Կոստան Զարեան (Կոստանդին Եղիազարեան, 1885-1969). Հայու Հոգին Իր Խորութեամբ Եւ Խռովքով Շնչաւորած Մեծավաստակ Տաղանդը
Ն.
Հայ մարդու իմացական ու յուզական աշխարհը` Հայու Հոգին խորապէս պեղելու եւ գեղեցկագոյն լեզուով ու ոճով արտայայտելու առինքնող արուեստին մեծ վարպետն է Կոստան Զարեան, որուն ծննդեան տարեդարձը կը նշենք փետրուար 2-ի այս օրը:
Կ. Զարեան գեղարուեստական եւ իմաստասիրական մեծատաղանդ ժառանգութիւն մը կտակեց հայոց սերունդներուն` պատգամելով, որ` «Ջղագրգռուած, զգացական հիւանդութիւններով տառապող, վախով, նախանձով, ախտաւոր ատելութիւններով ցնցուած մեր հայ աշխարհում մթագնած է այն քննանիշը, որով գիտակցական մարդիկ ի վիճակի են ազնուօրէն մօտենալու եւ զննելու կեանքի երեւոյթները:
«Ամէն ինչ ընթանում է գաւառային ճղճիմ մտայնութեան նեղ եւ մթագնած լաբիւրինթոսներում:
«Շատերը կարծում են, որ եթէ կառուցեն հայ կոչուած ոճով շէնքեր եւ գրեն հայերէն բառերով, փրկած կը լինեն հայութեանը բնորոշ արտաքին ձեւը: Արդ, ինչ որ անուանում են հայ ճարտարապետութիւն, հին եկեղեցիներից պոկած մակերեսային բեկորներ են, որոնք ժամանակին, իրենց ամբողջութեան մէջ, անբաժանելի վիճակում, դրսեւորել են որոշ կրօնական մի աշխարհատեսութիւն, մի տիրական խորհուրդ, ապրելու եւ զգալու մի կերպ:
«Ստեղծագործական անկարողութեան պատճառով վերաձեւել մեծ Տրդատների ոճը եւ մէջը` հայ ոգին եւ հաւատքը բնորոշող աստուածութեան տեղ բնակեցնել օտարի կայսերապաշտութեան բռունցքներով օժտուած բռնակալ ոստիկաններին, դա խաբէութիւն է. կեղծի՛ք:
«Կամ` հայերէն լեզուով գրել օտարի պարտադրած գաղափարները, դա հայ գրականութիւն չէ:
«Ժողովրդների ստեղծագործական կեանքը զարգանում է ուրոյն հոգեկան եւ մտային արքետիպների թելադրանքների տակ: Հայ արուեստը եւ գրականութիւնը հարազատ են ա՛յն ժամանակ, երբ նրանք ներկայանում են իբրեւ անմիջական եւ անփոփոխ արտայայտութիւնը հայ հաւաքական ենթագիտակցութեան:
«Այդ հաւաքական ենթագիտակցութիւնը նման է այն ընդերկրեայ բազմաթիւ հոսանքներին, որոնք, օրինակի համար, յամառօրէն շարունակում են կեանք տալ «գիտականօրէն» եւ անմիտօրէն վատնուող Սեւանին:
«Թող այդ գեղեցիկ լճի ափերը իջնեն, քոսոտեն, բորոտեն` մարդկանց անխելքութեան պատճառով: Այնուամենայնիւ նրանք մի օր պիտի վերածնուեն, պիտի վերադառնան իրենց յաւիտենական կերպին եւ երգին, հողերի տակ թաքնուած թարմ, զուլալ ջրերի մղումով:
«Այդ պատճառով էլ չկայ այնտեղը կամ այստեղը:
«Այդ քննանիշը յարմարում է մեր կեանքի բոլոր երեւոյթներին:
«Հայ ոգին եւ Հայաստանը ներկայ են այնտեղ, ուր ներկայ է հայ հաւաքական գիտակցութեան փրկարար հրամայականը»: (Կոստան Զարեան, «Նաւատոմար», Պըրքլի, Քալիֆորնիա, 17 ապրիլ 1959):
Հայ ժողովուրդի հաւաքական գիտակցութեան այս աստիճան խորամոյն ընկալումն ու ներշնչանքը ունէր հայ գրականութեան մեծատաղանդ այս դէմքը:
Բանաստեղծ, արձակագիր, արուեստաբան եւ գրականագէտ էր աւազանի անունով Կոստանդին Քրիստափորի Եղիազարեանը, որ 1885 թուականի փետրուար 2-ին լոյս աշխարհ եկաւ Շամախի քաղաքին մէջ (այժմու Ազրպէյճանի տարածք): Հետաքրքրական է նշել, որ Կոստան Զարեան, Շիրվանզադէն եւ հայ բեմարուեստի մեծ վարպետ Յովհաննէս Աբելեանը երեք քոյրերու որդիներ եղած են: Կոստանի հայրը` Քրիստափոր Եղիազարովը ցարական բանակի զօրավար էր: Կոստան չորս տարեկան էր, երբ մահացաւ հայրը: Փոքրիկին տարին Պաքու, ուր ան յաճախեց ռուսական գիմնազիա: Աւագ եղբայրը տասը տարեկան Կոստանին տարաւ Փարիզ, ուր ան յաճախեց եւ աւարտեց Սեն-Ժերմեն քոլեճը: Վերադարձաւ Կովկաս, ուր սակայն կարճ ժամանակ մնաց, որովհետեւ մեկնեցաւ Պելճիքա` համալսարանական բարձրագոյն ուսման հետեւելու համար գրականութեան եւ ընկերային գիտութեանց ճիւղերուն մէջ: Ստացաւ փիլիսոփայութեան դոկտորի աստիճան եւ հաստատուեցաւ Փարիզ, ուր աշխուժ մասնակցութիւն բերաւ ժամանակի նորարական շարժումներուն` գրականութեան եւ գեղարուեստի բնագաւառներուն մէջ:
Իր ողջ էութեամբ հայ մշակոյթին եւ հոգեմտաւոր ժառանգութեան կապուած երիտասարդ Կոստանը առիթ չէր ունեցած հայերէնի իր իմացութիւնը գրական մշակման մակարդակին բարձրացնելու: Իր սկզբնական գործերը գրած էր ֆրանսերէնով եւ իտալերէնով. կը տիրապետէր նաեւ անգլերէնին: Իր առաջին գիրքը` «Երեք երգեր»-ը գրած էր իտալերէնով (նոյնը հայերէնով լոյս ընծայեց 1931 թուին: Այդ երկարաշունչ բանաստեղծութեանց հիման վրայ, հետագային, երաժիշտ Օթթորինօ Ռեսփիկին ստեղծեց սիմֆոնիա):
Հետեւաբար, հայերէնի չիմացութեան այդ մեծ բացը գոցելու մտադրութեամբ, 1910-1912 Կոստան Զարեան հայերէն սորվելու համար ապրեցաւ Վենետիկի Ս. Ղազար վանքին մէջ: Երբ արդէն հայերէնին ալ տիրապետած էր, Կոստան Զարեան որոշեց հաստատուիլ Պոլիս, ուր 1908-ի սահմանադրութեան հռչակումէն ետք գրական-մշակութային կեանքը աննախընթաց թափով ծաղկում կ՛ապրէր: Դանիէլ Վարուժանի, Յակոբ Օշականի, Գեղամ Բարսեղեանի եւ Ահարոն Տատուրեանի հետ միասին` Կոստան Զարեան գլխաւոր դեր ունեցաւ գրականութեան ու գեղարուեստի նորարական հանդէսին` «Մեհեան»-ի հիմնադրութեան մէջ, որուն առաջին համարը լոյս տեսաւ 1914-ի յունուարին: «Մեհեան»-ը միայն եօթը համար լոյս տեսաւ եւ փակուեցաւ Ա. Աշխարհամարտի բռնկումին պատճառով:
1914-ի դեկտեմբերին, գրական-գեղարուեստական աշխատանքի ազատ բեմ գտնելու հեռանկարով, Կոստան Զարեան հեռացաւ Պոլիսէն, անցաւ Պուլկարիա եւ հոնկէ ալ` Ֆլորենցիա, ուր ապրեցաւ եւ ստեղծագործեց մինչեւ աշխարհամարտի աւարտը: 1919-1922-ին Կ. Զարեան վերստին Կ. Պոլիս է, ուր Գ. Գալֆայեանի, Վահան Թեքէեանի եւ Շահան Պէրպէրեանի հետ կը հրատարակէ «Բարձրավանք» հանդէսը: 1922-1924 համեմատական գրականութեան պատմութիւն կը դասաւանդէ Երեւանի պետական համալսարանին մէջ: 1925-ին, խորհրդային կարգերուն եւ կաշկանդումներուն չդիմանալով` Կոստան Զարեան դարձեալ Փարիզ է: Կը հիմնէ եւ կը խմբագրէ արուեստի, գրականութեան եւ փիլիսոփայութեան «Բաբելոնի Աշտարակ» ամսագիրը (ֆրանսերէն):
Այնուհետեւ Կ. Զարեան մեկնեցաւ Մ. Նահանգներ, ուր Պոսթընի «Հայրենիք» ամսագրի էջերուն լոյս ընծայեց իր «Անցորդը եւ իր ճամբան» (1927), «Բանկօօպը եւ մամութի ոսկորները» (1931-1934), «Երկիրներ եւ աստուածներ» (1935-1938), «Կղզին եւ մի մարդ» (1955) գործերը, ինչպէս եւ` հռչակաւոր «Տատրագոմի հարսը» երկարաշունչ բանաստեղծութիւնը:
Մ. Նահանգներու տարածքին Կոստան Զարեան վարեց դասախօսական պաշտօններ: 1930-ականներուն դասաւանդեց Պըրքլիի (Քալիֆորնիա) համալսարաին մէջ: 1944-1946 հայագիտութիւն դասաւանդեց Նիւ Եորքի Քոլումպիա համալսարանին մէջ: 1946-ին Նիւ Եորքի մէջ հիմնեց եւ խմբագրեց «Հայկական Քառամսեակ» անգլերէն հանդէսը: 1952-1954 արուեստի պատմութիւն դասաւանդելու համար Պէյրութի ամերիկեան համալսարանին մէջ` Կոստան Զարեան հաստատուեցաւ Լիբանան: Այդ շրջանին էր, որ երջանկայիշատակ Ամենայն հայոց Վազգէն Ա. կաթողիկոսէն Հայաստան հաստատուելու հրաւէր ստացաւ: 1961-ին ներգաղթեց Հայաստան եւ 1962-էն մինչեւ 1969-ի դեկտեմբեր 11-ի իր վախճանումը, աւագ գիտաշխատողի աշխատանք կատարեց Եղիշէ Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին մէջ:
Կոստան Զարեանի գլուխ-գործոցը կը համարուի Մեծ եղեռնի, Հայաստանի անկախութեան եւ հուսկ խորհրդայնացման նուիրուած «Նաւը լերան վրայ» ծաւալուն վէպը, որ Մ. Նահանգներու մէջ 1943-ին իր առաջին հրատարակութիւնը ունենալէ ետք, գաղափարախօսական աղճատումներով 1963-ին իր երկրորդ հրատարակութեան արժանացաւ Խորհրդային Հայաստանի մէջ` ընդհանուր դժգոհութեան ալիք մը բարձրացնելով սփիւռքի տարածքին:
Աւելի քան 84 տարի ապրեցաւ Կոստան Զարեան, վախճանեցաւ Երեւան, 11 դեկտեմբեր 1969-ին, հայ ժողովուրդին կտակելով պատկառելի վաստակ մը թէ՛ որակի, թէ՛ քանակի առումով եւ սերունդներու յիշողութեան մէջ անմահանալով իբրեւ հայ գրականութեան մեծ իմաստասէրն ու գեղապաշտ արուեստագէտը:
Հայու Հոգին իր խորութեամբ եւ խռովքով շնչաւորած մեծավաստակ տաղանդին ծննդեան 128-ամեակը նշելու հաղորդութեան առիթ մը կ՛ընծայէ Կոստան Զարեանի «Գաղթականը եւ տարագիրը» խորագրով «Նաւատոմար» գործէն առնուած հետեւեալ պատգամը.
«Պէտք է զանազանել. գաղթականը եւ տարագիրը երկու իրարամերժ վիճակներ են:
«Գաղթականը, անողոք պարագաներից մղուած, տեղափոխւում է մի որեւէ օտար երկիր եւ ճիգ անում զետեղուելու ուրիշների կեանքում: Տնտեսականի հրամայականի տակ` նա պարտադրուած է յարմարուելու, նորաձեւուելու, կապիկանալու, թութականալու: Լինելու ո՛չ թէ ինքը, այլ ուրիշ:
«Նա ստուեր է, որ որոնում է նոր բարոյական մարմին, նոր լեզու, գոյանալու եւ ապրելու նոր կերպ ու ձեւ:
«Եւ երբ նա գտնում է այդ նոր մարմինը, անհետանում է:
«Ուրիշ է տարագիրը:
«Նա ժամանակաւոր այցելու է, անցորդ, որի անհատականութիւնը յաւիտենապէս խարսխուած է իր իսկութեան մէջ, իր դարաւոր հաւաքական ուրոյն կազմում, իր ցեղային ենթագիտակցութիւնում:
«Տարագիրը հոգեպէս, մտաւորապէս շարունակում է ապրել մտայնական եւ ժառանգական այն ծովում, որի թաքնուած հոսանքները, կրակով եւ երկաթով ծեծուած փոթորիկները ներկայ են իր արիւնի, մկանունքների եւ ուղեղի ծալքերում: Նա մշտնջենական նաւարկող է, որի ոդիսականը մի՛ նպատակ ունի միայն` հասնել եւ լիովին դրսեւորել իր իսկութիւնը:
«Իսկական ստեղծագործը, եւ խօսքս նրանց մասին է եւ միայն նրանց մասին, միշտ տարագիր է: Այստեղ թէ այնտեղ: Նա մշտնջենական որոնողն է, բաղձողը եւ չգտնողը, հոգու ծարաւով եւ անօթութիւնով տառապողը:
«Տանթէն, Շելլին, Պայրընը, Մանը, Ալիշանը:
«Արդի սպանական ամբողջ բանաստեղծութիւնը` Անթոնիօ Մաչատոն, դժբախտ եւ մեծ Լորքան, Խուան Ռամոն Խիմենեզը, Սեռանօ Փլախան, Պերկամինը, մեծղի եւ ողբերգական Տէ Ունամունոն:
«Ասեմ նաեւ, որ այնտեղ, շղթայուած մեր հայրենիքում ապրող տարագիրները աւելի յուսահատական վիճակի են մատնուած, քան մենք, որովհետեւ եթէ նրանց մարմնական սնունդը առատ է, [ապա] նրանց միտքը եւ թռիչքը կաշկանդուած է, եւ նրանց արժանապատուութիւնը ամէն մի վայրկեան ենթարկուած է գռեհիկների եւ բթամիտների վիրաւորանքներին:
«Մի բանաստեղծ,- ասում է Կէօթէն, 1832-ի մարտ ամսին, Էկկերմանին,- որ ուզում է քաղաքականութեան ծառայել, ստիպուած է ամբողջովին նետուել մի կուսակցութեան մէջ, եւ այդ անելով` նա կորցնում է բանաստեղծի իր անհատականութիւնը եւ պէտք է հրաժեշտ տայ աշխարհին նայելու իր բնածին անկողմնակալութեան եւ գլխին անցընի տխմարութեան եւ կոյր ատելութեան գլխանոցը»:
«Աւա՜ղ, այդ գլխանոցի բոժոժները զրնգում են հայ կեանքի բոլոր անկիւններում»: