Փոխադարձ Բարիք

ՎԱՐԴԱՆ ԹԱՇՃԵԱՆ

Նիզակի արձակում Պաաքլինի լեռներուն վրայ. աջին Վ. Թաշճեան (կռնակէն)

Ահլա՛ն, ահլա՛ն (բարո՛վ), come, come, I have good news for you…

Հաստ պեխերուն տակէն թաւ ու թովիչ ձայնով խօսողը շէյխ Սայիտ Համատէն էր, երբ արաբական ջերմ ընդունելութեան յատուկ եղանակով` ֆեսը գլխուն, ժպիտը դէմքին` արեւմտեան Պէյրութի պալատանման իր տան հսկայ դուռը բաց` կը փորձէր ներս առաջնորդել կինս ու զիս:

Անակնկալ այցելութիւն մը չէր հարկաւ մեր կատարածը: Ժամադրութիւնը նախապէս առած էինք` վստահ ըլլալով, որ 80-ամեայ այս տիտանին առողջութիւնը եւ բազմազբաղութիւնը կ՛արտօնէին իրեն մեզ տեսնել, քանի որ այդ օրերուն եւ հակառակ յառաջացած տարիքին` նախարարական պաշտօնի վրայ էր նորէն:

***

Շէյխ Սայի՜տ. տիւրզի ականաւոր անձնաւորութիւն` Լիբանանի տնտեսական եւ քաղաքական կեանքի բեմին վրայ: Իբրեւ առաջնակարգ եւ համբաւաւոր տնտեսագէտ` համալսարանի մէջ իրեն ուսանող ունեցած էր քաղաքական յայտնի դէմքեր, որոնց կարգին` նախագահ Շարլ Հելուն, վարչապետ Ռաշիտ Քարամէն եւ խորհրդարանի նախագահ Ատել Օսէյրանը: Իրեն կը վերագրէին նաեւ Սուրիոյ տնտեսութեան կառոյցն ու հիմնաւորումը: Տարբեր ժամանակներու եղած էր դահլիճի անդամ եւ վարած` նախարարական տարբեր պաշտօններ: Ազդեցիկ անձ էր: Իսկ իր ծննդավայր Պաաքլինի մէջ նահապետական անցեալի մը պատկերացումն էր, խորհրդանի՛շը: Գիւղը մեծով պզտիկով կը պաշտէր զինք, իր ներկայութեան, սովորութիւն դարձած ինքնաբուխ երկրպագութիւնը վկայ:

Շէյխ Սայիտին «պապայական վերաբերումը սկսայ վայելել այն օրէն, երբ Պէյրութի ամերիկեան համալսարանը աւարտելէն ետք, ինծի եւ մանկութեանս մտերիմ բարեկամիս` Գէորգ Յակոբեանին (այժմ Լոս Անճելըս) վիճակուեցաւ ուսուցչական պաշտօն վարել Պաաքլինի «Շուֆ նեշընըլ քոլեճ»-ին մէջ: Դպրոց մը, որուն հիմնադիրը եղած էր ինք` նուիրելով անոր ընդարձակ հողամասը եւ հոգալով շէնքերուն շինութեան  անբողջական ծախսերը: Իր բարերարութիւնը տակաւին կ՛երկարէր մինչեւ վարժարանի տարեկան պիւտճէի բացը գոցելու մարդասիրական արարքը:

Իսկ Պաաքլի՜նը. Պէյրութէն շուրջ 45 քմ. հարաւ -արեւելք, ծովէն 800 մեթր բարձրութեան վրայ, Շուֆի տիւրզի շրջանի հմայիչ գիւղերէն մին, պատմական անցեալով հարուստ եւ հպարտ, շրջապատուած Պէյթ Էտտինի, Պարուքի, Տէյր Ամարի եւ Մուխթարայի նման նշանաւոր վայրերով: Բնակչութիւնը` խիստ պահպանողական, աւանդապաշտ, ինքնամփոփ: Կրօնով` տիւրզի, մահմետականութենէն շեղած, վերայայտնութեան հաւատացող եւ միմիայն իրենց շէյխերուն ծանօթ կրօնական գաղտնիքներով:

Ուսուցչական մեր երկու տարիները անմոռանալի օրեր պարգեւեցին երիտասարդական մեր կեանքին` աշխուժ, կենսունակ, քարէն ջուր հանելու պատրաստ եռեւեփող տրամադրութեան մէջ: Գէորգը կը դասաւանդէր քիմիագիտութիւն, իսկ ես` ուսողութիւն, սակայն տիւրզի-հայ մեր մտերմութիւնը ծաւալ կը ստանար կէս մը գիշերօթիկի այս միջավայրին մէջ, Արաբական Ծոցի երկիրներէն իբրեւ աշակերտ եկած մեծահարուստ շէյխերու զաւակներուն հետ, արտադասարանային, մարզական, մշակութային եւ կամ ընկերային գործունէութիւններու ճամբով, մասնաւորաբար:

Հոս էր, որ ներկայացուցի իր տեսակին մէջ առաջին անգամ ըլլալով Յ. Պարոնեանի «Մեծապատիւ մուրացկաններ»ը (արաբերէն), Շէյքսփիրի «Տասներկրորդ գիշերը» (անգլերէն), անգլերէնի դասատու Տէյվիտ Պրայիր-ին հետ, որ հետագային Անգլիոյ մէջ ստանձնեց «ՕՔՍՖԱՄ» միջազգային բարեսիրական կազմակերպութեան տնօրէնութիւնը: Մեծ շուքով ոգեկոչեցինք Մեծ եղեռնի տարելիցը, հայ-պաղեստինցի ժողովուրդներու արդար դատի պայքարը: Պէյրութէն հրաւիրեցինք Նոր Բարձրագոյն վարժարանի պարախումբը` հայկական եւ արաբական պարերու տպաւորիչ ելոյթներով: Այսպիսով, գիւղին մէջ ստեղծեցինք արտակարգ եռուզեռ, կեա՛նք, բոլորովին տարբեր` առօրեայ իր միապաղաղ ու ամուլ մթնոլորտէն: Տակաւին,  մարզիչի պաշտօն ալ ստանձնելով ու յենելով Մելգոնեանի մարզական խաղերու աւանդական դրութեան` կազմեցի վարժարանի ֆութպոլի խումբը, որ Պրումմանայի եւ Շուէյֆայթի նման հանրածանօթ վարժարաններու դէմ ճակատելով` մեր քոլեճին համբաւը տարածեց գիւղի սահմաններէն անդին: Աւելին ըլլալով` կազմակերպեցինք տարեկան մարզահանդէս շրջակայ գիւղերէն ժամանած բազմահարիւր մարզասէրներու ներկայութեան: Եւ այս բոլորը` սիրայօժար, սրտաբուխ աշխատանքով, առանց նիւթական որեւէ յաւելեալ ակնկալութեան կամ պահանջի: Միւս կողմէ, ուսումնական մակարդակի բարելաւումն ու պետական քննութեանց մէջ խլուած փայլուն արդիւնքները դրական տպաւորութիւն կը ձգէին ամէնուրեք, յատկապէս` շէյխ Սայիտի ու իր դստեր` Մէյ Համատէի վրայ, որ տնօրէնուհին էր քոլեճին:

Դպրոցին մէջ կը տիրէր կարգապահական օրինակելի մթնոլորտ: Ուսուցիչներուն միջեւ փոխադարձ սէրը, յարգանքը եւ գործակցութիւնը իրենց բարերար անդրադարձը կ՛ունենային ուսանողութեան եւ քոլեճի ներքին կեանքին վրայ: Նախա՞նձ, բամբասա՞նք: Երբե՛ք: Ժպիտ կար ամէնուն դէմքին: Գիւղին գարունը ցոլացնող ծաղկաւէտ վիճակ մը, անբացատրելի ուրախութիւն մը` հակառակ ազգութեան եւ կրօնի տարբերութեան: Ունէինք ամերիկացի, անգլիացի, ալճերիացի, մարոնի, տիւրզի, մահմետական ուսուցիչներ, առաւել մենք` երկու հայերս, մեր արդիական ուսուցչանոցով, ուր կը մնայինք շաբթուան հինգ օրերը: Երեկոները, շէնքի միջանցքին մէջ, զրոյցով, կատակներով, սրբագրութեամբ, գաւաթ մը թէյի կամ ըմպելիքի շուրջ, Դրիօ Լոս Փարակուայոսներու, Փեփփինօ Տի Քափրիներու, Տալիտաներու, Շարլ Ազնաւուրի երգերով եւ կամ Ճինօ Ֆրանչեսքաթթիի եւ Տէյվիտ Օյսթրախի    նման հռչակաւոր ջութակահարներու քոնչերթոներու ունկնդրութեամբ, մինչեւ կէս գիշեր: Աշակերտներն ալ սորված էին մեր երաժշտական նախասիրութիւնները եւ անոնցմէ մին, հայրը մեքսիքացի, մայրը` արաբ, Գէորգին եւ ինծի սորվեցուց մեքսիքական Լա Կոլոնտրինա հրաժեշտի յուզիչ երգը, այնքան մը, որ ընկերային հաւաքոյթներուն կը հրաւիրուէինք զուգերգելու այդ եղանակը, գեղգեղանքի սպաներէն բառերը շոյելով հայկական առոգանութեամբ:

Երկու տարի այսպէս պաշտօնավարելէն ետք ես անցայ Կիպրոս` Մելգոնեան կրթական հաստատութեան մէջ դասաւանդելու ընդառաջելով տնօրէն Ասատուր Պետեանի թախանձական նամակին… «Ինչո՞ւ ծառայէք օտար վարժարանի մը մէջ, երբ բարոյական պարտք ունիք հանդէպ Մելգոնեանին եւ անոր անմահանուն բարերարներուն: Ինչո՞ւ զլանաք ձեր օգնութիւնը սերունդի մը, որուն արմուկը այսօր կը մաշի այն գրասեղաններուն վրայ, ուր դուք ձեր երիտասարդական տարիները վայելեցիք Մելգոնեանի հացով ու ջուրով»… Գէորգն ալ ելաւ, մտաւ քարիւղի ընկերութեան մը մէջ` իբրեւ պաշտօնեայ, շատ չանցած` միանալու ինծի Մելգոնեանին մէջ:

Մեր դրոշմը, սակայն, գամուած մնաց քոլեճի ընտանիքի սրտին մէջ, դեռ երկար ատեն: Ամէնէն շատ մեր կորուստը եւ ցաւը զգացողը եղաւ ինք` շէյխ Սայիտը, քաջ գիտնալով թէեւ, որ Պաաքլինը ուշ կամ կանուխ ապագայի մեր խոստումներուն եւ երազներուն պատասխանը չէր: Մեր կապերը, սակայն, իրեն հետ մնացին միշտ սիրալիր, այնքան մը, որ Մելգոնեան եղած միջոցիս շէյխ Սայիտ փորձ մը եւս ըրաւ զիս վերագրաւելու: Պաշտօնական նամակով մը առաջարկեց  Քոլէճի, տնօրէնի պաշտօնը` նիւթական բացառիկ պայմաններով: Սակայն ամենայն քաղաքավարութեամբ հարկադրուեցայ մերժել, քանի որ ա՛լ կեանքս կապած էի Կիպրոսի եւ կիպրացիի մը հետ, որուն համար դժուար պիտի ըլլար ընտելանալ արաբական լեռնային կեանքին` նորածին մեր Թալինը գիրկին: Ամէն Լիբանան երթալուս, թէեւ, ջանք չէի խնայեր անպայման այցելելու իմ սիրելի դպրոցս, յուզումով վերապրելու մեր հին օրերը թէ՛ նախկին պաշտօնակիցներու եւ թէ՛ ինծի ծանօթ աշակերտներու հետ, որոնք այլեւս բարձրագոյն դասարանները կը գրաւէին:

Ահա այս այցելութիւններէն մէկուն էր, որ Պաաքլինէն հեռաձայն բացած ենք Պէյրութ, շէյխ Սայիտին, իր որպիսութիւնը հարցնելու համար եւ հոն էր, որ փափաք յայտնած էր զիս տեսնել անպայման:

***

– Շէյխ Սայիտ, ֆախամա (վսեմութիւն),  ըսի իրեն, որքան ուրախ եմ, որ ձեզ դարձեալ կը տեսնեմ առողջ, առոյգ, կայտառ այլ մանաւանդ` նախարարական պաշտօնի վրայ:

Խնդաց, սիկարեթ մը վառեց, թէյ ապսպրեց խոնարհող ծառային, Գէորգին եւ իմ մասին տեղեկութիւններ քաղեց, ապա անցաւ բուն նիւթին:

Հապիպի Ուարթան (սիրելի Վարդան), գիտե՞ս` ինչո՛ւ ուզեցի քեզ տեսնել: Որպէսզի շատ ուրախ լուր մը տամ: Պէտք չկայ կրկնելու, թէ որքան կը սիրեմ ձեզ, եւ որքան պարտական կը զգամ ձեզի` ըսթեզ (պարոն) Գէորգին եւ քեզի, ձեր ծառայութեան եւ բարեկամութեան համար: Երկու տարուան կարճ շրջանի մը մէջ շատ բան տուիք քոլեճին, եւ ես կը մտածէի, թէ ի՛նչ ձեւով պիտի կարենամ օր մը փոխադարձել ձեր բարիքը: Եւ ահա, ասկէ քանի մը օր առաջ այդ առիթը ներկայացաւ:

Սիկարեթը խորունկ քաշեց, ծուխը լաւ մը կուլ տուաւ եւ շարունակեց.

– Ուրեմն, նախարարաց խորհուրդի ժողով մը ունէինք, որուն կը նախագահէր Շարլ Հելուն: Ժողովի օրակարգին վրայ կային բազմաթիւ հարցեր եւ այդ հարցերէն մէկն ալ գիտե՞ս` ի՛նչ էր: Հայկազեան քոլեճի վարկանշման հարցը: Հարց մը, որ ժամանակէ մը ի վեր ներկայացուած էր, սակայն որոշում չէր կայացած: Նախագահ Հելու դարձեալ կը պատրաստուէր առկախել այս մէկը` նկատի ունենալով միւս նիւթերուն ստիպողական բնոյթը եւ ճիշդ այդ վայրկեանին, երբ հարցը յետաձգուելու ճակատագիրին դատապարտուելու վրայ էր, աչքիս առջեւ եկաք դուք` Գէորգը եւ դուն, ձեր նուիրումը, ձեր ծառայութիւնը եւ ձայն ուզեցի անմիջապէս:

– Պրն. նախագահ, ես մեծ համարում ունիմ Լիբանանի հայ համայնքին հանդէպ: Անուրանալի է անոնց բերած նպաստը մեր երկրի վերելքին եւ յառաջդիմութեան: Ես այս փորձառութիւնը ապրեցայ վերջերս ի՛մ իսկ գիւղին մէջ… Այսօր հարց մը բերած են մեզի, որ սա կամ նա պատճառներով ձգձգուած է երկար ատեն: Պիտի առաջարկէի, որ այսօր իսկ քննենք, ուսումնասիրենք եւ միանգամընդմիշտ մեր «այո»ն տանք, թող վերջանայ այս հարցը:

Այս արտայայտութեանս վրայ նախարար բարեկամներս սկսան իրարու նայիլ եւ ապա նախագահին, որուն որոշումը պիտի շարժէր նժարին ուղղութիւնը: Նախագահին հետ եկանք աչք աչքի: Ժպտաց: Գիտես, որ ուսանող եղած են ինքն ալ, Քարամէն ալ: Խաթեր կայ…

Այդ էր:

– Հարցը անմիջապէս քննեցինք եւ միաձայնութեամբ Հայկազեանի ճանաչման որոշումը տուինք տեղւոյն վրայ: Հիմա դուն ասոր ի՞նչ կ՛ըսես, ըսթեզ Ուարթան: Պարտքս հատուցի՞, թէ՞ ոչ: Եւ հիմա հասկցա՞ր քեզ տեսնել ուզելուս պատճառը:

Ոտքի ելայ եւ խոնաւ աչքերով փաթթուեցայ այս հոյակապ մարդուն` հայասիրական իր մեծ արարքին համար: Ո՞վ գիտցաւ այս գաղտնիքը, վարագոյրի ետին կատարուած այս բարիքը: Ո՛չ ոք: Բայց իրականութեան վկայութիւնը հո՛ն է, բառ առ բառ արձանագրուած` դահլիճի այդ ժողովի ատենագրութեան մէջ:

Եթէ կար անձ մը, որ արժանի էր իսկական ծափահարութեան եւ երախտիքի, անիկա շէյխ Սայիտ Համատէն էր, որովհետեւ իր առաջարկին, ճնշումին եւ վայելած անսահման վարկին շնորհիւ է, որ այսօր Հայկազեան քոլեճը կամ համալսարանը ճանաչում ունի: Կրնայ ըլլալ, որ օր մը չէ օր մը պիտի իրականանար կամ առարկայանար այդ որոշումը, բայց տակաւին` որքա՜ն երկար սպասումէ ետք, Աստուած գիտէ, ինչպէս որ սպասեր էր տարիներ շարունակ…

Ես այս եղելութիւնը առիթով մը պատմեցի Հայկազեան համալսարանի նախագահ վեր. տոքթ. Փոլ Հայտոսթեանին, երբ Կիպրոս էր, ամենայն համեստութեամբ, առանց յաւակնութեան, առանց ամենադոյզն ինքնագովութեան:

– Իրա՞ւ կ՛ըսես, Վարդա՛ն, ես ասանկ բան չէի լսած. ասիկա նորութիւն է,- պատասխանեց:

Հարկա՛ւ:  Փոլին զարմանքը չի զարմացներ զիս, որովհետեւ շէյխ Սայիտը ինձմէ զատ մէկուն չէր պատմած այս դէպքը` նախարարաց նիստի խորհրդապահական բնոյթը յարգելու սիրոյն, եւ ոչ ալ ես փորձեցի հրապարակաւ աղաղակել այս մասին, այսքան երկար տարիներ:

Այդպէս է պարագան յաճախ: Դիւանագիտական գաղտնիքներ ի յայտ կու գան ժամանակ մը ետք միայն` լոյս սփռելով պատմութեան վրայ, արխիւներու մանրակրկիտ ուսումնասիրութեամբ: Այս մէ՛կն ալ ահա,  այսօր կը յայտնաբերեմ, որդիական պարտք մը եւ յարգանքի տուրք մը հատուցելու մեծ հայասէրի անթառամ յիշատակին:

«Բարիք ըրէ՛ եւ մոռցիր…» կ՛ըսէ առածը: Շէյխ Սայիտ այդպէս ալ ըրաւ:

«… Բայց, բարիք եթէ ստանաս, յիշէ՛», կ՛ըսէ նոյն առածի շարունակութիւնը:

Ահա՛, ես ալ այդ է, որ կ՛ընեմ այս գրութեամբ` իբրեւ երախտապարտ հայ, ի՛նչ փոյթ` թէ յապաղումով:

 

Նոյեմբեր 25, 2012
Նիկոսիա

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )