Արուեստի Աշխարհէն. Ինչո՞ւ Տակաւին Կը Սպասենք Կոտոյին

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

ՓԱՐԻԶԻ ՄԷՋ 60 ՏԱՐԻ ԱՌԱՋ ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒԱԾ ՅԱՌԱՋԱՊԱՀԱԿԱՆ ԹԱՏԵՐԱԿ ՄԸՆ ԷՐ  ՍԱՄՈՒԷԼ ՊԵՔԵԹԻ «ՈՒԷՅԹԻՆԿ ՖՈՐ ԿՈՏՕ»-Ն, ՈՐ ԱՅԺՄ ՄԱՍ ԿԸ  ԿԱԶՄԷ ԼՈՆՏՈՆԻ ԱՐՈՒԵՍՏԻ «ՈՒԵՍԹ ԷՆՏ» ԿԵԴՐՈՆԻՆ ՄԷՋ ՇՐՋՈՒՆ ԹԱՏԵՐԱԽՈՒՄԲԻ ՄԸ ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՄՆԵՐՈՒ ՑԱՆԿԻՆ: «ՊԻ. ՊԻ. ՍԻ.» ԿԸ ՊԵՂԷ ԿՈՏՈՅԻ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒՈՂ ԵՒ ԱՐՏԱՍՈՎՈՐ ՀՄԱՅՔԻՆ ԳԱՂՏՆԻՔԸ, ՈՐ ՄԱՍՆԱԳԷՏԻ ՄԸ ԿԱՐԾԻՔՈՎ` ՄԱՍԱՄԲ ԿԸ ԳՏՆՈՒԻ ԱՆՈՐ ՏԵՍՈՂԱԿԱՆ ՆԵՐԳՈՐԾՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ:

«Թիաթր տը Պապիլոն»-ի մէջ «Ուէյթինկ ֆոր Կոտօ»-ի առաջին ներկայացումը ֆրանսերէն իր սկզբնական բնագիրով` «Ան աթանտան Կոտօ», ներգրաւած էր դժուարահաճ փարիզեցիներէ բաղկացած հանդիսատեսներ, որոնք կը փափաքէին  տեսնել փորձառական թատրոնի նորագոյն յղացքը:

«Այն հազարաւոր անձերը, որոնք կ՛ըսեն, թէ ներկայ եղած են առաջին ներկայացումին, չէին կրնար իրապէս տեսած ըլլալ թատերախաղին առաջին բեմադրութիւնը: Բաւարար աթոռ չէր մնացած», կ՛ըսէ Պեքեթի բարեկամ եւ պաշտօնական կենսագիր` Ճէյմս Նոլսըն:

Անոնք նաեւ չէին մտածած, թէ 1953-ի յունուար 5-ին սեղմ պիւտճէով բեմ բարձրացած այս թատերախաղին ներկայացումը պիտի նկատուէր արդի թատրոնի առանցքային պահերէն մէկը:

Հետեւաբար, ինչո՞ւ «Ուէյթինկ ֆոր Կոտօ»-ն այսքա՛ն յարատեւած է: Պեքեթի այս գործը ինչպէ՞ս աւելի երկար ապրած է, քան` աւանդական սովորութիւնները մերժած` 1950-ական եւ 1960-ական տարիներու երիտասարդ այլ թատերագիրներու գործերը:

«Պատասխանը պէտք է փնտռել երկդիմութիւններուն մէջ: Շատ բան մտածուած է, սակայն հաստատ ոչինչ ըսուած է», կ՛ըսէ Նոլսըն:

«Թիաթր տը Պապիլոն»-ի մէջ Կոտոյի առաջին բեմադրութեան յայտագիրին մէջ գրուած է. «Մարդիկ կրնան զայն մեկնաբանել այնպէս, ինչպէս որ կ՛ուզեն»:

Մեկնաբանութեան այս ազատութիւնը նպաստած է թատերախաղին անժամանցելիութեան, կ՛ըսէ Նոլսըն: Հետաքրքրական է, որ անցնող ժամանակի վերաբերող այս թատերախաղը անժամանցելի է:

Անիկա կը պարունակէ փիլիսոփայական բոլոր մեծ հարցադրումները կեանքի, մահուան եւ անոնց միջեւ անորոշ նպատակին մասին: Սակայն ձեւով մը անիկա չի սահմանափակուիր յատուկ վայրի մը կամ ժամանակաշրջանի մը մէջ:

Աւելի՛ն. թատերախաղը յատկանշական մրցանիշ մը կոտրած է` ներկայացուելով միջազգային բոլորովին տարբեր միջավայրերու մէջ: Ոչ մէկ աղէտ կամ քաղաքացիական տագնապ ամբողջական է` առանց Կոտոյի:

Թատերախաղը ներկայացուած է Սարայեւոյի մէջ, երբ քաղաքը շրջափակուած էր 1990-ական տարիներուն: Հարաւային Ափրիկէի մէջ անիկա կը նկատուէր ցեղային խտրականութեան քննադատութիւն մը: Երբ Քաթրինա մրրիկը հարուածեց Նիւ Օրլիընզը, անոր մէկ ներկայացումը դիմաւորուեցաւ իբրեւ քաղաքին վերականգնումի սպասումին խորհրդանիշը:

Իսկ Քալիֆորնիոյ Սան Քուենթին բանտին մէջ արգելափակեալներ 1950-ական թուականի վերջերու իրենց հռչակաւոր բեմադրութեան մէջ զայն ներկայացուցած են իբրեւ իրենց սեփական պատմութիւնը:

Պեքեթի հետ Նոլսընի բարեկամութիւնը ինքնին ստեղծած է հարուստ եւ անսպասելի աւանդ մը` իր Ռիտինկ եունիվըրսիթի համալսարանին համար, ուր այժմ կազմուած է Պեքեթի առնչուող նիւթերու աշխարհի մեծագոյն արխիւը:

Պեքեթ 1970-ական տարիներու սկիզբէն իր ձեռագիրներն ու նոթերը յանձնած է Նոլսընի: Անոնք լեցուած են տոպրակներու, սնտուկներու եւ ճամպրուկներու մէջ: Այսպէս գոյացած է Պեքեթի միջազգային հաստատութիւնը, որ դարձած է Եւրոպայի մէջ Պեքեթի մեծագոյն հաւաքածոն` ուսումնասիրողներու համար:

«Ան որդեգրեց մեզ», կ՛ըսէ Նոլսըն, թէեւ երբեք կարելի չէ եղած լուսարձակներէ խուսափող գրագէտը համոզել, որ այցելէ իր սեփական արխիւներու կեդրոնը:

Համալսարանը «Ուէյթինկ ֆոր Կոտօ»-ի առաջին բեմադրութեան 60-ամեակին առիթով կը ցուցադրէ իրեր եւ նկարներ, որոնք կ՛առնչուին յատկանշական իրադարձութեան:

Ապրիլին հոն տեղի պիտի ունենան շարք մը համագումարներ` թատերախաղին վերաբերեալ:

Իսկ ցուցահանդէսը կը յիշեցնէ մեզի, թէ ինչպէ՛ս թատերախաղին ներկայացումը կրնար երբեք տեղի չունենալ:

Անիկա զուրկ էր անուանի կամ հարուստ հովանաւորներէ: Դերասան-բեմադրիչ Ռոժէ Պլին առանձինն հոգացած էր ծախսերը: Այնուհետեւ թատերախաղը գոյատեւած էր` շնորհիւ բերնէ բերան տարածուած իր հմայքին:

Առաջին բեմադրութեան մէջ դեր ստանձնած դերասաններէն ոչ մէկը կենդանի է այսօր: Թատերասրահը ինքնին փակուած է Պեքեթի թատերախաղին ներկայացումէն քանի մը տարի ետք:

Ռոժէ Պլին 1960-ական տարիներուն հարցազրոյցի մը մէջ ակնարկած է թատերախաղին սկզբնական զօրութեան. «Երբ Պեքեթ բնագիրը ցոյց տուաւ ինծի, մտածեցի, թէ արտասովոր բան մըն էր, զոր պէտք էր բեմադրէի»:

Այլ թատերագիր մը, որ կամաւոր կերպով նիւթական աղբիւրներ կը փնտռէր «Ուէյթինկ ֆոր Կոտօ»-ն բեմ բարձրացնելու համար, Պլինի խոստացած էր «ցմահ պաշտպանել թատերախաղը»:

Անիկա տակաւին տարակարծութեան նիւթ էր, երբ երկու տարի ետք 24 տարեկան բեմադրիչ Փիթըր Հոլ բեմադրած էր անգլերէն տարբերակը:

Հարոլտ Փինթըր, որ դարձեալ 20-ական տարիքի երիտասարդ մըն էր, Պեքեթը որակած էր «ամէնէն քաջարի եւ անխնայ գրագէտը»: Իսկ Պեռնարտ Լեւըն «Ուէյթինկ ֆոր Կոտօ»-ն նկարագրած էր իբրեւ «ձեւական շաղակրատութեան յատկանշական կտոր մը»:

Այժմ Նոլսըն ի՛նք ամէնէն յատկանշական կենդանի կապն է Պեքեթի հետ:

Ան կը գիտակցի, թէ Պեքեթի գրականութեան նկատմամբ շարունակուող հետաքրքրութիւնը կապ ունի հեղինակին առեղծուածային նկարագիրին հետ: Անոր օտարումը ձեւով մը դարձած է գրական վաճառանիշ:

Սակայն Նոլսըն կը վիճի այն կարծիքին դէմ, թէ Պեքեթ «թշուառապաշտ» մըն էր:

«Ան երբեմն շատ եռանդուն էր, շատ սրամիտ, շատ լաւ ընկերակից, եւ ունէր երգիծանքի սուր զգացողութիւն մը», կ՛ըսէ ան:

«Սակայն ընկճուածութեան եւ յուսահատութեան երանգ մը մաս կը կազմէր անոր կեանքին, մասնաւորաբար` Բ. Աշխարհամարտէն ետք, երբ խորասուզուած էր իր վէպերը գրելու մէջ»:

Նոլսըն կ՛ըսէ, թէ Պեքեթի համար ուրախ Ս. Ծնունդ մը անցընելու գաղափարը առանձնութեան պահ մը ապրիլն էր:

«Ան կը նախընտրէր առանձին մնալ եւ գրել: Կ՛ատէր նման առիթները»:

«Ուէյթինկ ֆոր Կոտօ»-ի ներհուն երգիծանքը, Նոլսընի կարծիքով, մաս կը կազմէ անոր շարունակուող հմայքին: Անիկա տարօրինակ ձեւով մռայլ կատակերգութիւն մըն է տոկալու մասին, սակայն երգիծանքի թելը միշտ ներկայ է թեթեւցնելու համար տխրութիւնը:

Այժմ սովորական է «Ուէյթինկ ֆոր Կոտօ»-ն 20-րդ դարու ամէնէն յատկանշական թատերախաղերուն շարքին դասելը: Անոր հռչակը միայն կ՛ուռճանայ եւ ոչ թէ կը խամրի:

Շարժապատկերի այնպիսի դերասաններ, որոնք անցեալին պիտի փափաքէին իրենց ասպարէզին մէջ հասնիլ այնպիսի բարձունքի մը, որ կարենային կատարել Լիր արքային դերը, այժմ կը փափաքին բեմին վրայ թափառիլ Կոտոյի դերով:

Հանդիսատեսներու քով հետզհետէ աճող այս գրաւչութիւնը, Նոլսընի համաձայն, արդիւնք է տեսողական հմայքին: Պեքեթի հզօր պատկերները գրաւիչ կը թուին ձեւագծումի մը գոյութեան գիտակից հանդիսատեսին, տեսողական բաները տեսնելու վարժ մշակոյթի մը մէջ:

«Տեսողական տարրը զօրեղ է Պեքեթի քով: Հետզհետէ աւելի կը գիտակցիմ անոր գործերուն ժապաւէնի մը յատուկ որակին», կ՛ըսէ ան եւ կը հաւատայ, թէ ուղղակի կապ մը գոյութիւն ունի թատրերգութիւններուն եւ Պեքեթի գեղանկարչական հետաքրքրութեան միջեւ:

«Ան գեղանկարչութեան կրքոտ սէր մը ունէր: Ոչ միայն կը սիրէր գեղանկարիչներու հետ ըլլալ, այլ նաեւ 17-րդ դարու հոլանտական գեղանկարչութեան մասնագէտ մըն էր», կ՛ըսէ Նոլսըն:

«Շատ լաւ կը ճանչնար գեղանկարները եւ կը խորասուզուէր անոնց տեսարաններուն մէջ: Ինծի այնպէս կը թուի, թէ այս գեղանկարները իրապէս կ՛արձագանգեն «Ուէյթինկ ֆոր Կոտօ»-ի մէջ»:

Պեքեթի կեանքը շրջուած էր Կոտոյի յաջողութենէն ետք: Թատերախաղին միջազգային ներգործութիւնը զայն արժանի դարձուցած էր գրականութեան Նոպէլեան մրցանակին:

Պեքեթի հրատարակիչը` Ճոն Քալտըր կը յիշէ, թէ ինչպէ՛ս առեղծուածային Կոտոն կը հալածէր իր արարիչը:

Ան կը պատմէ, թէ Հիթրօ օդակայանին մէջ հանդիպած էր օդանաւէն իջնող անձկալից Պեքեթի. երբ օդանաւը թռիչք առած էր Փարիզի մէջ, օդաչուն բարձրախօսով յայտարարած էր. «Օդաչու Կոտոն կ՛ողջունէ ձեզ»:

«Մտածեցի, թէ արդեօք ճակատագիրս ի վերջոյ կը հանդիպէ՞ր ինծի», ըսած է Պեքեթ իր հրատարակիչին:

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )