Ն. Սարաֆեանի Ծննդեան 110 Եւ Մահուան 40-ամեակ

ԴՈԿՏ. ՍԵԴԱ ՔԻԼԷՃԵԱՆ

Յստակ է, որ Սարաֆեան փորձած է ցոյց տալ իր հերոսներուն մէջ մեծ զոհողութեան ոգին` ի սէր այդ եռանկիւնի պահպանման, որովհետեւ իբրեւ հայ տղամարդ` տկարութիւն եւ պարտութիւն կը համարէին անոր վրայ հիմնուած բոյնի քանդումը, եւ հակառակ որ անոնցմէ ոչ մէկը նիւթապէս կախեալ էր իր կնոջմէ, բայց անոնց ներկայութիւնը իմաստ կուտար իրենց կեանքերուն: Առանց ընտանիքի ապրիլը չապրելու հաւասար բան մը էր երիտասարդութեան տարիքը անցած եւ հասունութեան սեմին կոխած հայ տղամարդուն համար:

Սարաֆեանի վէպերուն եւ վիպակներուն երկրորդական կերպարները բոլորովին տարբեր են` իբրեւ սարաֆեանական հայ տղամարդու ըմբռնում: Անոնք հերոսներուն մետալին միւս երեսը կը ներկայացնեն, ուր կարելի է տեսնել` անբարոն, գողը, սնապարծը, մեծամիտ մտաւորականը, պարտականութենէն խուսափող մեծատունը ու սրիկայ թափառնիկոսները: Ասոնցմէ իւրաքանչիւրին շարժումները, մտածելակերպը ու զգացումները այնքան յաջող ձեւով ներկայացուցած է, որ կարծէք հեղինակը ուղղակիօրէն շփում ունեցած է այդպիսիներուն հետ (ի հարկէ որոշ չափով, այո՛) եւ ներաշխարհներ թափանցելու իր կարողութեամբ ուսումնասիրած է անոնց հոգեկան ու իմացական աշխարհը եւ դրսեւորած` անոնց թաքուն միտքերը:

Ձեւով մը Սարաֆեան փորձած է նաեւ ընթերցողին ցոյց տալ սփիւռքի պայմաններուն պատճառած ախտերը հայ ժողովուրդին մէջ, ինչ որ վստահաբար ամէն տեղ եւ ամէն ժամանակ, նաեւ ամէն ժողովուրդի մէջ գոյութիւն ունին, բայց այդ մէկը աւելի պիտի զարգանար հայրենի հողէն, իր ծննդավայրէն հեռու մնալու պարտադրուած հայուն մէջ, եւ աւելի ցցուն պիտի ըլլային այդպիսի պարագաներ հայ ժողովուրդի նօսրացած շարքերուն մէջ, իւրաքանչիւր գաղութի նեղ շրջանակներուն մէջ:

Իր վէպերուն մէջ ընդհանրապէս ֆրանսահայ գաղութը ներկայացնող, եսասիրութեան ահաւոր կերպար մըն է «Ղուկաս Այպանելին» վիպակի երկրորդական հերոսներէն միլիոնատէր ճարտարապետ Արշակ Սարգիսեանը, որ օգտագործելէ ետք Լուսիկը, զգացած է, որ ան արգելք մըն է իր բարձրացման ճանապարհին. հետեւաբար` լքած զայն: Իսկ իր աղջնակը իր ընկերոջը հացով մեծնալէ ետք յիշած է, որ զաւակ մը ունի եւ եկած է տանելու զայն` բաժնելով զայն դժբախտութեամբ եւ գուրգուրանքով, ինչ զոհողութիւններով խնամած, իր պատճառով դժբախտացած կնոջմէ ու ընկերոջմէ, ամենայն անգթութեամբ: Առաւել, այնքան անբարոյ անձ մըն է, որուն երեսին պիտի պոռար իր մայրը. «Վո՛ւյ, էս ինչ մարդ է, քրոջ աղջկայ հե՞տ էլ. յղի է, յղի… աղտոտ, նամուս ունենասնը հոս հոն շան ձագեր չես ցաներ»6:

Նոյն վիպակին մէջ մետալի մէկ այլ երեսն է նաեւ հայկական բանակի հրամանատարներէն Կարօ Մարտիրոսեանը, որ հայրենիքէն դուրս գալէ ետք երբեք պիտի չնմանի նախապէս յիշուած հպարտ, բայց յուսահատ, խեղճացած եւ կեանքին բարութեամբ կառչած հերոսներուն, այլ` խաչագողի տիպարի մը նման ապրող խենթի մը, որուն կատարած գողութեամբ պիտի ամբաստանուի Ղուկաս, իսկ ինք անմարդկայնօրէն պիտի հերքէ իր յանցանքը:

Կերպարներով շատ աւելի հարուստ վէպ մըն է «Խարիսխէն հեռու»-ն, սկսեալ` բժիշկ Ալեմտաղեանէն, որ շարունակ ուրիշներուն կիները կը ցանկայ. «Ի՜նչ աչքեր, կ՛ըսէր ան ինքնիրեն ամբողջ գիշերը, երբ տուն վերադարձնելէ վերջ զանոնք, կ՛աշխատէր քնանալ. – Ի՜նչ սրունքներ… Ուրկէ՞ ալ ձեռք անցուցեր է զայն Կիրակոս, այդ կոպիտ եւ տխմար մարդը»7: Ան կ՛օգտագործէր այրիները` բռնաբարելով զանոնք, նոյնիսկ պիտի ընդունի ըլլալ թափառնիկոս մը եւ ամուսնանալ տարիքով մեծ, բայց հարուստ կնոջ մը հետ` ջանալով արագացնել անոր մահը եւ ժառանգել անոր հարստութիւնը:

Այս վէպին մէջ Սարաֆեան ստեղծած է նաեւ տկար, շուտով կնոջ ճանկերուն մէջ ինկող, սկզբունքներ չունեցող երիտասարդի կերպարը: Ան Ամերիկայէն Ֆրանսա ժամանած Աւետիսն է, որ պիտի իյնայ Զարուհիին ճանկերուն մէջ, անոր ամուսինին գործընկերը պիտի դառնայ, նոյն յարկին տակ պիտի սիրաբանի անոր կնոջ հետ, ապա միասին զայն կողոպտելով` երկուքով պիտի փախչին եւ ծնունդ տան աղջիկ զաւակի մը:

Անշուշտ այս բոլորը Աւետիս պիտի ընէր Զարուհիին թելադրանքներով, մինչեւ որ իր մայրը Ամերիկայէն գալով` ազատէր տղան, որ ուրիշին տունը քանդելէ ետք իր զաւակն ալ լքելով` պիտի հետեւի մօրը:

Հեղինակը այս վէպին մէջ ներկայացուցած է նաեւ տեսակաւոր «մտաւորականներու» խմբակ մը, որոնցմէ գլխաւորներն են Բարթողը եւ Սիսակեանը, նոյն շրջանի բնակիչներ` անոնք կը քալեն գլխաբաց ու միշտ գիրքեր կ՛ունենան իրենց թեւերուն տակ: Բարթող ծայրայեղութիւններու անձն է` կա՛մ շատ լուրջ, կա՛մ շատ ծիծաղաշարժ, երկուքին մէջ ալ կը տարածուի նոյն չափով: Օրուան մանր դէպքերը, ինչպէս նաեւ կուսակցական կռիւները կ՛անցնէին երգիծական բաժնին, մնացեալը կը պատկանէր ողբերգութեան: Բոլոր անոնք, որոնք կը դպչին ուղղակի կամ անուղղակիօրէն` իր արժանապատուութեան, կը հալածուին, իսկ իր սրբազան պաշտամունքին կ՛արժանանան անոնք, որոնք կը խօսին իր սրտին` ասոնց մէջ ըլլալով նաեւ իր յիշատակները եւ իր երբեմնի սէրերը: Մինչ Սիսակեան «գիւղէն նոր եկած վաճառականի մը երեւոյթը կը ստանար Բարթողի այս խրոխտ եւ ռոմանթիք կեցուածքին քով, խաղաղ ու ժպտերես այս տղան, որ կը խուսափէր արտաքին ամէն ձեւէ, իր առաջին խօսքերովն իսկ կը մատնէր ամէնէն ողբերգական հոգին»7: Սիսակեանին գրիչը կը միտէր ազգը հաւաքելու, յեղափոխութիւն առաջացնելու եւ ազատելու երկիրն ու հողը, նաեւ` գաղթական հայութիւնը. մինչ Բարթողի համար ասոնք պարապ խօսքեր էին, միայն հաւաքոյթներու անհրաժեշտ ճառախօսութիւններ:

Այս «մտաւորականներուն» վէճը հեղինակը պիտի հասցնէ այն հանգրուանին, որ սիսակեանները գոնէ կրնան գաղափարի մը ծառայել եւ հոգիները մղել ազատատենչութեան, ինչպէս որ ըրաւ Կիրակոսին հետ եւ ազատելով զայն Ֆրանսայէն, տարաւ Սուրիա` իբրեւ գաղափարակից ընկեր, տանելու ազգօգուտ աշխատանք. «Այլեւս մաքրել եղբայրներուն թուլցած արիւնը, որ շռայլեց ուրիշներուն կեանքը եւ հասարակ ու ստորին լացերով օգտագործեց նոյնիսկ սրբազան մեռելները, նաեւ վերադառնալ հողին, լեցուին ափերը հիւթեղ պտուղներով, հողով ու մաճով, բահով ու մուրճով: Լեցուին աչքերը այդ սեւ պատերուն փոխարէն լուռ ու պայծառ հորիզոններով»8:

Մէկ այլ կերպար մըն է շողոքորթ Մակեդոնը, որ տարագրուած ժողովուրդին ունեցած զարդերը պահելու խոստումով առած ու ծախած էր, տուներ փլած էին իր ետեւէն, առաւել, ո՛ւր կին ու գինի` ինք հոն, հակառակ որ երկու զաւակի հայր էր: Կային նաեւ ամուսնութիւն փափաքող, բայց չկարենալու պատճառով մայրը ծեծող ու գետին նետող հայ երիտասարդներ, ինչպէս` տիկին Շուշանեանին տղան:

Դէմքէն անբանութիւն յորդող կերպար մըն է պր. Սինամեան` «Բողոքագիրն ու դրան շղթան» վիպակին հերոսը, որու համար աշխարհը կը դառնայ միայն դրամով. ան կը պարծենար իր դիզած դրամներով եւ ճաշի հիւրեր հրաւիրելով` ցուցամոլութիւն մը կը պարզէր անոնց առջեւ ու կը զուարճանար: Բայց այդ բոլորով հանդերձ, իր ներքին հայելին ծածկող անձ մըն էր, ան տխուր էր իր կնքած ամուսնութեան համար. ան ունէր անճարակ կին մը, որ չէր կրցած նոյնիսկ զաւակ մը տալ իրեն, միաժամանակ` կլոր, հաստ ու կարճ արտաքին տեսքով: Այս կերպարին մէջ Սարաֆեան ցոյց տուած է հայ տղամարդ մը, որ Արեւելքի ձեւով կ՛ըմբռնէր իր ամուսնական իշխանութիւնը: Այսինքն կինը պէտք չէր գիտնար, թէ ի՛նչ կը շահէր եւ ի՛նչ կը ծախսէր, գնումները ինք պիտի ընէր, նոյնիսկ` կնոջ վերաբերող պէտքերը, եւ կինը պէտք չէր առարկեր:

Խեղճ կերպար մըն է «Հիւրը» վիպակին հերոսներէն Մայրունին: Հեղինակը փորձած է ցոյց տալ աղքատութեան պարտադրած պայմաններուն պատճառով կատարուող սխալ արարքներու եւ խղճի խայթի բախումը, որ մաքուր հոգիները կը տանջէ, մինչեւ որ խելագար դարձնէ զանոնք: Մայրունի պատճառ պիտի ըլլար մահուանը Մարտիրոս աղային, որ հալածախտէ տառապող այլ խեղճ գաղթական մըն էր, հետեւաբար հոգեպէս պիտի հիւանդանայ: Իսկ նոյն վիպակի հերոսին`Սարգիս Թուլլայեանին ընդմէջէն կը տեսնենք ստրուկ հոգեբանութեան տէր այդ հայը, որ երբ ֆրանսացիին հարուածն ալ ուտէ, պիտի ժպտի. «Դառն ժպիտովը ազգին, որ կը ժպտէր թուրքին, ռուսին, պարսիկին, մաքսատան ոստիկանէն մինչեւ աւելածուին»9, բայց առիւծ կը դառնայ իր ազգակիցին դէմ:

Կինը Ն. Սարաֆեանի
Ստեղծագործութեան
Մեջ

Գրականութեան աշխարհին մէջ հազուադէպ կը պատահի, որ տարբեր գրագէտներու մօտ գտնենք կնոջ նոյն կերպարը, ընդհանրապէս իւրաքանչիւր գրագէտ, ըլլայ ան բանաստեղծ, արձակագիր, վիպագիր կամ երգիծագիր, կ՛ունենայ կնոջ ընդհանուր պատկերացում մը, զոր ինք ակամայ ընդունած է իր ներաշխարհին մէջ` ազդուելով իր անմիջական միջավայրէն, իր կեանքի մէջ գոյութիւն ունեցող իգականէն, որ թէ եւ անուղղակիօրէն կը յայտնուի հեղինակին գծած էջերուն վրայ, բայց կը յաջողի տիրապետել անոր ստեղծած հերոսուհիներուն մտածելակերպին, վարուելակերպին ու հոգեկան ապրումներուն վրայ` ձգելով այն տպաւորութիւնը, որ տուեալ գրագէտին հեղինակած բոլոր գործերուն հերոսուհին նոյն անձն է, կամ առաւելագոյնը` նմանօրինակ մէկն է:

Կը պատահի, որ հանդիպինք գրագէտներու, որոնց իւրաքանչիւր գործի հերոսուհին ըլլայ միւսէն բոլորովին տարբեր իր արտաքին եւ ներքին յատկութիւններով: Վերջապէս գրականութիւն ստեղծելը միայն ձիրք չէ, այլեւ` ապրումներ, եւ իրա՛ւ արուեստագէտները կ՛ըլլան միշտ անոնք, որոնք կ՛այրին իրենց հոգիին մէջ եղող կրակէն եւ այդ ապրած, զգացած հուրը կը փոխանցեն թուղթին ու ընթերցողին` արժանանալով վերջինիս ոչ միայն համակրանքին, այլեւ հոգեկան կապակցութեանը` անոր մշակած` գործերուն նկատմամբ:

Այս դիտանկիւնէն մեկնած փորձենք տեսնել կինը Նիկողոս Սարաֆեանի ստեղծագործութեան մէջ: Նիկողոս Սարաֆեան, իբրեւ խորունկ մտածող, իմաստասէր, գոյապաշտ բանաստեղծ, իր անցեալը, թախիծն ու տրտմութիւնը, ներկայ իրավիճակն ու գալիքի յոյսերը գերիրապաշտօրէն արտայայտող քերթող, քերթուածներուն մէջ համեմատաբար քիչ ընդհանրապէս տարփանքի ու ծնանելու համար ստեղծուած արարածն է, բացի «Սասունցի Դաւիթ» պոէմին մէջ, ուր հերոսուհին նաեւ հերոսը պայքարի մղող կամքի տէր կինն է:

Տեսնելու համար կնոջ կերպարը Սարաֆեանի աշխարհին մէջ` կ՛արժէ կարդալ անոր վէպերն ու վիպակները, մանաւանդ` «Խարիսխէն հեռու» վէպը եւ «Ղուկաս Այպանելի» ու «Մուսթաֆա» վիպակները:

«Խարիսխէն հեռու» վէպի հերոսուհին` Զարուհին է: Ան Երզնկայի հարուստ ընտանիքի զաւակ եղած էր, սակայն որբացած ու դժբախտացած` կ՛ապրէր Պոլսոյ գաղթակայանին մէջ: Ան աչքերուն չի հաւատար, երբ Կիրակոս` վէպին հերոսը, ամուսնութիւն կ՛առաջարկէ իրեն եւ ունեցած գոհարներն ու դրամը կը ծախսէ իր վրայ, ամբողջ տարի մըն ալ Փարիզէն դրամ կը ղրկէ Պոլիս` Զարուհիին, մինչեւ որ կարենայ զայն Ֆրանսա բերել եւ ամուսնանալ: Զարուհիին մասին տարաձայնութիւնները շատ էին, բայց Կիրակոս կ՛առնէ զայն:

Ֆրանսայի մէջ Զարուհի կը սկսի տեսնել ընտրած ամուսինին թերութիւնները, կը գտնէ զայն անհրապուրիչ, խրտչեցուցիչ շարժումներով եւ ոչ միայն աղքատ, այլեւ տկար ու անճարակ, նաեւ` մեծխօսիկ ու անցեալի իր հերոսութիւններով հպարտացող, կեանքի մէջ ձգտում չունեցող անպէտք արարած մը: Զարուհի չ՛ուշանար իր զղջումը պոռթկալու եղած ամուսնութեան համար. խաբուած կը զգար ինքզինք: Հետեւաբար ջղային եւ այլանդակ լացով մը կը լուսցնէր գիշերները` առանց խղճալու ամուսինին, որ առաւօտ վեցէն առաջ պէտք էր ելլէր ու գործին երթար:

Օրէ օր, իր վիճակէն աւելի դժգոհելով, կը թունաւորէր կեանքը ամուսինին, որ ճիգ չէր խնայեր հոգալու կնոջ պէտքերը` խնայելով իր անձէն, իր կէսօրուան ճաշէն, սուրճէն կամ հագուստէն: Երեխայի մը ծնունդն անգամ չի բարելաւեր կացութիւնը: Օտարամոլ դարձած Զարուհի կ՛ուզէ տիրապետել, իշխել ոչ միայն զաւակին, այլեւ ամուսինին վրայ, կը դառնայ սաստիկ պահանջկոտ եւ բաժանում սպառնացող, իսկ երբ իր ունայնասիրութիւնը շոյող այլ տղամարդոց անուշ խօսքերը կը դպչին ականջին, ալ չի կրնար հանդուրժել ամուսինը, պաղարիւն եւ ոչ գոհացուցիչ կը գտնէ անոր հետ սեռային կեանքը եւ կը սիրահարի իրմէ տասը տարի փոքր երիտասարդի մը:

Զարուհի իր սիրականը ամուսինին նոր ձեռնարկած գործերուն բաժնեկից կը դարձնէ, ապա ամուսինին ամբողջ ունեցածը կողոպտելով` կը փախչի սիրականին հետ` իրեն հետ տանելով զաւակը, որուն մահուան պատճառ կը դառնայ: Իսկ սիրականէն զաւակ մը ունենալէ ետք, սիրածը կը լքէ զինք, ու ինք յուսահատ կը դիմէ արդէն իսկ խորտակուած իր ամուսինին` առաջարկելով միանալ:

«Ղուկաս Այպանելի»-ն վիպակի հերոսուհին` Լուսիկը, տասնեօթը տարեկանին Պոլսոյ գիշերները տղոց հետ նաւակներու մէջ լուսցուցած, քսան տարեկանին դէպի Փարիզ փախած եւ Սարգիսեան ազգանունով երիտասարդի մը հետ ապօրինի կեանք մը ունենալէ եւ աղջնակի մը` Մեղամոն, ծնունդ տալէ ետք, կը լքուի երեխային հօրմէն: Շատ չանցած` Լուսիկ կը գրաւէ իրմէ փոքր, տասնութ տարեկան Ղուկասը, որուն հետ տարիներ շարունակ ապրելէ ետք կը դառնան այր ու կին: Ղուկաս գործարանի մը մէջ աշխատող, հեզ ու բարի եւ մանաւանդ գթացող անձ մըն էր, հազար անգամ որոշած էր ազատիլ Լուսիկէն, բայց կապակցութիւն մը կը զգար, մանաւանդ` աղջնակին հանդէպ, զոր մեծցուցած էր:

Լուսիկ տարիներու ընթացքին, իր կորսուած գեղեցկութեան, պատիւին ու կեանքէն ստացած հարուածներուն պատճառով դարձած էր ջղային, կռուարար, ամէն պատեհ առիթի ամուսինը արհամարհող, թերագնահատող, աղտոտ եւ ամէնէն վատը` ապերախտ կին մը, որ դժոխքի վերածած էր իր ճակատագրին ու վիճակուած բախտին համակերպող ու կնոջը կիրքերուն ու քմահաճոյքներուն միշտ աւելի մեծ տեղ տուող ամուսինին կեանքը:

Իսկ «Մուսթաֆա» վիպակի հերոսուհին` ֆրանսուհի Աննեթը մանկութենէն գիտէր, թէ աշխարհը կը դառնայ սեռային օրէնքով մը, որ այրը կը վերածէ կնոջ շուրջ դարձող մոլորակի մը: Սորված էր, թէ կեանքը միս էր միայն, հետեւաբար պէտք էր ապրիլ անոր համար, վայելել զայն ու անով արժեցնել ինքզինք: Այս բոլորով հանդերձ, Աննեթ կնքած էր դժբախտ ամուսնութիւն մը, խմող, ծոյլ եւ ձիարշաւի մէջ իր վաստակը մսխող ամուսինը լքած էր զինք` երթալու համար ուրիշ կնոջ մը ետեւէ: Անոր անհետացումէն ետք, Աննեթ մահացու հիւանդութեամբ մը ինկած էր հիւանդանոց, ուրկէ հսկայ գումարներ յատկացնելով, ողջ առողջ դուրս բերած էր զինք Մուշեղ` զինքը լքած ամուսինին գործատէրը:

Մուշեղ կը սիրէ իրմէ քսան տարի փոքր Աննեթը եւ կ՛առաջարկէ ապրիլ միասին: Աննեթ կը համաձայնի, եւ երբ երկու տարի ետք ամուսինը կը վերադառնայ սպառնալիքներով, Մուշեղ եւ Աննեթ կը փախչին դէպի գիւղ մը: Հոն, ի հարկէ, քաղաքի պայմանները չկան, ուստի օրէ օր զգալի կը դառնայ դրամին պակասը, եւ Մուշեղ կը ստիպուի անասուններ խնամելով` իրենց ապրուստը հոգալ:

Աննեթ կը սկսի տրտնջալ եւ անհանդուրժելի գտնել այդ վիճակը, որ ստեղծուած էր իր պատճառով եւ գործատէր հայ մարդը վերածած` անասնապահի: Ան չ՛ուզեր ըմբռնել պարտադրուած պայմանները, կը դժգոհի անասուններէն, իր կեանքէն, անհրապուրիչ Մուշեղէն, որուն տգեղութիւնը եւ տարիքը անտեսած էր երբ ան դրամատէր էր, թէեւ ան նոյն աշխատասէր, քարէն հաց հանող, բարի, հեզ, գթասէր ու պարտականութեան գիտակից Մուշեղն էր, որ շատ կը սիրէր զինք: Բայց այլեւս անոր սէրը կապանք էր իրեն համար, մանաւանդ երբ դրացի Ժանը քնքուշ խօսքերով կը յիշեցնէր իրեն իր երիտասարդ ու դեռ գեղեցիկ ըլլալը:

Աննեթ կը դժգոհէր մինչեւ իսկ հայերէն թերթերէն ու գիրքերէն, զորս կը կարդար Մուշեղ, կամ` շարականներէն, զորս կը մրթմրթար:

Ինչպէս կը տեսնենք, Զարուհիի, Լուսիկի եւ Աննեթի մէջ կը նոյնանան կնոջ կերպարները: Բոլորն ալ կրքոտ, պահանջկոտ, իշխող բնաւորութեամբ, բայց զոհողութիւններու արժէքը չըմբռնող, անձնասէր հերոսուհիներ են:

Մէկ խօսքով` կինը Նիկողոս Սարաֆեանի ստեղծագործութիւններուն մէջ, թէեւ դժբախտ, բայց տղամարդը ստրկացնող, դժբախտացնող, ապերախտ արարած է:

 (Շար. 2)

6.-  «Ղուկաս Այպանելին», էջ 10:
7.- «Խարիսխէն հեռու», էջ 4:
8.-  Նոյն, էջ 25:
9.- Նոյն, էջ 99:

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )