Ն. Սարաֆեանի Ծննդեան 110 Եւ Մահուան 40-ամեակ

ԴՈԿՏ. ՍԵԴԱ ՔԻԼԷՃԵԱՆ

ԲարոյականութիւնԵւ Այլասերում

Սփիւռքահայ վիպերգութեան մէջ ամէնէն աւելի տեղ գտած թեմաներէն, ամէնէն շատ արծարծուած հարցերէն է գաղթական առաջին հայ սերունդին բարոյականութիւնը եւ անոր այլասերման պատրաստ ու ենթակայ հոգին սփիւռքի, մանաւանդ եւրոպական երկիրներու մէջ: Ամերիկահայ եւ ֆրանսահայ գրողները ամէնէն աւելի անդրադարձած են այս հարցին: Թէեւ դարերու ընթացքին բազմաթիւ ժողովուրդներ ենթարկուած են գաղթի եւ` ձուլուած, բայց ոչ ոք վախցած է ձուլումէ ու իր աւանդութիւնները կորսնցնելու սպառնալիքէն եւ պայքարած է անոր դէմ, ինչպէս հայը, մանաւանդ երբ լաւ գիտէ, որ հայը արդէն օտարամոլ է. այս մասին բազմիցս կարդացած ենք ե՛ւ արեւմտահայ, ե՛ւ սփիւռքահայ գրականութեան երգիծական գործերու ու պատմուածքներու մէջ:

Բնական է, որ այդ օտարամոլութիւնը օգնէ ձուլման գործընթացին, ուստի սփիւռքի տարածքին հայ ապրելու պայքարը պիտի ըլլար բազմակողմանի: Սփիւռքահայ գրագէտներ ամէն առիթ օգտագործած են մատնանշելու համար այն, թէ ինչպէ՛ս այլասերման ու օտարամոլութեան ախտը բազմիցս պատճառ եղած է անգոհ վիճակներու ստեղծման, զոյգերու անհամերաշխութեան եւ ընտանիքներու քայքայման: Այս պարագան որքան աւելի յուզում պիտի պատճառէ հայ գրագէտին, երբ զայն կը տեսնէ Եղեռնէն վերապրած սերունդին մէջ, հայրենի հողէն տարագրուած, եւրոպական երկիրներ կայք հաստատած, գործարաններու անկիւնները չարաչար աշխատող դժբախտ հայ ընտանիքներու մէջ: Ահա այս ցաւն է, զոր խորապէս զգացած եւ հարազատ կերպով կրցած է ընթերցող հայ սերունդներուն փոխանցել Նիկողոս Սարաֆեան վիպագիրը, յատկապէս` իր «Խարիսխէն հեռու» վէպով, ուր ներկայացուցած է իրենց շունչը Ֆրանսա առած գաղթական հայ շրջանակի մը առօրեան եւ օտար փառքերու հետեւելու աւերիչ հետեւանքները հայ ընտանիքներէն ներս:

Ան շեշտած է բարոյական ըմբռնումներու խաթարումը սփիւռքի հայ տղուն եւ հայ աղջկան մէջ: Հայ տղան ոչ միայն իր ցանկութիւնները գոհացնելու համար գիշերները պիտի լուսցնէր ֆրանսուհիներու ծոցը, եւ կամ` ձեռք անցընէր ու խաբէր իր ուզած կինը, ինչպէս Մանուկ Դուինեանի ընկերը` Սահակը, այլեւ պիտի նախընտրէ կեանքի ընկեր ընտրել իր կուսութիւնը ծախած ու տարիներով հանրային տուներու մէջ հարիւրաւոր տղոց կիրքերը գոհացուցած օտար անբարոյ աղջիկը, քան` հայ պատուաւոր աղջիկը, որուն առաքինութիւնները կասկածելի կը թուէին այլեւս հայ տղուն համար, ինչպէս` Մանուկ Դուինեանի համար, որ կը մերժէ մօրը առաջարկած բոլոր հայ աղջիկները եւ կը նախընտրէ նախապէս անբարոյ Կրեթա Ինկպորկը: Ան իր ցեղին իգական սեռին մէջ կը տեսնէր մշակոյթի պակաս մը, որքան ալ գեղեցիկ ու արդիական ըլլային անոնք: Կը գտնէր զանոնք յաւակնոտ, մերթ պահանջկոտ, բայց մանաւանդ անկարող հասկնալու տղամարդուն պահանջները: Հետեւաբար հայ ու հայութիւն ա՛լ ոչինչ պիտի նշանակէր իրենց համար. անոնք հայութիւն բառին մէջ պիտի տեսնէին միայն իրենց արմատախիլ իրավիճակը եւ այդ աւելի պիտի հեռացնէր ոմանց, ինչպէս` Մանուկ Դուինեանը, ընտանիք կազմելու գաղափարէն, որպէսզի իրեն նման արմատախիլ հայ սերունդի մը յառաջացման պատճառ չդառնայ:

Ն. Սարաֆեան իր վէպերով ցոյց տուած է, թէ ինչպէ՛ս բարոյական ըմբռնումներն իսկ արմատախիլ եղան տարագրման պատճառով, թէ ինչպէ՛ս թուրքը յաջողեցաւ ոչ միայն ջարդելով, այլեւ ձուլելով նուազեցնել հայուն թիւը աշխարհի վրայ: Ճիշդ է, որ օտար, խառն ամուսնութիւններէն ծնան նոր սերունդներ, բայց անոնք որքանո՞վ հայ պիտի ըլլային եւ հայու թիւը աճեցնելու աշխատէին: Այս մտածումը պիտի տառապեցնէր ոչ միայն հեղինակը, այլեւ` անոր ստեղծած հերոսներէն ոմանք, որոնք նախընտրեցին այդ ապագային սիրոյն հանդուրժել հայ կնոջ հետ դժբախտ կեանքը, անոր կողքին հայ ըլլալու եւ մնալու զգացումը վառ պահելու սիրոյն:

Ներկայ սերունդին մօտ այլասերումը պիտի սկսէր անունէն: Հայկական անունները պիտի փոխուէին ֆրանսականի, կամայ թէ ակամայ Մուշեղը պիտի ըլլար Միշէլ, ապա սէրը պիտի արտայայտուէր ֆրանսերէնով, եւ կամաց-կամաց օտար լեզուն պիտի տիրէր հայ երիտասարդին միտքին: Ան նոյնիսկ իր առօրեային մէջ պիտի մտածէր ֆրանսերէնով եւ ոչ` հայերէնով. ֆրանսերէն լոզունգներ աւելի արագ դուրս պիտի թռչէին իր բերնէն, քան հայերէնը. եւ լեզուին հետ միասին պիտի կորսուի հայկականութիւնը ամէն ինչի, ապրելակերպի, սովորութիւններու եւ պահպանողականութեան. ե՞րբ հայ տղամարդը փողոցէն անցնող-դարձող կիներուն նայած էր ցանկութեամբ եւ` խօսք կամ ձեռք նետած, բայց այլեւս իր դաստիարակութիւնը հայրենի հողին վրայ ստացած հասուն տղամարդը նաեւ այլասերած էր եւ հետեւած` անբարոյ բարքերու:

Աւելի լաւը չէր այդ սերունդին հայ աղջկան ընթացքը: Այլեւս չկային պատիւի համար իրենք զիրենք գետը նետող կոյսերը. չկային հաց ճարելու համար յոգնեցուցիչ աշխատանքը անպատուութենէն նախընտրող դեռատի աղջիկներ: Եւրոպական աշխարհի ազատութիւնը մէկդի նետած էր հայ աղջկան ամօթխածութիւնը, եւ կլանած էին զինք պարասրահները, փափուկ մուշտակները, կուշտ ու հանգիստ կեանքն ու դրամը: Ան գիտէր զանոնք ձեռք բերելու ամենադիւրին միջոցը` կիրքի ճանապարհը, ուստի պիտի նախընտրէր նետուիլ իր գործատիրոջ գիրկը, քան թէ իր մօր նման մէջքը ծռելով ու մաքրութիւն ընելով ապահովէր անհրաժեշտ ապրուստը, ինչպէս պիտի ընէր Ալիս` Մեղամոնի գիշերօթիկի ընկերուհին, դեռ տասնութ տարեկան մանկամարդ աղջիկ, մօրը մահէն ետք շնորհիւ աշխատանոցի տիրոջ, «կը դառնայ պզտիկ հրաշալի կին մը: Իր սուգի հագուստներուն մէջ ան կը բացուի վարդի մը պէս, որ իր սնունդը կ՛առնէ աղբերէն» 10:

Օտարամոլութեամբ լեցուն կերպար մըն է Զարուհին, որ պիտի մերժէ իր տղայ զաւակը անուանել «Յակոբ» անունով` ընդդիմանալով մեր մեծ հայրերէն մնացած ըլլալու այդ անունին հնութեան դէմ եւ պիտի կոչէ զայն «Ժանօ»` իբրեւ ապագայ ֆրանսացի քաղաքացիի վայել անուն: Զարուհիին այլասերումը պիտի մղէ զայն մինչեւ կատարեալ անբարոյութիւն, ինչպէս նախապէս յիշած ենք` սիրածը ամուսինին հետ նոյն յարկին տակ պահելու պարագան, եւ լրբօրէն արտայայտուիլը, թէ իր ըրածը ամօթ բան չէ, քանի որ ինք կը սիրէ Աւետիսը: Ընթացք մը, որ շատ խորթ էր հայուն բարոյական ըմբռնումներուն, անիկա անպատուութեան ու լրբութեան հաւասար կենցաղ մըն էր, նոյնիսկ եթէ սիրականը մէկ անձ էր եւ ոչ աւելի, ու կը փորձէր արդարացնել զայն սիրոյ պիտակին տակ: Յստակ է, որ Սարաֆեան կ՛ուզէ ցոյց տալ հայ ժողովուրդին այն հատուածը, որ ոչ թէ սխալ ըմբռնած էր Եւրոպայի ապրելաձեւը եւ շնորհած ազատութիւնները, այլ չարաչար կ՛օգտագործէին զայն յարմարցնելով իրենց խաթարուած դաստիարակութեան` սկզբունքներու չգոյութենէն օգտուելով:

Սարաֆեան մարդը այս բոլորին նայած է ներող աչքերով, որովհետեւ անոնք Եղեռնէն ճողոպրած սերունդն էին, մահը բազմիցս իրենց աչքերով տեսած, իրենց հարազատները իրենց ձեռքերով հողին մէջ դրած ու ծածկած: Հետեւաբար աշխարհի բոլոր բարոյական ըմբռնումներն ու սկզբունքները ոչինչ կը նշանակէին անոնց համար, որովհետեւ ոչ մէկ բան կրցած էր փրկել իրենց սիրելիները դաժան ջարդէն, նաեւ ոչ մէկ քաղաքակրթութիւն ու մարդկային սկզբունքներ կրցած էին պաշտպանել եւ վերադարձնել անոնց իրենց հողն ու իրաւունքները, մինչ անքաղաքակիրթ, անբարոյ, անսկզբունք թուրքը տիրացաւ իր բոլոր ուզածներուն` առանց նոյնիսկ յանդիմանութիւն մը լսելու:

Ամէն ինչէ զրկուած եւ տառապած բարդ հոգեվիճակով սերունդ մըն էր, որ աչքը պիտի բանար բոլորովին տարբեր աշխարհի մը մէջ, ուր ոչ ոք կ՛արժեւորէ հայուն պահպանողականութիւնը, ոչ ոք կը յարգէ անոր աւանդութիւնները. առաւել, կը ծիծաղի անոր սովորութիւններուն վրայ: Միաժամանակ կար նաեւ այն համոզմունքը, թէ հսկայական տարածքով երկրի մը մէջ ո՛վ պիտի տեսնէր կամ նկատէր անգամ իր «սխալ» ընթացքը, երբ հայերը ցիրուցան եղած էին, հազուադէպ ո՛ր թաղամասի մը հոծ բնակչութիւնը կազմէին: Վիպագիրը այս մտածելակերպը կարդացած է իր ապրած սերունդին միտքերուն մէջ, եւ զայն անուղղակիօրէն զետեղած իր օտարամոլ եւ բարոյական սկզբունքներէն շեղած հերոսներուն կամ հերոսուհիներուն մէջ:

Սարաֆեան յատուկ ձեւով շեշտած է նաեւ այս սերունդին ազդեցութիւնը իրենց զաւակներուն վրայ: Օրինակ, Զարուհիին տղան` Յակոբիկը, երբ հօրը խնամքը կը վայելէր, կ՛երազէր հօրը հետ սուրը առնել, երթալ սպաննել թուրքը ու ազատել հայրենիքը. իսկ երբ մնաց մօրը եւ անոր սիրականին հետ, Ժանօ ա՛լ չէր փափաքեր արագ մեծնալ եւ երթալ հայրենիք: Ժանոյի սրտին հայրենիքը չէր խօսեր, ինչպէս` Յակոբիկին, անոր հոգիին մէջ արդէն սկսած էր սերմանուիլ այլասերման ու օտարամոլութեան հունտերը, եւ խեղճ Կիրակոսը չէր կրնար Ժանոն վերստին Յակոբիկի վերածել:

Հեղինակը չի մեղադրեր նոր սերունդը` անոր հայու անվայել ընթացքին համար, որովհետեւ սերունդը ճիշդ դաստիարակութիւնը չէ ստացած, որ կարենայ հոսանքին հետ չմոլորիլ, իսկ անոնց ծնողները` արդէն կանուխ որբացած, առանց դաստիարակութեան մեծցած դժբախտներ, զորս կարելի չէ մեղադրել: Քիչեր միայն լաւ դաստիարակուած եւ հասուն տարիքի օտարութեան մէջ ընտանիքներ կազմած էին, ահա ասոնք կարելի է մեղադրել, եթէ իրենց օտարամոլ խառնուածքով շեղին իրենց բարոյական ըմբռնումներէն եւ իրենց սխալ ընթացքով վատ օրինակ ըլլան իրենց զաւակներուն, որոնք միակ երաշխիքն են հայ ժողովուրդի ջարդուած թեւին ապրելու ու գոյատեւելու կամքին:

Վերջապէս, Սարաֆեան դիտել կու տայ այն բոլոր պայմանները, որոնք հայ ժողովուրդը արմատախիլ ընելով` նետեցին օտար ափեր, պատճառ դառնալով աւանդութիւններուն, սովորութիւններուն ու սկզբունքներու քայքայման բոլոր անոնց մէջ, որոնք հոգիի հայկականութիւնը խորապէս չէին զգացած եւ չունէին հոսանքին ու մոլութիւններուն դէմ պայքարելու կամքը: Հայուն վիճակուած բախտն ու ենթարկուած պայմաններն էին, զորս կը մեղադրէր Սարաֆեան իր վէպերուն ու վիպակներուն ընդմէջէն:

Հող, Ազգ Եւ Հայրենիք

Սփիւռքահայ գրեթէ բոլոր վիպագիրները յաճախ իրենց գործերուն մէջ յատուկ տեղ տուած են հող, ազգ, հայրենիք երրորդութեան: Բոլորին մօտ ալ շօշափելի է ազգասիրութեան զգացումը, սակայն անշուշտ իւրաքանչիւրը արտայայտուած է իր իւրայատուկ ոճով եւ եղանակով: Թէ ինչպէ՞ս այս երրորդութիւնը տեղ գտած է Սարաֆեանի գերիրապաշտ գրիչով ստեղծուած վիպակներուն եւ վէպերուն մէջ, եւ թէ ի՞նչ կը ներկայացնեն անոնք Սարաֆեան հայ վիպագիրին համար, պէտք է հասկնալ անոր ստեղծած հերոսներուն հոգեմտաւոր աշխարհը, անոնց առանձնութեան պահերուն ապրած հայրենի յիշատակները, ընկերներու երկխօսութիւնները, տեսնել անցեալի տառապեցնող յուշերը, եւ արդէն կ՛ունենանք Սարաֆեանի տեսակէտը այս երրորդութեան գծով:

Հողը սուրբ է Սարաֆեանին համար: Անիկա անմահական է, դարերու հալածանքին դիմացող ամենականգուն բնութիւնն է, որ պիտի օժտուի մարդկային զգացումներով վիպագիրին գրիչին տակ, պիտի զգայ իր տիրոջ բացակայութիւնը եւ շնչող արարածի մը հաւատարմութեամբ սպասէ անոր վերադարձին. ահա թէ ի՛նչ յատկութիւններ տուած է հայկական հողին Սարաֆեանը` իր «Ծառը» պատմուածքին ընդմէջէն: Հայկական բռնագրաւուած հողերուն վրայ կար` «Մակընթացութիւն մը ծանօթ ստուերներու, յիշատակներու, տրտմութիւն մը` անցեալ երջանիկ օրերու քաղցրութեան հետ միասին: Ողբ եւ մռունչ էր լռութիւնը անոր: Հայութիւն մը: Կը կռուէր ինքն իր դէմ…» 11. եւ կային նարնջենիներ, որոնք այցելու ուխտագնացներուն միտքին մէջ կ՛արթնցնէին անհամար հարցումներ, կու տային խիզախ ու վայրագ ուժի մը գաղափարը, ինչպէս եւ` բարութեան, հեզութեան եւ վեհանձնութեան մը զգացումը: Հայուն ձեռքով տնկուած ծառերը ոսկի էին, բոյր եւ խունկ, որոնք կը գրաւէին ու հողին կը կանչէին կրկին սեփականատէր հայը: Անոնք հարազատ պատկերն էին իրենց հայ տէրերուն, որոնց նման դեռ կանգուն կը մնային նոյնիսկ ուրիշի ձեռքին տակ, բարկութիւնը արթնցնելով հայատեաց թուրքին, որ ի տես հայ ուխտագնացներուն` պիտի ըսէ. «Չչորցա՞ւ դեռ ձեր հունտը…. Ոջիլի պէս կ՛աճիք մեր արիւնը ծծելով, ապերախտներ… ըմբոստներ… թշնամիներ… ճզմելու է ձեզ… աշխարհին փորձանքները… աւազակնե՜ր… լալկաննե՜ր…» 12:

Սարաֆեան հողին տուած է նաեւ հայը պաշտպանելու ուժը: Այսպէս, անիկա հայ նոր սերունդի ուխտագնաց երիտասարդը պիտի պաշտպանէ թուրքին յարձակումէն, երբ վերջինիս բոպիկ ոտքը պիտի զարնուի հողէն նահատակի ոսկորի մը նման դուրս ցցուած արմատի մը, աւելի զայրացնելով զայն, որ ցաւէն գալարելով` պիտի բաւարարուի հայհոյելով` ծառին ու ծառը տնկողին:

Սարաֆեան կը շեշտէ հայուն հողային պահանջատիրութեան աշխատանքը սփիւռքի տարածքին. բան մը, որ կը նշանակէ, թէ հողը անմահական է ոչ միայն առարկայական, այլեւ գաղափարական առումով: Թէ` խլուած հողերը ողջ են, գերի դարձած, բայց ունին իրենց տէրերը, որոնք պայքար կը մղեն քաղաքական գետնի վրայ` ազատագրելու համար զանոնք բռնատէրին ձեռքէն: Ան կը շեշտէ, թէ Եղեռնին պատճառած սարսափը եւ տարիներու օտարութիւնը չեն կրնար հայրենասէր հայ փաղանգին մտքէն վանել հողերը պահանջելու եւ ամէն գնով զանոնք տուն դարձնելու ազգային դատը, եւ որուն լուծումներուն ու միջոցներուն մասին մտածելէ ետք հարցադրում մը պիտի յառաջանայ վիպագիրին մտքին մէջ. «Մէկը պէտք է մեռնի, որպէսզի ապրի միւսը… եւ ո՞րը պիտի ապրի, հողերուն նոր տէ՞րը, թէ՞ այն որ այդ հողերէն հեռու` կը վերածէ զանոնք լոյսի մը…»13:

Սարաֆեան իր վէպերուն մէջ զարգացուցած է նաեւ միասնական ազգի գաղափարը: Ընդվզած է հայ ազգը պառակտող պայմաններուն եւ երեւոյթներուն դէմ. թէեւ ձաղկած է ազգին թերութիւնները, բայց` զանոնք ուղղելու բարի նպատակէն մեկնած եւ ոչ թէ պարզապէս քննադատելու սիրոյն, որովհետեւ կը սիրէր իր ազգը, եւ քանիցս արտայայտուած է` ըսելով. «Չեմ կրնար օր մը հանգիստ պառկիլ, եթէ հայու մը չհանդիպիմ եւ չզրուցեմ անոր հետ»:

 

10.- «Հիւրը», Ն. Սարաֆեան, «Հայրենիք», Պոսթըն, 1930, թիւ 1, էջ 5:
11.- «Ղուկաս Այպանելի», էջ 268:
12.- «Ծառը», Ն. Սարաֆեան, «Նայիրի», Պէյրութ, 1948, թիւ 6, էջ 11:
13.- Նոյն, էջ 15:

 

 

(Շար. 3)

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )