Տօնածառի Պատմութիւնը

Պատրաստեց՝ ՇՈՒՇԻԿ ՄԱՒԻՍԱԳԱԼԵԱՆ

Ամանորի եւ Ս. Ծննդեան անբաժան խորհրդանիշն է տօնածառը, որ երկար ճամբայ կտրած է մինչեւ մեզի հասնիլը:

Գերմանիոյ կը վերագրուի տօնածառի  զարդարման աւանդութեան սկիզբը (16-րդ  դար), երբ հաւատաւոր քրիստոնեաները զարդարուած ծառեր կը բերեն իրենց տուները: Ոմանք տօնածառը կը պատրաստէին փայտէ եւ կը զարդարէին մշտադալար բոյսերով եւ նաեւ` մոմերով: Աստիճանաբար տօնածառի աւանդութիւնը տարածուեցաւ Եւրոպայի տարբեր երկիրներու մէջ:

Անգլիոյ Վիքթորիա թագուհիին ամուսինը` իշխան Ալպերթը տօնածառը  աւելի նորաձեւ դարձուց` 1841 թ. անգլիական առաջին տօնածառը Ուինսորի պալատին մէջ զարդարելով մոմերով, տուրմերով, միրգերով եւ կրկնեփներով: Անշուշտ շուտով անգլիացի այլ մեծահարուստներ հետեւեցան անոր օրինակին:

Չարլզ Տիքընզ իր գործերէն մէկուն մէջ նկարագրած է տօնածառ մը` զարդարուած տիկնիկներով, խաղալիքներով, փոքրիկ կահոյքով, երաժշտական գործիքներով, հրացաններով, միրգով եւ քաղցրաւենիներով:

Քիչ-քիչ տօնածառի գաղափարը  տարածուեցաւ աշխարհի չորս ծագերուն, բացի տուներէն, տօնածառեր զետեղուեցան հրապարակներու, եկեղեցիներու բակերու, պարտէզներու, պետական շէնքերու մուտքերուն եւ այլն…

Մշտադալար Եղեւինը

Անցեալին մարդիկ ծառերը կը զարդարէին` հաւատալով, որ անոնք օժտուած են բարի ուժերով, եւ անոնց մէջ կ՛ապրին բարի ոգիներ:

Ծառերէն նուէրներ կախելով` մարդիկ կը ջանային գոհացնել բարի ոգիները: Ծառերը զարդարող խնձորները կը խորհրդանշեն պտղաբերութիւն, ընկոյզը` աստուածային նախախնամութեան անիմանալիութիւն, հաւկիթները` զարգացող կեանք, ներդաշնակութիւն եւ լիակատար բարեկեցութիւն:

Եղեւին զարդարելու սովորութիւնը յառաջացած է աւելի քան 2000 տարի առաջ: Մշտադալար եղեւինը առանձնայատուկ տեղ գրաւած է բոլոր ծառերուն մէջ: Անիկա խորհրդանշած է կեանքը եւ կեանքի վերածնունդը` մութէն ու խաւարէն:

Շատեր կը կարծեն, թէ մշտադալար եղեւինը դրախտին մէջ աճող անմահութեան ծառն է, վառուող լոյսերն ու մոմերը` մարդկային հոգիները, իսկ զարդարանքները` խորհրդանշական նուիրատուութիւնները:

Հին ատեն տօնածառերը կը զարդարուէին փերիներու եւ բարի ոգիներու պատկերներով, իսկ եղջիւրներն ու զանգակները կ՛օգտագործուէին չար ուժերը վախցնելու:

  • Լեհաստանի մէջ տօնածառերը կը զարդարէին հրեշտակներով, սիրամարգերով եւ այլ թռչուններով:
  • Շուէտի մէջ տօնածառերը կը զարդարէին վառ գոյներով ներկուած փայտէ խաղալիքներով:
  • Դանիոյ մէջ տօնածառերէն կը կախէին փոքրիկ դրօշակներ, զանգակներ, աստղեր, ձիւնի փաթիլներ եւ սրտիկներ:
  • Լիթուանիոյ մէջ ծառերէն կը կախէին ծղօտէ թռչնավանդակներ, աստղեր եւ այլն…
  • Ճափոնի մէջ քրիստոնեաները փոքրիկ հովահարներ եւ թուղթէ լապտերներ կը կախէին իրենց տօնածառերէն:
  • Չեխիոյ մէջ տօնածառերը կը զարդարէին հաւկիթի ներկուած կեղեւէն պատրաստուած զարդերով:
  • Ուքրանիոյ տօնածառերը կը զարդարէին սարդով եւ սարդոստայնով՝ որպէս յաջողութեան խորհրդանիշ։

Կայ գեղեցիկ առասպել մը` աղքատ կնոջ մը մասին, որ իր երեխաներուն տօնածառը զարդարելու ոչինչ ունէր: Ս. Ծննդեան տօնի առաւօտեան արթննալով` ան կը տեսնէ, թէ ծագող արեւը արծաթի վերածած է իրենց տօնածառի սարդոստայնով պատուած ճիւղերը…

 

Տօնական Օրերու Նախօրեակին

Ուրկէ՞ Եկած Է Կաղանդ Բառը

«Զի՞նչ է Կաղանդ եւ Կաղանդիկա: Կաղանդ ամսամուտէ, իսկ Կաղանդիկա նախասկզբնակ օր տարւոյն» գրած է Անանիա Շիրակացին` իր «Տիեզերագիտութիւնը եւ տոմար» գիրքին մէջ:

«Կաղանդ» բառը ծագած է լատիներէն calendae բառէն, որ հայերէնով ստացած է Նոր տարուան առաջին օրուան նշանակութիւնը: Արդարեւ, Նոր տարի հասկացողութիւնը կ՛արտայայտուի նաեւ Կաղանդ բառով, այդ առիթով իրար շնորհաւորելու սովորութիւնը` կաղընդել, նուէրը` կաղընչէք, իսկ երգերը` կաղանդոս բառերով:

Այս առիթով յիշենք նաեւ Ամանորի տարբեր անուանումները` ամանորաբեր, տարեմուտ, տարեգլուխ, տարին գլուխ, տարենոր, նոր տարի, նորաբեր, նաւասարդ եւ ծաղկըմուտ:

Ամանորեայ Հացեր

Ամանորը հայկական տօներէն ամենասիրելին եւ ամէնէն տարածուածն է: Ամանորի պատրաստութիւնները կը սկսին ծիսական հացի պատրաստութեամբ: Այս հացը կը կոչուի տարեհաց (նաեւ` տարի, տարի հաց, կրկենէ, կրկենի եւ այլն…): Մինչեւ այսօր ալ Հայաստանի տարբեր շրջաններու մէջ կը շարունակեն տարեհաց թխել:

Տարեհացը կ՛ըլլայ կլոր կամ ձուաձեւ, մեծութիւնը` ըստ ընտանիքի անդամներուն թիւին: Սովորութիւն է տարեհացին երեսը զարդարել սերմերով եւ միրգերով:

Հացին մէջ կը դնեն «միջինք»` լուբիա, սիսեռ, պզտիկ կորիզ կամ մետաղեայ դրամ: Միջինքը տան այդ տարուան հարստութեան եւ բախտաւորութեան խորհրդանիշն է, ուտելու ատեն, որու որ բաժին իյնայ, այդ անձը կը դառնայ տարուան բախտաւորը:

Ամանորեայ հացերու երկրորդ տեսակը վասիլ, ասին կամ բասիլ կը կոչուէր: Կը պատրաստուէր տղամարդու, կնոջ եւ երեխայի պատկերներով` դէմքերուն վրայ չամիչ զետեղուած:

Հացի երրորդ տարբերակը կլկալը կամ սամսան էր, որ կը ներկայացուէր անասուններու, քսակի, երկրագործական գործիքներու, մազի հիւսքի եւ այլ պատկերներով:

Ամանորեայ Կերակուրներ

Անցեալին, բայց նաեւ ներկայիս Հայաստանի որոշ շրջաններու մէջ ամանորեայ սեղանէն անպակաս են ընդեղէնով պատրաստուած ճաշատեսակները:

  • Աղանձը տարբեր հատիկներու աղանձուած, խարկուած խառնուրդն է:
  • Կճղախաշը նոյնպէս հատիկներով պատրաստուած կերակուր է, զայն կ՛եփեն կճուճի մէջ, ամբողջ գիշեր մը թոնիրին մէջ պահելով:
  • Հարիսան եւս թոնիրի մէջ կ՛եփուի: Անիկա կը խորհրդանշէ նոր սկսող տարուան երկրագործական աշխատանքներու առատութիւնը ապահովող ուտելիք:
  • Լուբիայով աղցանը անպակաս պէտք է ըլլայ Ամանորի սեղանէն: Լոռեցիք կ՛ըսէին` «Նոր տարի չի գար առանց լուբիայի»:
  • Անուշապուրը մանրուած միրգերով եւ եփած ցորենով կամ ձաւարով պատրաստուած աւանդական անուշ է:
  • Պասուց տոլման իր մէջ կը պարունակէ 7 տարբեր հատիկներ: 7-ն աստուածային թիւ է:

Նոր տարուան սեղանի առատութիւնը պարտադիր էր, հաւատալով, որ  անիկա կ՛ապահովէ գալիք տարուան առատութիւնն ու բարեկեցութիւնը:

Ամանորեայ Սովորութիւններ

Ամանորի առիթով մեր նախահայրերը լաւապէս կը մաքրէին տունն ու ախոռը, անասուններու եղջիւրներէն կարմիր ժապաւէն կը կապէին, նոր հագուստներ կը հագուէին` գալիք տարին մաքուր եւ ուրախ տրամադրութեամբ դիմաւորելու համար:

  • Շիրակի մէջ, տարեհացը կտրելէ առաջ, տան պառաւը  հացը բռնած, 3 անգամ կը դառնար թոնիրին շուրջ` բարեմաղթութիւններ կատարելով:
  • Թիֆլիսի մէջ թխուող մարդակերպ հացերէն մէկը չիք կը կոչուէր, միւսը` էգ: Էգը կը պահէին ալիւրի մէջ, որպէսզի առատանար, իսկ չիքը կը նետէին ջուրի մէջ, որպէսզի անցնող տարուան նման չքանար:
  • Ջաւախքի մէջ Նոր տարուան առտուն նահապետական ընտանիքը կը հաւաքուէր. տան հայրն ու մայրը կը նստէին օճախին գլուխը, միւսները աւագութեան կարգով կը մօտենային անոնց, կը համբուրէին անոնց ձեռքերը եւ կը շնորհաւորէին Ամանորը` որպէս նուէր վասիլներ ստանալով:
  • Համշէնի մէջ սովորութիւն էր շնորհաւորել ամէն ինչ, բացի զիրար շնորհաւորելէ, նաեւ կը շնորհաւորէին գոմերն ու անասունները, մթերանոցները` մաղթելով բախտ եւ յաջողութիւն: Յունուար 1-ին արգիլուած էր ընկոյզ կամ կաղին կոտրել, որպէսզի արօրը չկոտրէր: Նաեւ կը հաւատային, որ Նոր տարուան առաջին 12 օրերու եղանակներուն նման պիտի անցնէին տարուան 12 ամիսները:
  • Կեսարիոյ մէջ տան մամիկը հացը աղբիւր կը տանէր եւ կը նետէր գուռին մէջ, որպէսզի «կաղընտէ» ջուրը:
  • Ախալքալաքի մէջ յունուար 1-ի գիշերը երիտասարդները գետ կ՛երթային, ջուրին մէջ գարի եւ ցորեն կը նետէին, ապա սրբազան ջուրը տուն կը բերէին:
  • Լոռիի մէջ կը հաւատային, որ տարեմուտի կէս գիշերին  գետերը վայրկեան մը կանգ կ՛առնէին, եւ ան, որ այդ միջոցին ջուր վերցնէր, կը հարստանար եւ ինչ որ խնդրէր, կը կատարուէր:

Հոս կար նաեւ այլ հետաքրքրական սովորութիւն մը. հին տարուան վերջին օրը տուն կը բերէին մեծ գերան մը, որ կը կոչուէր տարեմուտի գերան. անով օճախը կը վառէին Նոր տարուան առաջին օրէն մինչեւ Ս. Ծնունդի երեկոն, ապա գերանին մոխիրը կը թափէին հանդերը` կանխելու համար կարկուտը եւ ապահովելու` բերքի առատութիւնը:

Կարգ մը գիւղերու մէջ կիները կարմիր կտորներ եւ թելեր կը կապէին սրբազան ծառերու ճիւղերէն, որպէսզի գալիք տարին ուրախ, առատ եւ բախտաբեր ըլլայ:

Իսկ հայկական Ամանորի տօնածառը կը զարդարուէր չոր ճիւղի վրայ` գունաւոր թելերէ կախելով միրգեր, շարոցներ եւ խմորեղէն:

 

Խոհագիր

Կաղանդի «Քանափէ»-ներ

Բաղադրութիւն

Կլոր հացեր` արաբական, պզտիկ
Սխտորով պանիր (Պուրսէն, Քիրի, Պուք)
Խաշած պրոքոլի
Կարմիր, թարմ պղպեղ

 

Պատրաստութիւն

Ընտրել արաբական պզտիկ հացեր (փուռէն նախօրօք ապսպրել) եւ կամ` ֆրանսական պակեթ հացի կլոր շերտեր:

Առնել կարմիր պղպեղ մը եւ նկարին օրինակին հետեւելով` զայն ձեւաւորել ժապաւէնի գեղեցիկ հանգոյցի մը ձեւով եւ զետեղել պանիրով ծեփուած հացի մը վրայ:

Զարդարուած հացերը շարել ներկայանալի, բաց ամանի մը մէջ:

Շերտերը ծեփել պանիրով, ապա իւրաքանչիւր շերտի վրայ զետեղել պրոքոլիի փոքրիկ կտորներ եւ թարմ, կարմիր պղպեղի խորանարդաձեւ կտրտուած կտորներ:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Այսպիսով, կ՛ունենաք պսակաձեւ գեղեցիկ եւ ախորժաբեր յարդարանք մը:

 

Շաբթուան Բանաստեղծութիւնը

Եղեւնի

Անտառից եկած կանաչ եղեւնին
Յիշում է կանաչ  իր ընկերներին…
Արահետներն է յիշում ձիւնի տակ,
Յիշում է բացատն ու բուքն սպիտակ:
Երկինքն է յիշում իր գլխի վերեւ
Եւ իր մայր անտառն ասեղնատերեւ:
Հովերն է յիշում նա գարնանային,
Որ իրեն այնպէս օրօրում էին:
Յիշում է սօսափն ամէն մի ծառի,
Խարոյկն է յիշում  անտառապահի:
Յիշում է բոլորն ու չի ափսոսում,
Որ էլ անտառի երգը չի լսում:
Ինչո՞ւ ափսոսայ, երբ իր թեւերին
Գարուն է բերել երեխաներին,
Գարուն է բերել այս ձմրան օրով
Եւ տուն է մտել կանաչ շորերով:
Ե՞րբ է նա այսպէս զուգուել զարդարուել
Եւ մարդկանց այսքան հրճուանք պատճառել:
Ե՞րբ է նա եղել այսքան երջանիկ,
Ու ե՞րբ է տեսել այսքան խաղալիք:
Ե՞րբ են նրա մօտ այսքան մանուկներ
Երգել ու պարել մինչեւ ուշ գիշեր:
Զարդարանքներով, աստղերով իր պերճ
Կանգնել է ուրախ մանուկների մէջ:
Այնպէս հպարտ է նայում աշխարհին,
Կարծես հէնց ինքն է բերել Նոր Տարին:

Հ. ՍԱՀԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )