Հնութիւնները Որքա՛ն Կը Գոյատեւեն. Զբօսաշրջութեան Անէծքը` Թութանխամոնի Դամբարանին

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

Թութանխամոնի դիմակը:

ԺԱՄԱՆԱԿԻՆ ԱՆԱՊԱՏԱՅԻՆ ՉՈՐՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ ՀԱՆԴԻՍԱՒՈՐ ԼՌՈՒԹԵԱՄԲ ԴԷՊԻ ԱՆԴԵՆԱԿԱՆ ՅԱՐԱԾ ԿԱՌՈՅՑՆԵՐ ԷԻՆ ԱՆՈՆՔ: ԱՅԺՄ ԵԳԻՊՏՈՍԻ ԹԱԳԱՒՈՐՆԵՐՈՒ ՀՈՎԻՏԻՆ ԴԱՄԲԱՐԱՆՆԵՐԸ ԿԸ ՎԵՐԱԾՈՒԻՆ ՕՐԱԿԱՆ ՀԱԶԱՐԱՒՈՐ ԱՅՑԵԼՈՒՆԵՐՈՒ ՔՐՏԻՆՔՈՎ ԵՒ ԱՐՏԱՇՆՉՈՒՄՈՎ ՇՈԳԻԱՑՈՂ ՏԱՔ ԲԱՂՆԻՔՆԵՐՈՒ, ՄԻՆՉ ԱՆՈՆՑ ԳԱՃԷ ՊԱՏԵՐՈՒՆ ՎՐԱՅ ԳԾՈՒԱԾ ՈՐՄՆԱՆԿԱՐՆԵՐԸ ԿԸ ՍԿՍԻՆ ԹԱՓԻԼ: ԻՐՕՔ, ԱՅՑԵԼՈՒՆԵՐ ԻՐԵՆՑ ՆԵՐԿԱՅՈՒԹԵԱՄԲ ԱՅՆՊԻՍԻ՛ ԱՒԵՐ ԳՈՐԾԱԾ ԵՆ, ՈՐ ՎԵՐՋԵՐՍ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՈՒՆԵՐ ՍԿՍԱԾ ԵՆ ՄՏԱԾԵԼ ԵԳԻՊՏՈՍԻ ՀՌՉԱԿԱՒՈՐ ՓԱՐԱՒՈՆԻՆ` ԹՈՒԹԱՆԽԱՄՈՆԻ ԱՌԱՍՊԵԼԻ ԿԱՐԳ ԱՆՑԱԾ ԴԱՄԲԱՐԱՆԸ ՀԱՆՐՈՒԹԵԱՆ ԴԻՄԱՑ ՓԱԿԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ: «ՏԻ ԻՆՏԻՓԵՆՏԸՆԹ» ԿԸ ՆԿԱՐԱԳՐԷ ՆՄԱՆ ԾՐԱԳԻՐԻ ՄԸ ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ ՔԱՅԼԵՐԸ, ՈՐՈՆՔ ՀԱՒԱՆԱԲԱՐ ԶԲՕՍԱՇՐՋԻԿՆԵՐՈՒ ՆՈՐ ՀԵՂԵՂ ՄԸ ՊԻՏԻ ՆԵՐԳՐԱՒԵՆ` «ՓԱԿՈՒԵԼԷ ԱՌԱՋ» ՏԵՍՆԵԼՈՒ ԵԳԻՊՏՈՍԻ ՀՐԱՇԱԼԻՔՆԵՐԸ… ԱՆՇՈՒՇՏ ԵԹԷ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԿԱՑՈՒԹԻՒՆԸ ՆԵՐԷ:

Անծանօթ եւ քիչ մը ջղագրգիռ հնագէտ մը 1922-ի նոյեմբեր 4-ի առաւօտեան ժամը 10:00-ին իր խմբակին հետ կ՛աշխատէր մաքրել աւերակոյտ մը, որ կը գտնուէր Ռամսէս Զ. փարաւոնին դամբարանին կից: Ռամսէս Եգիպտոսի թագաւորական հարստութեան 20-րդ փարաւոնն էր, որ երկրին վրայ իշխած էր Ն.Ք. 12-րդ դարուն:

Այսօրուան Լիւքսորի մօտակայ անապատային հսկայական գերեզմանատան` Թագաւորներու հովիտին մէջ հնագէտ Հաուըրտ Քարթըր շատ բան չունէր ցոյց տալու` աճիւններ փնտռելու իր երկարատեւ ճիգերէն ետք:

Ժամանակը կը վերջանար: Բրիտանիոյ մէջ անոր բարերարը` Լորտ Քարնարվըն դժկամօրէն տարի մը եւս շնորհած էր իրեն, որպէսզի կատարէր հոյակապ յայտնագործում մը:

Իսկ յայտնագործումի պահը ի վերջոյ պիտի հասնէր 90 տարի առաջ, 4 նոյեմբերի կէսօրին:

Մինչ Քարթըր իր աշխատաւորներուն հետ կը մաքրէր հնադարեան քարաշէն հիւղակներու աւերակոյտ մը, ան դիպուածով ինկած էր սանդուխներու վրայ, որոնք կ՛առաջնորդէին վար, դէպի Թութանխամոնի դամբարանը:

Առաջին անգամ էր, որ թագաւորական դամբարան մը ի յայտ կու գար իր ամբողջ գանձերով: Այս աննախընթաց յայտնաբերումէն ետք Եգիպտոսի տարածքին պեղումներ կատարելու մարմաջի ալիք մը բարձրացաւ Արեւմուտքի մէջ, եւ Քարթըրի անունը դրոշմուեցաւ պատմութեան մէջ:

Թէեւ եգիպտաբաններ սկիզբը ողջունեցին դամբարանին յայտնաբերումը, որովհետեւ անիկա իւրայատուկ տեղեկութիւններ կը պարունակէր թաղման հնադարեան վայրերու վերաբերեալ, սակայն ինքնին դամբարանին վիճակը լաւ չէր այն օրէն, երբ բացուած էր` 3000 տարուան թագաւորավայել մենութիւն մը ապրելէ ետք:

«Դամբարաններու Զբօսաշրջութիւն»

Տասնամեակներու վրայ երկարած զանգուածային զբօսաշրջութիւնը գործած է իր աւերը: Խոնաւութեան մակարդակի վերիվայրումներ արձանագրուած են` հեւալով դամբարան հասած հազարաւոր այցելուներու արտաշնչումին պատճառով, հետեւաբար սկսած են կեղուըուիլ դամբարանին ժայռեղէն պատերուն վրայ ծեփուած գաճը զարդարող նրբաշխատ որմնանկարները:

Եգիպտոսի մէջ պաշտօնական պատասխանատուներ կը յայտարարեն, թէ Թութանխամոնի դամբարանը այնքա՛ն վատ վիճակի մէջ է, որ հարկ է փակել զայն:

Փոխարէնը` այցելուներ մուտքի սակ մը վճարելով պիտի կարենան տեսնել դամբարանին մէկ նմանակը. կատարեալ վերարտադրութիւն մը, զոր մանրակրկիտ աշխատանքով իրագործած է բրիտանացի արուեստագէտ Ատըմ Լօ:

«Ինչ որ տեղի կ՛ունենայ Լիւքսորի մէջ, աղէտալի է,- կ՛ըսէ Լօ, որ հիմնադիր-տնօրէնն է ժառանգութիւններու պահպանումի «Ֆեքթըմ արթէ» ընկերութեան:- Ճշմարտութիւնը այն է, որ այս դամբարանը երբեք չէ կառուցուած այցելուներ ընդունելու նպատակով»:

«Անիկա լաւ վիճակի մէջ պահուած է աւելի քան 3000 տարի: Սակայն վերջին 90 տարիներուն, այսինքն` Քարթըրի յայտնաբերումէն ետք, անոր վիճակը շատ արագ վատթարացած է»:

Պատմական ժառանգութիւններու պահպանումի զուիցերիական կազմակերպութեան մը հետ գործակցելով` Լօ եւ իր պաշտօնակիցները Եգիպտոսի իշխանութիւններէն արտօնութիւն ստացած են Թագաւորներու հովիտին մէջ կառուցելու երեք դամբարաններու, անոնց շարքին` նաեւ Թութանխամոնի դամբարանին յար եւ նման օրինակները:

Մասնագէտներ վայրը նկարած են լէյզըր ճառագայթով օժտուած սքենըրներով եւ առած են երեք տարաչափութեամբ (3 Տի.) պատկերներ, որոնց հիմամբ ձեռքով շինած են դամբարաններուն մանրակերտ կաղապարները, ապա ձուլած են անոնց նմանակները: Երկու տարի տեւած է, մինչեւ որ անոնք ստեղծած են գրեթէ կատարեալ նմանակ մը:

Լօ կը բացատրէ, թէ ծրագիրին գերագոյն նպատակն է քաջալերել զբօսաշրջութեան այնպիսի ճարտարարուեստ մը, որ կը պահպանէ Եգիպտոսի կոթողները ապագայ սերունդներուն համար:

«Մեր նպատակն է զբօսաշրջիկները գիտակից դարձնել այն աւերին, որ իրենք կը պատճառեն Թագաւորներու հովիտին մէջ,- կ՛ըսէ ան:- Կ՛ուզենք զանոնք գիտակից դարձնել այն իրողութեան, որ իրենք կրնան ծառայել իբրեւ խթան` պահպանումի գործընթացին եւ ոչ թէ` իբրեւ աւերիչ ուժ»:

Եգիպտոսի զբօսաշրջութեան ճարտարարուեստը երկրին գլխաւոր կենսատու աղբիւրներէն մէկն է: Եգիպտոսի աշխատող ուժին շուրջ 12 առ հարիւրը կ՛աշխատի այս մարզին մէջ, որ տարին աւելի քան 6.5 միլիառ տոլար կ՛ապահովէ երկրին:

Հաուըրտ Քարթըր 90 տարի առաջ յայտնաբերեց Թութանխամոնի դամբարանը:

Շահաբեր է մանաւանդ «դամբարաններու զբօսաշրջութենէն» գոյացած եկամուտը: Այս երեւոյթը մեծ մասամբ կապ ունի Հաուըրտ Քուփըրի 1922-ին կատարած զգայացունց յայտնաբերումին հետ:

Իբրեւ ապացոյց, թէ 21-րդ դարուն Թութանխամոնի աւանդը ինչպէ՛ս կը գերազանցէ անոր համեմատաբար պատմական կարեւորութիւնը, կարելի է նշել, թէ 2007-ին Բրիտանական թանգարանին կողմէ կազմակերպուած ցուցահանդէս մը շուրջ 80 միլիոն տոլար ապահովեց Եգիպտոսի պետութեան:

Հետեւաբար հասկնալի է, թէ ինչո՛ւ պատասխանատուներ զգուշ են եւ կը ձգտին ճիշդ ձեւով ներկայացնել իրենց նոր ծրագիրը:

«Կը փափաքինք դամբարանը պահպանել յաջորդ սերունդներուն համար,- կ՛ըսէ Եգիպտոսի զբօսաշրջութեան դաշնակցութեան ներկայացուցիչ Համի Զայաթ:- Այս դամբարանը գոյութիւն ունի աւելի քան 3000 տարիէ ի վեր եւ կ՛ուզենք վստահ ըլլալ, որ անիկա միշտ գոյութիւն պիտի ունենայ մեր կողքին»:

«Նմանակներու Հովիտը»

«Ֆեքթըմ արթէ»-ի ստեղծած նմանակին բացումը կատարուեցաւ նոյեմբերին, Գահիրէի կեդրոնական մէկ շրջանին մէջ:

Ցարդ յայտնի չէ, թէ ճիշդ ո՛ւր պիտի զետեղուի նմանակը, թէեւ նախապէս ծրագրուած էր Լիւքսորի մէջ Հաուըրտ Քարթըրի բնակարանին մօտակայ վայրի մը մէջ զայն ցուցադրել Սեթի Ա. փարաւոնին եւ Մեծն Ռամսէսի կնոջ` Նեֆերթիթիի դամբարաններուն ցարդ կիսաւարտ նմանակներուն կողքին:

Սակայն նկատի ունենալով Եգիպտոսի վերջին մէկուկէս տարուան փոթորկալից վիճակը, կը թուի, թէ շփոթ կը տիրէ. պատասխանատուներ չեն կրնար որոշում մը կայացնել եւ շարունակել ծրագիրը, որ այժմ արդէն կը կոչուի «Նմանակներու հովիտը»:

Եգիպտոսի զբօսաշրջութեան նոր նախարարը` Հիշամ Զազու կ՛ըսէ, որ թէեւ Թութանխամոնի դամբարանը ապագային օր մը պիտի փակուի, սակայն առայժմ նման քայլի մը դիմելու կարիքը չկայ, որովհետեւ յեղափոխութեան յաջորդող այս օրերուն զբօսաշրջութիւնը անկում արձանագրած է: «Երբ այցելուներուն թիւը դարձեալ սկսի մագլցիլ, ապա այն ժամանակ պէտք է որոշում մը կայացնենք», կ՛ըսէ ան:

Թութանխամոնի զմռսուած մարմնին մէկ նմանակը:

Աւելի՛ն. վերջերս այս ծրագիրին զօրակցող զուիցերիական հիմնարկին` Եգիպտոսի թագաւորական դամբարաններու բարեկամներ ընկերութեան մէկ հանդիպումին ընթացքին Եգիպտոսի հնագիտութեան նոր նախարարը` Մոհամետ Սայիտ իր ընդդիմութիւնը յայտնեց նմանակներու օգտագործումին, թէեւ որոշ աղբիւրներ փութացին բացատրելու, թէ նախարարը տեղեակ չէր ծրագիրին ամբողջութեան:

Եգիպտաբանութեան ամէնէն հռչակաւոր դէմքերէն` Հաուըրտ Քարթըր զգացած է, թէ երբեք իրեն արժանի ճանաչումը չէ վայելած իր կեանքին ընթացքին: Բրիտանական վարչակարգը կը հաւատար, թէ յաճախ արգելքներ դնելով զինք հիւրընկալած եգիպտացիներուն դէմ` Քարթըր անտեղի կերպով կը հրահրէր լարուածութիւնը հակագաղութատիրական պայքարի փոթորկալից ժամանակաշրջանին:

Սակայն Բրիտանական թանգարանին մէջ հին Եգիպտոսի մասնագէտ Ճոն Թէյլըրի համաձայն, Քարթըր` հաւանաբար իր օրհնութիւնը պիտի տար «Նմանակներու հովիտին»: «Ան վստահ էր, թէ զբօսաշրջութեան հետ կապուած հարցեր պիտի վտանգէին դամբարանը,- կ՛ըսէ Թէյլըր:- Կը կարծեմ, թէ ան պիտի քաջալերէր նմանակի մը կառուցումը, այնքան ատեն որ այս ձեւով պիտի պաշտպանուէր բուն դամբարանը»:

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )