Արուեստի Աշխարհէն. Ինչպէ՞ս Պէտք Է Մտածել Պամիանի Մասին

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

Լէյզըրով «վերակենդանացած» Պուտտայի արձանները:

 

ՊԱՏԿԵՐԱՏԵԱՑՈՒԹԻՒՆԸ ԿԸ ՆԿԱՏՈՒԷՐ ՊԱՏՃԱՌՆԵՐԷՆ ՄԷԿԸ` 2011-ԻՆ ԱՖՂԱՆԻՍՏԱՆԻ ՊԱՄԻԱՆԻ ՀՈՎԻՏԻՆ ՄԷՋ ՊՈՒՏՏԱՅԻ ՀՆԱԴԱՐԵԱՆ ԶՈՅԳ ԱՐՁԱՆՆԵՐՈՒՆ ՔԱՆԴՈՒՄԻՆ: ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԼՐԱՏՈՒԱՄԻՋՈՑՆԵՐ ԿԸ ԴԱՏԱՊԱՐՏԷԻՆ ԻՍԼԱՄ ԾԱՅՐԱՅԵՂԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆԸ, ՈՐ ԳԵՏՆԻՆ ՀԱՒԱՍԱՐԵՑՈՒՑԱԾ ԷՐ ԱՅԼ ԿՐՕՆԻ ՄԸ ՍՐԲԱԶԱՆ ԱՐԺԷՔՆԵՐԷՆ ՄԷԿԸ: ԱՆՇՈՒՇՏ ԿԱՅԻՆ ԱՒԵԼԻ ԽՈՐ ԴՐԴԱՊԱՏՃԱՌՆԵՐ. ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԸՆՏԱՆԻՔԸ ՊԱՏԺԱՄԻՋՈՑՆԵՐ ՍԱՀՄԱՆԱԾ ԷՐ ԱՖՂԱՆԻՍՏԱՆԻ ԴԷՄ, ՈՐՈՒՆ ՊԱՏՃԱՌՈՎ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԸ ՄԱՏՆՈՒԱԾ ԷՐ ԱՆՕԹՈՒԹԵԱՆ: ԹԱԼԵՊԱՆՆԵՐԸ Կ՛ԱՌԱՐԿԷԻՆ, ԹԷ ՆՄԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒ ՄԷՋ ԱՇԽԱՐՀԸ ԱՒԵԼԻ ՄՏԱՀՈԳ ԷՐ ԱՐՁԱՆՆԵՐՈՒՆ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐՈՎ, ՔԱՆ` ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԻՆ ՎԻՃԱԿՈՎ: ՀԵՏԵՒԱԲԱՐ ԱՐՁԱՆՆԵՐՈՒՆ ՔԱՆԴՈՒՄԸ ԿԸ ՆԿԱՏՈՒԷՐ ՆԱԵՒ ԿՐՕՆԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ԱՐՏԱՅԱՅՏՈՒԹԻՒՆ ՄԸ ԵՒ ՀԱԿԱԴԱՐՁՈՒԹԻՒՆ ՄԸ` ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԸՆՏԱՆԻՔԻՆ ԴԷՄ: «3ՔՈՒԱՐՔՍՏԷՅԼԻ» (3quarksdaily.com) ՊԼՈԿԻ ԱՇԽԱՏԱԿԻՑ ԼԻԱՆ ՕԿԱՍԱՒԱՐԱ ԱՐՁԱՆՆԵՐՈՒՆ ՔԱՆԴՈՒՄԷՆ ՇՈՒՐՋ 12 ՏԱՐԻ ԵՏՔ ՅԻՇԵԼՈՎ ԱՇԽԱՐՀԸ ՑՆՑԱԾ ԱՅՍ ԱՐԱՐՔԸ` ԿԸ ՆԵՐԿԱՅԱՑՆԷ ԱՅԺՄ ԿՈՐՍՈՒԱԾ ԱՐՁԱՆՆԵՐԸ «ՎԵՐԱԴԱՐՁՆԵԼՈՒ» ՏԱՐԲԵՐ ԾՐԱԳԻՐՆԵՐ: ԳՈՐԾՆԱՊԱՇՏ ԵՒ ԶԳԱՑԱԿԱՆ ԱՊՐՈՒՄՆԵՐՈՒ ԳՐԱՒԻՉ ՄԷԿՏԵՂՈՒՄՈՎ` ԱՆ ԸՆԹԵՐՑՈՂԸ ԿԸ ՄՂԷ ՄՏԱԾԵԼՈՒ, ԹԷ Ի՛ՆՉ ՁԵՒՈՎ ՊԷՏՔ Է ԸՆԿԱԼԵԼ ԱՐՈՒԵՍՏԻ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ԲՆՈՐՈՇ ՔԱՆԴՈՒՄԻ ԵՒ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹԵԱՆ ԱՆՎԵՐՋ ՈԼՈՐԱՊՏՈՅՏԸ…

Վերջերս մամուլին մէջ կարդացինք, թէ Եգիպտոսի մէջ ծայրայեղ իսլամ մը կոչ ուղղած է քանդելու բուրգերը: Այս մասին առաջին անգամ զրոյցներ լսած էի ամրան այն օրերուն, երբ կը քանդուէին Թիմպուքթուի սրբավայրերը:

Կատա՞կ էր լսածս, թէ՞ իրականութիւն, միեւնոյն էր. անդադար կը մտածէի Պամիանի մասին:

Մեծ Պուտտան, զոր ժամանակին Աֆղանիստանի շիի իսլամները կը կոչէին «մեծ դրացին»,1976-ին:

Կը յիշեմ, թէ ճիշդ ո՛ւր կը գտնուէի եւ ի՛նչ կ՛ընէի այն պահուն, երբ տեղեկացայ, թէ թալեպանները պայթեցուցած էին Պամիանի պուտտայական արձանները:

Ինքնաշարժի մը ետեւի աթոռին վրայ նստած էի 2001-ին, Լոս Անճելըսի մէջ: Կանգ առած էինք երթեւեկի լոյսերուն առջեւ: Ձայնասփիւռի լուրերէն լսեցինք այս մասին, սակայն ինքնաշարժին մէջ զրոյցը շարունակուեցաւ: Չեմ կարծեր, թէ ոեւէ մէկը անդրադարձաւ իրողութեան, կամ` իրապէս մտիկ ըրած էր:

Հակառակ այն իրողութեան, որ ամիսներէ ի վեր հրթիռներ կ՛արձակէին դէպի արձանները, ցնցիչ էր այն լուրը, թէ արձանները ամբողջութեամբ քանդուած էին, եւ թէ` 1400 տարուան այս հնութիւնները այլեւս գոյութիւն չունէին:

Ինչպէ՞ս յաջողեցան ի վերջոյ քանդել զանոնք, հարց կու տայի ես ինծի:

Թէեւ երկու արձաններուն քանդումը ցնցիչ էր, այսուհանդերձ, անոնք իրողապէս ցմահ տանջանքի ենթարկուած էին. ամիսներ շարունակ թիրախ դարձած էին հրթիռարձակումի, թնդանօթի հարուածներու, արագահարուածներու կրակահերթերու եւ շաբաթներու վրայ երկարած ռմբահարումներու:

Ճափոնցիք կատաղի աշխատանք տարած էին քուլիսներու ետին. այն օրէն, երբ թալեպանները առաջին անգամ իրենց մտադրութիւնը յայտնած էին աշխարհին: ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի եւ իսլամական բազմաթիւ պետութիւններու հետ աշխատելով հանդերձ, անոնք իրենց կեդրոնացեալ ճիգերով չէին յաջողած կասեցնել ա՛յն, ինչ որ պիտի պատահէր: Տարիներ ետք ճափոնցի բարեկամներս տակաւին կը վերադառնային այս նիւթին:

Գիտէք` ճափոնցիները երբեմն ճանչցուած են իբրեւ աշխարհի հնութիւններու մեծագոյն սիրահարները եւ հաւաքածոյ պահողները: Անոնք նաեւ պուտտայական քանդակագործութեան իրենց սեփական աւանդութիւնը կը տանին մինչեւ Պամիան: Հետեւաբար անոնց համար դժուար է հասկնալ, թէ ինչո՛ւ ոեւէ մէկը պիտի ուզէր քանդել 55 մեթր եւ 38 մեթր բարձրութեամբ այս թանկագին արձանները, որոնք այսքան երկար ժամանակէ ի վեր աշտարակուած էին աւազաքարէ ժայռերուն երկայնքին, աշխարհի ամէնէն գեղեցիկ բարձրաբերձ հովիտներէն մէկուն մէջ:

Նոյնիսկ հազար տարի առաջ արձանները հռչակ կը վայելէին Չինաստանի եւ Ճափոնի տարածքին: Հնադարեան ժամանակներուն այնքա՛ն կարեւորութիւն կը ներկայացնէին անոնք, որ փոխանակ դէպի Հնդկաստան առաջնորդող ուղղակի ճամբան առնելու` չինացի պուտտայական կրօնաւոր Հուանցիանկ 7-րդ դարուն դէպի Հնդկաստան իր հռչակաւոր ուղեւորութեան ընթացքին քանի մը հազար մղոն աւելի քալած էր` պարազապէս տեսնելու համար զանոնք:

Սալի Հովի Ռիկինզ իր «Տը սիլք ռոտ ուիտ Հուանցիանկ» գիրքին մէջ կը նկարագրէ կրօնաւորին առաջին հանդիպումը` հռչակաւոր արձաններուն հետ.

«Հուանցիանկի կարաւանը տոկաց ձիւնամրրիկներուն, լեռներու աստուածներուն եւ աւազակներուն դէմ եւ ի վերջոյ մօտեցաւ Պամիանի. ովասիս գիւղաւան մը` երկարաւուն հովիտի մը մէջ, որ Հինտու Քուշի լեռնաշղթան կը բաժնէ Քոհ-ի-Պապայի լեռնաշղթայէն… Հաւանաբար ուղեւորները ապշեցան` առաջին անգամ տեսնելով Մեծ Պուտտան… Մեղմ փասթել գոյնի ժայռեր եւ անոնց ետին` ձիւնածածկ լեղակի գոյն գագաթներ կը բարձրանային մինչեւ 6075 մ: Անոնք կարմրաւուն ժայռեր կը տեսնէին ցուրտ եւ մաքուր օդին մէջ: Մինչ աւելի կը մօտենային ժայռերուն, կը տեսնէին Պուտտայի երկու վիթխարի արձաններ, որոնք քանդակուած էին լեռներուն մակերեսին փորուած խոռոչներու մէջ: Աւելի մօտենալով` անոնք կը տեսնէին, թէ երկու վիթխարի արձանները գունաւոր էին եւ կը պլպլային զարդեղէններով: Փոքր արձանը հագած էր կապոյտ, մեծը` կարմիր: Երկուքին դէմքերն ու ձեռքերը ոսկեջրուած էին»:

ժամանակին լազուարթ եւ կարմիր ներկուած արձանները նոյնքան հռչակաւոր էին իրենց վառ գոյներուն համար, որքան` իրենց վիթխարի չափին: Անոնք տեսարժան պատկեր մը կը պարզէին անկասկած:

Պամիանի արձաններուն վրայ կիրարկուած լազուարթ ներկին գոյնը նոյն այն կապոյտն էր, զոր կը պաշտէին Վերածնունդի ժամանակներու գեղանկարիչները: Ներկը մանրակրկիտ աշխատանքով կը հանուէր կիսաթանկագին լազուարթ քարէն, որ կը բերուէր Աֆղանիստանի հիւսիսարեւելեան շրջաններու հանքերէն, Պամիանէն ոչ շատ հեռու: Թանկագին ներկը կը լեցուէր պարկերու մէջ, կը բեռցուէր էշերու վրայ, որոնք կը կտրէին արեւելեան Ասիոյ լեռնաշղթաները, կ՛անցնէին Կեդրոնական Ասիայէն, կը հասնէին արեւմուտք, մինչեւ Վենետիկ եւ անկէ անդին:

Վերածնունդի ժամանակներուն Աստուածամօր յատուկ երկնային լազուարթ կապոյտը կը բերուէր Պամիանի շրջակայ հանքերէն:

Այս ներկը այնքա՛ն սուղ էր, որ իր ծանրութեամբ ոսկիէն աւելի կ՛արժէր: Վերածնունդի ժամանակներու առասպելական գեղանկարիչները յաճախ կը ստիպուէին սպասել, մինչեւ որ իրենց հովանաւորները ապահովէին այս ներկը, որպէսզի ներկէին Աստուածամօր երկնային կապոյտ շրջազգեստը: Այդ ժամանակներուն լազուարթը դարձած էր Աստուածամօր հետ առնչուած գոյնը:

Պամիանը երկար ժամանակ հռչակաւոր անցք մըն էր Արեւելքի եւ Արեւմուտքի միջեւ: Անիկա Հնդկաստանի եւ Պարսկաստանի միջեւ երկարող առեւտուրի ճամբաներուն կեդրոնն էր: Հոն զարգացած արուեստը հզօր ներգործութիւն ունեցած էր Արեւելքի եւ Արեւմուտքի գեղարուեստական աւանդութիւններուն վրայ: Հետեւաբար, երբ օրինակ` ճափոնցի անուանի գեղանկարիչ եւ Հիրոշիմայի վերապրող Իքաօ Հիրայամա Պամիան այցելած էր 1968-ին, ան ըսած էր, թէ հոն գացած էր` «փնտռելու համար ճափոնական մշակոյթին արմատները եւ տեսնելու, թէ ինչպէ՛ս տարածուած էր պուտտայականութիւնը»: Այլ խօսքով` Պամիան ամէն ինչի սիրտն էր:

Այժմ Արձանները Չկան.
Ուրեմն
Ի՞նչ Պէտք Է Ընել

Մերի Պիրտի «Ուոնտըրզ աֆ տը ուըրլտ» (աշխարհի հրաշալիքները) գիրքերու շարքին մաս կը կազմէ «Տը Պուտտազ աֆ Պամիան» (Պամիանի պուտտաները) գիրքը, զոր կը յանձնարարեմ անպայման կարդալ: Հեղինակը` Լաուըլըն Մորկըն, պատմական բովանդակութեան կողքին, մանրամասնօրէն կը նկարագրէ արձաններուն քանդումը, որուն պատճառը կը նկատէ Քայիտայի ներգործութիւնը: Ասիկա շատ հետաքրքրական է, որովհետեւ Մորկընի համաձայն, աֆղան կրօնագէտներ, ինչպէս նաեւ իսլամական բազմաթիւ երկիրներէ կրօնական ղեկավարներ շատ յստակօրէն յայտնած էին թալեպան ղեկավար Օմարի, թէ արձաններուն քանդումը երբեք կարելի չէ թոյլատրել կամ բացատրել իսլամական օրէնքով: Արձանները այլեւս պաշտամունքի իրեր չէին, այլ` հնութիւններ: Թալեպաններու ղեկավարը ի՛նք յստակօրէն նշած էր, թէ նպատակ չունէր վնաս պատճառելու արձաններուն: Հետեւաբար Մորկըն «տրամադրութեան այս փոփոխութիւնը» կը վերագրէ Քայիտայի ազդեցութեան:

Սակայն, ի՞նչ կարելի է ընել այսօր, ժամանակի մէջ այս պահուն, երբ այլեւս արձանները գոյութիւն չունին:

Ընդհանրապէս կը նախընտրեմ Ճափոնի Ազգային գանձերուն որդեգրած ձեւը, որուն համաձայն, մշակութային ինչքերը կը պաշտպանուին ազգ-պետութեան շրջագիծին մէջ: Ցանկագրելով ազգային գանձերը եւ մշակութային յատկանշական ինչքերը, արուեստի որոշ գործեր կը վայելեն օրէնքով սահմանուած պաշտպանութիւն (հետեւաբար, երբեւիցէ կարելի չէ վաճառել նման իրեր, որովհետեւ անոնց պահպանումին կը հսկեն այն տարբեր ազգ-պետութիւնները, որոնք իրենց սեփականութիւնը կը նկատեն զանոնք):

Այսուհանդերձ, Պամիանը եզակի երեւոյթ մըն է, այն առումով, որ անոր արուեստի գործերը շատ խորախորհուրդ ներգործութիւն ունեցած են Արեւելքի եւ Արեւմուտքի վրայ. այն աստիճան, որ անոնց յատկանշական կարեւորութիւնը ամբողջութեամբ կը մականցէ Աֆղանիստանի ներկայ ազգ-պետութեան սահմանները: Ինչպէս եգիպտական հնադարեան արուեստի մնացորդները, Պամիանի արուեստի գործերը եւս կը պատկանին նախաիսլամական մշակոյթի մը, որ այսօր գրեթէ ոչ մէկ կապ ունի տեղւոյն ազգ-պետութեան հետ:

Փոքր Պուտտան, կամ` «փոքր դրացին», 1977-ին:

Մասնագէտներ մեզի կը թելադրեն չմոռնալ, թէ մինչ Պուտտայի արձանները կը քանդուէին Պամիանի մէջ, անդին` Քապուլի թանգարանին մէջ կը փշրուէին 2000 քանդակներ: Այլ խօսքով` շատ բան կորսուած է:

Գերմանացի մասնագէտներ փորձած են յաջողցնել արձանները վերակառուցելու ծրագիր մը: Ոմանք կը մտածեն, որ եթէ արձաններէն գէթ մէկը կարելի է վերակառուցել, ապա պէտք է անցնիլ գործի: Շուրջ 30 միլիոն տոլար կրնայ արժել փոքր Պուտտային վերակառուցումը: ԵՈՒՆԵՍՔՕ մերժեց այս ծրագիրը:

Փարիզ հաստատուած աֆղան հնագէտ Զեմարիալի Թարզի մշակած է այլ ծրագիր մը: Փոխանակ վերակառուցելու այն, ինչ որ կորսուած է, ան կը փափաքի ի յայտ բերել երրորդ արձան մը, որ կ՛ըսուի, թէ շուրջ 305 մ բարձրութիւն ունի: Անշուշտ, եթէ իրապէ՛ս գոյութիւն ունի նման արձան մը, որովհետեւ այս մէկը հաստատող ոչ մէկ արձանագրութիւն հասած է մեզի, բացի Հաունցիանկի վկայութենէն` աւելի  քան հազար տարի առաջ: Եթէ իրապէս գոյութիւն ունի Պուտտայի նման արձան մը, ապա անիկա աշխարհի ամէնէն վիթխարի «Ընկողմանած Պուտտայի» արձանը պիտի ըլլայ: Միակ հարցը այն է, թէ վերջին հազար տարիներուն ոչ ոք վկայած է այս արձանին գոյութիւնը: Այսուհանդերձ, Թարզի կը մնայ անվրդով: «Եկէք` այս նոր գլուխ գործոցը հանենք գետնին տակէն եւ զայն ճօճենք ահաբեկիչներուն դիմաց, որոնք քանդեցին մեր արձանները», կ՛ըսէ ան:

Վիճելի այլ գաղափար մը յայտնած է ձեւագծող արուեստագէտ Եոթ Օթօ Զայպոլտ: Ան 2002-ին առաջարկած էր հսկայական չափի Պուտտայի երկու արձաններ բարձրացնել Մանհաթընի մէջ, իսկ Պամիանի արձաններուն դատարկ խոռոչներուն մէջ կառուցել մանրակերտ զոյգ աշտարակներ, ձեւով մը լոյս սփռելու համար «տեսարժան» այն որակումին վրայ, որ կ՛առնչուի Պուտտայի զոյգ արձաններուն եւ Նիւ Եորքի զոյգ աշտարակներուն քանդումին: «Ուժանակ եւ անուանի դառնալու մարմաջ. ա՛յս է Քայիտան», կը գրէ Մորկըն, որուն գիրքին մէջ հրատարակուած է Զայպոլտի ձեւագծած պատկերները: Զայպոլտ կ՛առաջարկէ մանրակերտ զոյգ աշտարակները գործածել իբրեւ գաղթականներու ապաստանարան, այս ձեւով լռութեան մատնելով բողոքի այն արտայայտութիւնները, թէ ամէն ոք աւելի մտահոգ էր Պուտտայի արձաններուն վիճակով, քան` անօթութեան մատնուած այն ժողովուրդով, որ կը բնակէր անոնց շուքին:

Եւ ի վերջոյ կար այլ գաղափար մը` փոխարինելու այն, ինչ որ կորսուած էր:

Քանի մը տարի առաջ ճափոնցի արուեստագէտ Հիրօ Եամակաթա սկսաւ ի գործ դնել արձանները լէյզըրի արհեստագիտութեամբ «վերակենդանացնելու» ծրագիր մը, անոնց պատկերները լուսարձակելով ժայռի մը վրայ: Ան պիտի օգտագործածէր արեւու եւ լոյսի ուժով աշխատող արհեստագիտական միջոց մը, որ պիտի արժէր 9 միլիոն տոլար: ԵՈՒՆԵՍՔՕ չվաւերացուց ծրագիրը:

Սակայն ես սիրեցի գաղափարը: Անիկա կ՛ըսէր, թէ լոյսի անցողակի ճառագայթ մը ի վերջոյ պիտի յիշեցնէ, թէ թանկագին եւ անփոխարինելի բան մը կորսուած է, եւ թէ` կան որոշ բաներ, որոց կորուստը անդառնալի է: Նաեւ նկատի ունենալով, որ պուտտայականութիւնը կը գնահատէ մականցութիւնը, այս ծրագիրը յարմար եւ դիպուկ կը թուի ինծի:

Իրօք, աւելի լաւ գաղափար մը չունիմ ես: Արդեօք դուք ունի՞ք:

 

Ընթերցող Մը Կը Նկարագրէ
Իմաստուն Վէճ Մը

Դատարկ խոռոչներ` քանդումէն ետք:

Այն օրերուն, երբ Պամիանի հովիտին Պուտտայի արձանները քանդելու սպառնալիքներ կ՛ուղղուէին, Փաքիստանի մէջ թալեպաններու դեսպանն էր իսլամ կրօնաւոր Զաէֆ: Ան իր «Կեանքս` թալեպաններուն հետ» վերնագիրով գիրքին մէջ կը պատմէ հետաքրքրական հանդիպումի մասին, ճափոնցիներու հետ, որոնք կը փորձէին միջամտել եւ կանխարգիլել արձաններուն քանդումը: Յայտնապէս ճափոնցիք յաջողած են իրենց վիճարկութեան մէջ պարտութեան մատնել կրօնաւորը: Զաէֆ լուռ կը խոստովանի իր պարտութիւնը: Ան կը գրէ.

«Եթէ մեզ կը նկատէին իրենց նախահայրերը եւ եթէ նախապէս հետեւած էին մեզի, ապա ինչո՞ւ չէին հետեւած մեր օրինակին, երբ յայտնաբերեցինք ճշմարիտ կրօնը, հարց տուի անոնց»:

«Աւելի՛ն. Պուտտայի արձանները շինուած են քարէ, մարդու ձեռքով, եւ կրօնական ոչ մէկ արժէք կը ներկայացնեն: Հետեւաբար անոնք ինչո՞ւ ոգի ի բռին կը ջանային պահպանել զանոնք: Չհաւնեցան առաջին հարցումս, ոչ ալ` երկրորդը: Վիճեցան, թէ Մեքքէի մէջ Քաապան եւս քարէ շինուած է, մարդու ձեռքով: Աստուած չէր կառուցած զայն: Հետեւաբար անոնք հարց կու տային, թէ ինչո՞ւ միլիոնաւոր իսլամներ ամէն տարի ուխտի կ՛երթային` դառնալու համար Քաապային շուրջ… Աւելի չերկարեցի վէճը»:

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )