Ի՞նչ Կը Մտածէ Միւս Թուրքը. Ինչո՞ւ Ներողութիւն Խնդրեցի Հայերէն

ՖԸՐԱԹ ՀԱՃԸԱՀՄԵԹՕՂԼՈՒ

Կեանքիս մէջ առաջին անգամ հայու մը հետ ծանօթացայ, երբ երկրէն դուրս կը գտնուէի: Զլացած էին անոնց հետ ծանօթանալ երկրիս մէջ: Վեց հոգի էինք` աշխարհի զանազան երկիրներէն եկած: Պտտելու սպասող խոշոր քաղաքի մը օդակայանին մէջ ծանօթացանք իրարու: Խօսքը անմիջապէս կեդրոնացաւ իւրաքանչիւրիս ո՞ր երկրէն գալուն վրայ: «Ես` Թուրքիայէն» ըսելով` սկսայ. ապա յաջորդաբար` Ֆրանսա, Նոր Զելանտա, Աւստրալիա, Հարաւային Քորէա եւ… Թուրքիա մը եւս: Անձայն մնացած էր մինչեւ այն պահը, երբ բոլոր աչքերը իրեն ուղղուեցան: Աչք աչքի եկանք, «Թուրքիայէ՞ն կու գաս» հարցուցի մայրենի լեզուով, երկչոտ ժպիտ մը ունեցաւ: Վերջաւորութեան, իրարու անունները հարցնելու արարողութենէն ետք, որմէ ո՛չ մէկը կրցած էր միտքը պահել մնացեալներուն անունները, ես դարձեալ հարցուցի իր անունը, կծկուած ձայնով մը կրկնեց` փախցնելով նայուածքները. ա՛յդ վայրկեանին յստակացաւ ամէն բան: Մէջերնէն մէկը, «երթանք ուրեմն, թուրքեր» ըսաւ` խնդալով. հնազանդեցանք հրամանին:

Ամբողջ օրը քաղաքը շրջեցանք. սակաւախօս էր. նախ մտածեցի, որ անգլերէնը բաւարար չէր, բայց երբ ականջալուր եղայ ուրիշներուն հետ ունեցած երկխօսութեան, բացայայտ դարձաւ, որ ի՛ր անգլերէնը աւելի լաւ էր իմինէս. վճռեցի, որ լռակեաց էր:

Օրուան վերջաւորութեան, երբ բոլորս սաստիկ յոգնած, փռուած էինք հանրային պարտէզի մը խոտերուն վրայ, յիշեցինք, թէ որքան ծարաւցեր էինք: Մեր չար բախտէն ջուրերնիս վերջանալու վրայ էր, շիշի մը հազիւ մէկ երրորդը մնացած էր: Ձեռքէ ձեռք անցընելով` սկսանք խմել. ես վերջինն էի, իսկ ինք` վերջընթերը: Երբ ջուրը իրեն հասաւ, «Ծարաւ չեմ» ըսելով` շիշը ինծի երկարեց. առարկեցի, բայց ինք պնդեց, որ ծարաւ չէր:

Որոշ ժամանակ մը հանգստանալէ ետք ելանք եւ շարունակեցինք մեր պտոյտը: Երբ շոգեկառքի կայանին կը մօտենայինք, ըսաւ թէ պիտի գործածէր բաղնիքը. իրմէ քանի մը վայրկեան ետք ես ալ ուղղուեցայ դէպի լուացարանները, երբ կը քալէի կայարանին մէջ, նշմարեցի, որ կրպակի մը առջեւ կեցած` անյագօրէն ջուր կը խմէր. զիս տեսնելու առիթ չտալով` վերադարձայ խումբիս քով:

Ֆըրաթ Հաճըահմեթօղլու

Ե՛ս ալ մէկն եմ անոնցմէ, որոնք ներողութիւն խնդրեցին հայերէն:

«Ինծի հետ հեռուէն-մօտէն կապ չունեցող, ժամանակին հայերուն կատարուած զուլումի մը համար ես ինչո՞ւ ներողութիւն խնդրեմ այսօր» ըսող մարդոց չհասկցած կարգ մը իրողութիւններ կան:

Անշո՛ւշտ, որ 1915-ին տեղի ունեցածին, անունը ինչ կ՛ուզէք դրէք` ցեղասպանութիւն, տեղահանութիւն թէ Մեծ եղեռն, համար մեր կողմէ մասնակցութիւն բերած ըլլալու ո՛չ մէկ հարց կրնայ ունենալ: Շա՛տ լաւ, բայց ամէն բան այսքան պա՞րզ է. «Պատահեցաւ եւ վերջացաւ» կրնա՞նք ըսել:

Յիշենք Ամերիկան նախքան (սեւամորթ) Ռոզա Փարքսի նշանաւոր օթոքարի պատահարը, երբ ան դէմ կեցած էր սպիտակամորթի մը հրամանին` նստած տեղէն վեր ելլելու համար: Հետագային խօսուած եւ գրուածներէն գիտցանք, որ ամերիկացիներուն կարեւոր մէկ մասը չէր արդարացներ այսպիսի արարքներ: Իրականութիւնները բացայայտուելէ ետք դիւրին է գտնել խոնարհողներ. դժուարը իրականութիւնները աղաղակելն է, երբ գլուխները բարձր կեցած են: Ամերիկացիները որքան որ ալ չարդարացնէին այդ յոռի արարքները, այնուամենայնիւ գիտցան օգտուիլ այդ կացութեան ընձեռած առանձնաշնորհումներէն: Կարգ մը առանձնաշնորհումներէն ուղղակի «անձամբ» օգտուեցան (օթոքարի մէջ մասնայատուկ տեղեր ունենալ, աւելի լաւ գործերու մէջ աշխատիլ եւ այլն), իսկ ուրիշներէն «անուղղակի» կերպով օգտուեցան: Այս անուղղակի օգտուելու պարագան կրնայ եղած ըլլալ «ակամայ»: Օրինակի համար, պետական գրասենեակի մը մէջ մարդիկ կարգի կեցած` կը սպասեն, սպիտակամորթի մը գալը տեսնելով` սեւամորթ մը «ի՛ր իսկ կամքով» կարգին ետեւը կ՛անցնի: Հոս` սպիտակամորթին կողմէ ստիպումի հարց չկայ: Բացատրել ուզածս, «անուղղակի» միջոցներով առանձնաշնորհումներէն օգտուելու հարցն է, որ յառաջացած է «սեւամորթներուն` իրենք զիրենք երկրորդ դասակարգի քաղաքացի դասելուն» իբրեւ հետեւանք: Օրինակ բերելու համար մինչեւ Ամերիկաները երթալու հարկ չկայ: Պետական գրասենեակի մը մէջ, խումբ մը թուրքեր եւ հայ մը շարքի կանգնած ենք. որու որ կարգը գայ անունը կը կարդացուի. իբրեւ թուրքեր` մենք շատ հանգիստ ենք, սակայն մեր կողքի հայը անհանդարտ վիճակ մը ունի, «աղաւնիի մը երկչոտութիւնը»: Բացայայտ է, որ անհանգիստ է անունին կարդացուելէն: Պաշտօնեային անմիջապէս մօտը կանգնած` կ՛ուզէ արգելք ըլլալ անունին բարձրաձայն կարդացուելուն: Հոն գտնուող թուրքերս «անձնապէս» վախցուցի՞նք հայը. անշուշտ որ ոչ. բայց այս մարդը ինչո՞ւ կը վախնայ. «Եղբայր, թող չվախնայ, ի՞նչ կրնանք ընել» ըսելով` կը լուծուի՞ հարցը. մարդը վախ ունի, ա՛յս է իրողութիւնը. մանաւանդ որ գիտենք, թէ «ի ծնէ» այդպէս չէր…

Եթէ բաւարար չէ, օրինակ մը եւս: Ամերիկայի մէջ սեւամորթ մը կռիւի կը բռնուի սպիտակամորթի մը հետ: Ի՞նչ եղած է, ինչպէ՞ս եղած է` կարեւոր չեն, սակայն բացայայտ է սեւամորթին իրաւացի ըլլալը: Սպիտակամորթը կը սպառնայ, որ ոստիկանատուն պիտի երթան. այդ պահուն սեւամորթը կը զիջի, կ՛ընդունի դիմացինին իրաւացի ըլլալը, որպէսզի հարցը հոն փակուի: Արդարեւ, սպիտակամորթը գիտէ, որ ոստիկանատուն երթալով` ինք իրաւացի պիտի նկատուի, նոյնիսկ եթէ անիրաւ է. այսպիսի ինքնավստահութիւն մը ունի ան, թիկունքը ամուր է… Հիմա, այստեղի օրինակին սեւամորթը առէք եւ հայու վերածեցէք, իսկ սպիտակամորթը` թուրքի: Չեղա՞ւ. Օկիւն Սամասթին (Հրանդ Տինքին ոճրագործը, Գ.Կ.) հետ նկարուողները չըլլա՞յ թէ ամերիկացի սպիտակամորթներն էին:

Եթէ հայերէն ներողութիւն խնդրելու համար բառերը փոխանակ խղճմտանքէն ընտրելու` քաղաքականութենէն ընտրենք, այդ ժամանակ փակուղի մտած կ՛ըլլանք: Հայերէն մեր ներողութեան խնդրանքը պէտք է որ ըլլայ ո՛չ միայն իրենց անցեալի մէջ ապրած ցաւերուն համար, այլ` անկից ալ անդին, ամբողջ Թուրքիոյ հանրապետական շրջանի պատմութեան ընթացքին «ուղղակի» կամ «անուղղակի» կերպով ենթարկուած անիրաւութիւններուն եւ անարդարութիւններուն համար:

Գալով անոնց, որոնք 1915-ի կոտորածներուն չեն մասնակցած եւ միշտ ուրացած են զանոնք, կրնան ներողութիւն խնդրել` պարզապէս թուրք ժողովուրդին մէկ անդամը ըլլալու հանգամանքէն ծնած «անուղղակի» եւ «ակամայ» կողմի մը պատկանած ըլլալու համար:

Ներողութիւն պէտք է խնդրեն չեմ ըսեր. ամէն մարդուն խիղճին մնացած է. եւ երբ այս բաները կը գրեմ, խօսակիցներս անոնք չեն, որ դաւաճան հռչակած են ներողութիւն խնդրողներս: Նպատակս պարզապէս տրամաբանական պատճառաբանութիւն մը գտնել է անոնց, որոնք կ՛ըսեն, թէ` «ես ինչո՞ւ ներողութիւն խնդրեմ»:

Անշուշտ եթէ մեր նպատակն է խաղաղութեան եւ հաշտութեան մէջ ապրիլ:

«Ռատիքալ»

Հայացուց Գ. Կ.

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )