Լիբանանէն Ետք Սուրիա՞. Սփիւռքեան Նորօրեայ Տագնապն Ու Անոր Համազգային Հարցադրումները (Ա. Մաս)

Խ. ՏԷՐ ՂՈՒԿԱՍԵԱՆ

2011-ին սկսած եւ 2012-ին խորացած Սուրիոյ քաղաքական ճգնաժամը ծանր հարուած հասցուց տեղւոյն հայ համայնքին: Զոհեր, քանդում, նիւթական ահաւոր վնասներ, բայց մանաւանդ` ապագայի բացարձակ անորոշութիւն:

Դժուար է, եթէ ոչ` պարզապէս անկարելի, որեւէ կանխատեսում ընել այս ճգնաժամի աւարտին ու անոր հետեւանքներուն մասին: Ի՛նչ ալ ըլլայ ներսուրիական միջհամայնքային բաժանման գիծերու խորութիւնը, յստակ է, որ Պաաս կուսակցութեան, աւելի ճիշդ` Ասատի վարչակարգի աւելի քան քառասնամեայ կայունութիւնը եւ յարաբերական յաջողութիւնը` համայնքային ինքնութիւններէն վեր ազգային արաբական միասնականութիւն ստեղծելու, այնքան ալ հաստատակամ չէր, որ կարենար դիմադրել միջազգային եւ տարածաշրջանային ուժերու քաղաքական սադրանքներուն: Ի տարբերութիւն Լիբանանի եւ Իրաքի, միջինարեւելեան երկու երկիրներ, որոնց հասարակութիւնները, Սուրիոյ նման, մեծամասնական ու փոքրամասնական համայնքներէ բաղկացած են, Հաֆէզ Ասատի օրով իսկ սուրիական Պաասի վարչակարգը, որ միակուսակցական ամբողջատիրութիւն մըն էր, կարծես յաջողած էր հասարակութեան մէջ միջհամայնքային բաժանման գիծերէն անդին` քաղաքացիական ինքնութիւն մը ստեղծել, թէկուզ եւ գոնէ մէկ առիթով (1981, Համա) սիւննի անջատողականները վայրագ ճնշումի ենթարկելով: Իրեն յաջորդած Պաշշար  Ասատը նոյնիսկ նախաձեռնեց տնտեսական բարեկարգումներու, որոնք միջին խաւին ու համալսարանաւարտ մասնագէտներուն կենսամակարդակը ակնյայտօրէն բարելաւեցին: Շատ հաւանաբար` համոզուած, որ իր վարչակարգը կարող է յաջող կերպով դիմադրել տարածաշրջանային բոլոր ճգնաժամերուն, ինչպէս պատահած էր անցեալին, եւ, վստահաբար, խաբուած Անգարայի «դրացիներու հետ զերօ խնդիր» արտաքին քաղաքականութեան ծովանուշային մեղեդիէն, Պաշշար Ասատ իր երկրի յարաբերութիւնները սերտացուց Թուրքիոյ հետ ե՛ւ քաղաքական, ե՛ւ տնտեսական ոլորտներուն մէջ: Ի վերջոյ Էրտողանը չէ՞ր, որ հրապարակային մարտահրաւէր կը կարդար Սուրիոյ թշնամի Իսրայէլին…

2011-ի յունուարէն իսկ յստակ դարձաւ, որ արաբական աշխարհը կը թեւակոխէր ճգնաժամային նոր հանգրուան մը, որ շատերուն «գարուն»-ի մը աւետիսին խաբկանքը ներշնչեց: Քաղաքացիական բողոքի զանգուածային զօրաշարժեր, որոնք անակնկալի բերին նոյնիսկ արեւմտեան աշխարհը, Թունուզի եւ Եգիպտոսի մէջ տապալեցին ժառանգատիրութիւններու վերածուելու պատրաստուող Պըն Ալիի եւ Մուպարաքի վարչակարգերը: Քանի մը բացառութիւններով, մէկը` Լիբանանը, որուն ամէն իմաստով թերի համայնքային ժողովրդավարութեան համակարգը այնուամենայնիւ ամէնէն նուազը ազդուեցաւ այս ալեկոծումներէն, բառին իսկական իմաստով յեղափոխական թունուզեան եւ եգիպտական այս երեւոյթները իրենց անմիջական արձագանգը ունեցան արաբական գրեթէ բոլոր երկիրներուն մէջ:

Զօրաշարժերու եւ զօրաշարժերու փորձերու արդիւնքը, սակայն, չեղաւ միակտուր: Բռնի ճնշումներն ու քաղաքացիական պատերազմները, համայնքային թէ աշիրեթական հաւատարմութիւններու առաջնահերթութեան հետեւումով ներքին պառակտումները, եւ, ինչպէս սպասելի էր, արտաքին, այսինքն` արեւմտեան, զինուորական միջամտութիւնը շուտով երեւան հանեցին, թէ որքա՛ն աճապարած էին Եւրոպայի 1848-ի «Ժողովուրդներու գարուն»-ին ներշնչումով «Արաբական գարուն»-ի մը մասին խօսողները: Նոյնիսկ օրինակելի զօրաշարժերով յեղափոխութիւն իրականացուցած Թունուզի եւ Եգիպտոսի մէջ քաղաքական գործընթացները ժողովրդավարականօրէն իշխանութեան հասցուցին իսլամական ուժեր, որոնք ընտրական զօրաշարժի ու քուէներու ապահովման գործին մէջ շատ աւելի կազմակերպուած ու փորձառու դուրս եկան, քան ֆէյսպուքերու եւ թուիթըրներու կարողութեան քիչ մը շատ հաւատացած եւ «գունաւոր յեղափոխութիւններու» շոյերով խանդավառ երիտասարդութիւնը, որ զօրաշարժերու հիմնական դերակատարը հանդիսացած էր:

Անցնող տարուան ընթացքին արդէն յստակ դարձաւ, որ Միջին Արեւելքի եւ Հիւսիսային Ափրիկէի մէջ արաբական աշխարհի ներքին ալեկոծումները տարածաշրջանային նոր կարգ մը ձեւաւորելու սկսած են: Աշխարհաքաղաքականօրէն ուժերու հաւասարակշռութեան նոր դասաւորում մըն է, որ տեղի կ՛ունենայ: Ու թէեւ այդ հաւասարակշռութեան եւ տարածաշրջանային աշխարհակարգի վերջնական բնոյթը առայժմ անկարելի է յստակօրէն սահմանել, այնուամենայնիւ անոր մասին պատկերացումները արդէն խօսուն են:

Առաջին հերթին, Միջին Արեւելքի ու Հիւսիսային Ափրիկէի մէջ ուժերու հաւասարակշռութեան նոր դասաւորման մէջ աւելի դերակատար են տարածաշրջանային ուժերը, քան մեծ պետութիւնները` Միացեալ Նահանգներն ու իր եւրոպական դաշնակիցները: Այսպէս, 2011-ի դեկտեմբերին Իրաքէն ամերիկեան ուժերու անփառունակ, կարելի է ըսել` սուսիկ-փուսիկ դուրս գալը ինքնին կը յուշէ Ուաշինկթընի միջամտելու կարողութեան նուազեցման մասին: Կարելի է հակաճառել` ըսելով, որ Իրաքէն զինուորներու դուրսբերումը Օպամայի 2008-ի ընտրարշաւի խոստումն էր, որ 2012-ը ընտրական տարի էր եւ առաջնահերթութիւնը բնականաբար արդէն իսկ դժուարութեան մէջ գտնուող տնտեսութիւնը պիտի ըլլար. տակաւին, Ուսամա Պըն Լատենի սպանութեամբ, Օպամա արդէն փաստը տուած էր այսպէս կոչուած «ահաբեկչութեան դէմ պատերազմը» աւելի ազդեցիկ կերպով ղեկավարելու իր կարողութեան մասին, ինչ որ առաջքը կ՛առնէր Իրաքէն հեռացումը ձախողութիւն մը նկատելու քաղաքական խաղերուն, եւ, վերջապէս, ան փաստօրէն իր ուշադրութիւնը կը սեւեռէր Ասիոյ եւ հարաւային Խաղաղականի մէջ ուժերու հաւասարակշռութեան հրամայականին վրայ: Բայց այս բոլորէն անդին, իսլամական ուժերու իշխանութեան հասնիլն ու անոնց հետ Ուաշինկթընի կողմէ լեզու գտնելու նախանձախնդրութիւնը` ամբողջ տասնամեակ մը, եթէ ոչ աւելի, անոնց ճնշող վարչակարգերու զօրավիգ կանգնելէ ետք, ինքնին փաստ է, որ երբեմնի կացութիւն ստեղծող գերհզօր ուժը այսօր այդ կարողութիւնը կորսնցուցած է: Փաստօրէն, նոյնիսկ Լիպիոյ մէջ, ուր այսպէս կոչուած «յեղափոխականները» Քազզաֆիին վարչակարգը տապալեցին շնորհիւ ամերիկեան ռազմական օդանաւներէն Թրիփոլիի բռնատիրոջ ուժերուն դէմ արձակուած հրթիռներուն, իսլամական հատուածներ չվարանեցան սպաննել ամերիկացի դիւանագէտը:

Թէ իշխանութեան վրայ գտնուող մուրսիները պատրաստ ըլլան բանակցելու Ուաշինկթընի հետ` այդ արդէն իրենց երկրի քաղաքական ղեկավարի դերի պարտադրանքն է: Չի նշանակեր, որ անպայմանօրէն մտիկ ընեն Ուաշինկթընին, ոչ ալ վստահին (եւ ինչո՞ւ վստահին), երբ տեսան, թէ ի՛նչ աւարտ ունեցան մուպարաքներն ու քազզաֆիները, որոնք… վստահած էին Արեւմուտքին: Ինչ կը վերաբերի իրենց գաղափարակից իսլամականներուն, սեփական կուսակցութեան անդամ ըլլան անոնք թէ աւելի արմատական հատուածներու հետեւորդներ, անոնք ոչ մէկ պատճառ ունին հրաժարելու իրենց ծրագրային նպատակներէն, իմա՛` հասարակութեան ներքեւէն իսլամացում եւ իսլամական օրէնքի սահմանադրական կիրարկում, քուէի ճամբով ըլլայ այն, թէ հարկ եղած պարագային` ուժով:

Միացեալ Նահանգներու Եւրոպայի դաշնակիցներու բացակայութիւնը տարածաշրջանէն շատ աւելի ակնբախ է. ի վերջոյ, եթէ Քազզաֆիին դէմ միջամտութեան նախաձեռնութեան դիմած Ֆրանսա ու Մեծն Բրիտանիա կրցան ապահովել իրենց ընկերութիւններու բաժինը Լիպիոյ քարիւղի արտահանման, կրնան իրենց «մարդասիրական» առաքելութիւնը յաջողած համարել… Եւ եթէ Մարոքի նման Հիւսիսային Ափրիկէի երկիրները թոյլ տան, որ եւրոպական ինքնաշարժներ արտադրող ընկերութիւններ իրենց գործարանները հոն փոխադրեն եւ աշխատաւորներուն ժամական ութ թէ տասը եւրոյի փոխարէն` վճարեն երեք կամ նուազ, դժուար թէ շատ ալ հետաքրքրուած ըլլան, որ նոյնիսկ այդ «չափաւորական» իշխանակարգերը հասարակութեան իսլամացման ուժ կու տան թէկուզ եւ միայն իրենց իշխանութեան շարունակականութիւնը ապահովելու համար` ընդդէմ զարգացող իսլամական ուժերու:

Երկրորդ, եւ ինչ կը վերաբերի տարածաշրջանային ուժերուն, որոնք դերակատար են Միջին Արեւելքի եւ Հիւսիսային Ափրիկէի մէջ աշխարհաքաղաքական նոր կարգի կազմաւորման գործընթացին, ապա եւ հոս կարեւոր է անդրադառնալ, որ միջպետական դասական մրցակցութեան ու հզօրութեան տարածման պայքարի ուժականութիւնը հետզհետէ աւելի կը յարմարի ներիսլամական պատմական պառակտման տրամաբանութեան: Այլ խօսքով, Միջին Արեւելքի եւ Հիւսիսային Ափրիկէի աշխարհաքաղաքական կարգը կը կառուցուի սիւննի-շիա հակամարտ զօրակայաններու աշխարհաքաղաքական բաժանման գիծի երկայնքին` թէ՛ միջպետական սահմանագծումներով, թէ՛ ալ պետական սահմաններէն ներս խորացող տարբերութիւններով: Նման վարկած չ՛ենթադրեր նուազեցնել այլ գործօններու անդրադարձը, ազգային ինքնութիւն ըլլայ այդ, համայնքային հաւատարմութեան առաջնահերթութիւն թէ քարիւղի շահերով ու ռազմավարական հաշիւներով հանդէս եկող տարածաշրջանէն դուրս գտնուող ուժերու ուղղակի թէ անուղղակի միջամտութիւն: Բայց եթէ առաջնային պատճառականութիւն մը կայ Միջին Արեւելքի ու Հիւսիսային Ափրիկէի մէջ աշխարհաքաղաքական կարգի ձեւաւորման, ապա եւ այդ մէկը պէտք է ընկալել ներիսլամական պատմական պառակտումի նորագոյն թէժացման տրամաբանութեամբ: Ուժերու հաւասարակշռութեան քաղաքականութիւնը այս տրամաբանութեամբ է, որ կը շարժի Միջին Արեւելքի մէջ:

Այս իմաստով, արաբական աշխարհի ալեկոծումներէն ամէնէն աւելի եւ ամէնէն խելացի կերպով օգտուողը եղաւ Թուրքիան, ուր 2002-էն ի վեր իշխանութեան հասած Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութիւնը երկիրը տարածաշրջանային ղեկավար ուժի վերածելու եւ այդ յաջողութեան քաղաքական դրամագլուխը ներքին ոլորտին մէջ օգտագործելու հետամուտ է: Որքան ալ որ ուզէ հանդէս գալ որպէս «չափաւոր» իսլամի բնորդ, հետեւաբար` Արեւմուտքի եւ Միջին Արեւելքի մէջ իշխանութեան գլուխն անցած իսլամական ուժերու միջնորդ, Անգարա չի կրնար շրջանցել իսլամականութեան սիւննի մեծամասնութեան ղեկավարի դերը, որ մինչեւ իսկ կրնայ գաղտնօրէն ցանկալ նորօսմանականութեան իր ձգտումներով: Այս կը նշանակէ` տարածաշրջանէն ներս Իրանի ազդեցութեան զսպում: Արդէն 2009-էն ի վեր Իրան շատ արագ կերպով կորսնցուց իսլամական յառաջապահ ուժի յաւակնութեամբ ձեռք բերած իր հեղինակութիւնը: Եթէ պահ մը պաղեստինեան Համասը Թեհրանին մէջ տեսաւ իր քաղաքական ու տնտեսական նեցուկը, ապա արդէն Անգարան ու Տոհան եկան ցոյց տալու, որ աւելի շահաւէտ է (վերա)միանալ սիւննի զօրակայանին, քան` գրասենեակ պահել Դամասկոսի մէջ կամ վստահիլ իր երկրէն ներս իսկ տնտեսական ահաւոր կացութիւն մը դիմագրաւող եւ արդէն իշխանութենէն հեռացող Ահմատինեժատի ցուցական հակասիոնականութեան:

Թուրքիա, Քաթար, Սէուտական Արաբիա, թերեւս եւ Եգիպտոս ու Թունուզ աշխուժացած են Միջին Արեւելքի ու Հիւսիսային Ափրիկէի մէջ սիւննի աշխարհաքաղաքական ազդեցութեան գօտի մը կառուցելու հեռանկարով: Թէ որքանով այս մէկը տարածաշրջանային կայուն իրաւակարգ պիտի ըլլայ, դեռ շատ կանուխ է ըսել: Բազմաթիւ են հարցադրումները, սկսած` արաբներուն եւ, մանաւանդ, Եգիպտոսի կողմէ Թուրքիան կրկին որպէս իսլամական աշխարհի առաջնորդ ընդունելու հարցադրումէն, նկատի ունենալով մօտիկ անցեալը` 19-րդ դարը: Ոչ ալ Արեւմուտքը պատրաստ է Իրանի ազդեցութեան նուազման փոխարէն` իսլամական նոր իրաւակարգի մը մասին իր համաձայնութիւնը տալ, առանց մտահոգուելու անոր անդրադարձէն քարիւղին վրայ: Քրտական անլոյծ հարցի նոր զարգացումները, վերջապէս, աւելի կը բարդացնեն սիւննի աշխարհաքաղաքական կարգի ճակատագիրը, որուն հասնելու համար, ամէն պարագայի, «Սուրիոյ ճակատամարտ»-ի արդիւնքը հիմնական է:

Արդ, ինչպէ՞ս եղաւ, որ Սուրիա յայտնուեցաւ այս իրավիճակին մէջ:

Առաջին, ինչպէս արաբական այլ երկիրներու պարագան է ընդհանրապէս, սուրիական վարչակարգն ալ ժառանգատիրական ամբողջատիրութիւն մըն էր, թէկուզ եւ` Պաասի արաբական ազգայնականութեան գաղափարախօսութեամբ իրաւականացած: Որպէս այդպիսին, Սուրիոյ մէջ ալ կային մարդկային իրաւանց ու ժողովրդավարութեան ձգտողներ, որոնք թէեւ Պաշշար Ասատին մէջ սկզբնական տարիներուն տեսան բարեկարգումի հակուած երիտասարդ ղեկավար մը, շուտով սակայն անկէ յուսախաբ եղան: Երկրորդ, սուրիական տնտեսական համակարգի յարաբերական ազատականացումն ու բացումը արտաքին աշխարհին, ճիշդ է, միջին խաւին վրայ դրական անդրադարձ ունեցած էր եւ մինչեւ իսկ թոյլ տուած` համալսարանաւարտ մասնագէտներու հասարակական տեղաշարժի իրականացման: Սակայն բոլոր ամբողջատիրութիւններուն նման, Ասատի վարչակարգի տնտեսական բարեկարգումներէն ամէնէն աւելի օգտուողները եղան իշխանակարգի ու իշխող ընտանիքի ամէնէն մօտիկները: Փտածութեան անխուսափելի հետեւանքներուն կողքին, նման իրավիճակ նաեւ առիթ տուաւ իսլամական շրջանակներու` հրահրելու հակաալաեւիական տրամադրութիւններ: Երրորդ, այս յարաբերական ազատականացման զուգահեռ, յառաջընթաց արձանագրած էր սուրիական հասարակութեան իսլամացումը, որուն նշանները նկատելի էին, եւ որ, ըստ երեւոյթին, չէր մտահոգեր իշխանակարգը: Սուրիոյ մէջ յունուար 2011-ին իսկ Թունուզի եւ Եգիպտոսի օրինակներով զօրաշարժ յառաջացնելու փորձ կատարուեցաւ: Սակայն, եթէ մէկ կողմէ կառավարութիւնը զսպիչ միջոցառումներ ձեռք առաւ, միւս կողմէ` յայտնի էր, որ հասարակութեան կողմէ այդ զօրաշարժերուն ընդառաջման պատրաստակամութիւնը շատ ցած էր: Փաստօրէն բողոքի ելոյթները ծայր առին այդ տարուան մարտի աւարտին, Տարաայի մէջ, եւ բողոքի առաջին իսկ պահէն յստակ դարձաւ, թէ զօրաշարժի ետին կանգնած էին մասնաւորաբար սիւննի իսլամական հատուածներ եւ ոչ այնքան` ժողովրդավարութեան ու մարդկային իրաւանց յանձնառու մտաւորականներ ու արուեստագէտներ, որքան ալ որ արեւմտեան զանգուածային լրատուական միջոցները անպայման ուզէին Սուրիոյ պարագային Թունուզի եւ Եգիպտոսի հետ զուգահեռներ տեսնել: Հրապարակ ելած լոզունգները արդէն բացայայտ դարձուցին միջհամայնքային լարուածութիւն յառաջացնելու, հակաալաեւիական ու հակաքրիստոնէական ատելութիւն հրահրելու յստակ տրամադրութիւն: Գրաւը այդ գործօնին վրայ դրուած էր, նախ` որովհետեւ հասարակութենէն ներս քաղաքացիութեան գիտակցութիւնը չէր ամրագրուած այնքան, որ անկարելի դարձնէր միջհամայնքային լարուածութեան ամէն սադրանք, ապա նաեւ, դժբախտաբար, որովհետեւ իր ամբողջատիրական բնազդին համապատասխան կառավարութեան կողմէ բիրտ հակազդեցութիւն կը սպասուէր, այնպէս` ինչպէս իսլամական հատուածները կը ցանկային: Այդպէս ալ եղաւ փաստօրէն: Ճնշման ու անոր յաւելեալ բռնութեամբ հակազդելու տրամադրուածութիւնը երկիրը առաջնորդեց ախտաւոր շրջանակի թակարդին մէջ: Առիթ տուաւ նաեւ Քաթարին ու Սէուտական Արաբիոյ` Իրանի գլխաւոր դաշնակիցը հարուածելու` ընդդիմադիրները զինելով եւ անոնց շարքերը խտացնելով իսլամական արմատական կազմակերպութիւններու զինեալներով: Առիթէն օգտուեցաւ նաեւ Թուրքիան, որ սպասելիօրէն պատմական թէ աշխարհաքաղաքական առարկայական տուեալներու բերումով չէր կրնար ձեռնածալ մնալ դրացի երկրի վերիվայրումներուն դէմ յանդիման: Տարբեր հարց, որ Անգարա կրնար տարբեր դերակատարութիւն ստանձնել: Բայց հաւանաբար իր տարածաշրջանային հաշիւներուն համար աւելի շահաւէտ գտաւ տագնապին մէջ կողմ ըլլալու այլընտրանքին ռիսքին դիմելը: Կը մնայ, որ Ասատի վարչակարգի տապալման հետամուտ երեք այս երկիրները հաւանաբար չնախատեսեցին, թէ որքան դժուար, եթէ ոչ անկարելի պիտի ըլլար ընդդիմութենէն կազմել միացեալ ճակատ մը, որքան Արեւմուտքը վերապահ պիտի ըլլար աւելի աշխուժօրէն միջամուխ ըլլալու` նկատի ունենալով Լիպիոյ նախադրեալը եւ վարչակարգի անկումէն ետք յառաջանալիք ուժի պարապութեան վտանգաւոր անդրադարձը Լիբանանի ու Իրաքի վրայ, ընդհուպ մինչեւ ընդհանուր բռնկում, որքան Մոսկուան անդրդուելի պիտի մնար Ասատը լքելու ամէն հրաւէրներուն դիմաց, քաջ գիտնալով, որ Դամասկոսի մէջ ի՛նչ իշխանութիւն, որ յաջորդէր ուժով տապալած Պաասին, Միջերկրականի մէջ իր ռազմանաւերը ընդունող միակ նաւահանգիստը պիտի փակէր իր առաջ: Բայց մանաւանդ չնախատեսեցին, թէ վարչակարգը այսքան պիտի դիմադրէր:

 

(Շարունակութիւնը` վաղը, չորեքշաբթի)

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )