս աշխատանքը միայն սկզբնաւորութիւն մըն է, իսկ եթէ անիկա անխուսափելիօրէն պատճառէ քիչ մը շփոթ կամ կասկած, այդ պիտի ըլլայ հզօրագոյն պատասխանը նոր ու հին տոկմաթիսթներու եւ առողջ սկիզբը` հայ նոր պատմափիլիսոփայութեան մը:

 

(Շար. 2 եւ վերջ)

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )