Պայազատ Ռոստամխան Էնակօլօփեանց

«Ի Հասակի 21 ԱմացԱրբ Զմահ Լեալ Նահատակ»
Եւ
Այդ Առիթով Խորհրդածութիւններ
Նոր
Ջուղայի Մասին

ԿՈՐԻՒՆ  ԱՐՔ. ՊԱՊԵԱՆ

Ներածական

Ս. Ամենափրկիչ վանքի ընդհանուր տեսարան

Նոր Ջուղայի եկեղեցիներու եւ վանքերու բակերուն մէջ կան բազմաթիւ տապանաքարեր, որոնք կը պատկանին հոգեւորականներու եւ աշխարհականներու, եւրոպացիներու, ռուսերու եւ վրացիներու: Անոնց մէջ են պատկան եկեղեցւոյ բարերարի եւ իր ընտանիքի անդամներու, վաստակաւոր քահանայ հայրերու, երեւելի ազգայիններու, իրենց ողբերգական մահով հանրածանօթ նահատակներու շիրմաքարեր:

Անոնք, որոնք ժամանակին անցուդարձէ հեռու` ապահով տեղերու մէջ դրուած են, հակառակ դարերու անցեալ ունենալուն, այսօր ալ լաւ վիճակի մէջ պահպանուած են եւ, ուստի, անոնց վրայի արձանագրութիւնները յստակօրէն ընթեռնելի են. իսկ անոնք, որոնք եկեղեցւոյ դրան մուտքին կամ անցորդներու երթեւեկի ճամբուն վրայ կը գտնուին, տասնամեակներու ընթացքին անոնց արձանագրութիւնները մաշած եւ յաճախ ամբողջութեամբ ջնջուած են: Հիմա չենք գիտեր` ո՞վ եւ ե՞րբ է թաղուած այնտեղ:

Երբ կը խօսինք Նոր Ջուղայի տապանաքարերուն մասին, կարելի չէ չյիշել Նոր Ջուղայի աւելի քան չորս հարիւր տարուան անցեալ ունեցող գերեզմանատունը, որ ջուղայեցիներու կողմէ կը կոչուի հանգստարան: Իրապէս ի՜նչ լաւ անուն` բոլոր անոնց համար, որոնք իրենց յաւիտենական հանգիստը գտած են այնտեղ:

Շուրջ երեք հարիւր հազար քառ. մեթր տարածութեամբ, 50-60 հազարի հասնող գերեզմանաքարերով, անոնց արձանագրութիւններով ու տուեալ անձին ասպարէզին կամ արհեստին նուիրուած քանդակներով, Նոր Ջուղայի այս պատմական հանգստարանը, ինչպէս յաճախ ըսուած է, բաց երկնքի տակ թանգարան է: Նոր Ջուղայի բազմադարեան պատմութեան պերճախօս վկան է:

Այնտեղ թաղուած են Նոր Ջուղայի անուանի վաճառական խոճաները իրենց հարազատներով: Պարզ արհեստաւորներու կողքին են արուեստագէտներն ու զինուորականները, մտաւորականն ու վարժապետը, հոգեւորականն ու Կատարինեան մենաստանի հայ կոյսերն ու մայրապետները, քրիստոնէական հաւատքի համար զոհուած հայ նահատակները, ինչպէս նաեւ` հարիւրաւոր եւրոպացիներ, ըլլան անոնք դեսպաններ կամ դիւանագէտներ, զանազան հանգամանքներով Սպահանի մէջ ապրող օտարներ, որոնք որպէս քրիստոնեաներ թաղուած են հայոց հանգստարանին մէջ:

Իրանա-Հնդկաստանի հայոց թեմի շուրջ 25 տարիներու (1978–2002) առաջնորդութեանս ընթացքին Նոր Ջուղայի անջրդի, կիրով ու խիճերով ծածկուած գերեզմանատան այս ընդարձակ հողատարածքը իր ազգագրական նիւթերու ու պատմական տուեալներու կարեւորութեամբ իմ յատուկ ուշադրութեան առարկան դարձաւ: Արդարեւ, աշխարհ մը բան կար այնտեղ ինծի համար ուսանելի: Ուստի, գրեթէ ամէն կիրակի յետմիջօրէին, մինչեւ մայրամուտը, ժամեր կ՛անցընէի այնտեղ` ուսումնասիրելով, գրանցելով Նոր Ջուղայի պատմութիւնը կերտած հաւատացեալ եւ հայրենասէր հայ խոճաներու, հոգեւորականներու, նշանաւոր անձերու եւ յատկապէս եւրոպացիներու շիրիմներուն արձանագրութիւնները: Սակայն պէտք էր առաւել չափով խնամք տանիլ այս պատմական կոթողներուն: Ուստի գերեզմանատան յանձնախումբի նուիրեալ անդամներուն հետ ձեռք-ձեռքի տուած` մենք անցանք բարեզարդման աշխատանքի, որ տեւեց տարիներ:

Ուրախութեամբ այստեղ կ՛արձանագրենք, որ նախքան Ջուղայէն վերջնականապէս հրաժեշտ առնելս, 40–50 տարիներ առաջ օձերու եւ կարիճներու, աղուէսներու եւ շնագայլերու բնակավայր դարձած ամայի գերեզմանատունը արդէն վերածուած էր առատաբուխ ջրհորով եւ ընդարձակ ջուրի աւազաններով օժտուած, տասնեակ հազարաւոր եղեւիններով ու նոճիներով, պտղատու ծառերով ու ծաղիկներով կանաչապատուած, հիմնովին բարեզարդուած, հայութեան պատիւ բերող սրբավայրի մը:

Թէ ինչպէս հնարաւոր եղաւ իրագործել այդ բոլորը, հակառակ գոյութիւն ունեցող շարք մը դժուարութեանց, կ՛արժէ ապագային առանձին յօդուածով մը աւելի լայն տեղեկութիւններ տալ այդ մասին:

Հայր Աբրահամի գծանկար

Ներածականի բնոյթ ունեցող այս հակիրճ ակնարկէն ետք, անհրաժեշտ կը գտնենք ընդգծել, որ մեր այս գրութեան գլխաւոր նպատակը անդրադառնալ է միայն Նոր Ջուղայի առաջնորդանիստ Ս. Ամենափրկիչ վանքի շրջափակին մէջ գտնուող Պայազատ Ռոստամխան Էնակօլօփեանցի` իր գրաւած դիրքով ու քանդակներով տպաւորիչ տապանաքարին. իսկ այս կապակցութեամբ պիտի տանք ցարդ անտիպ նամակներէ քաղուած կարգ մը տեղեկութիւններ, որոնք կու գան լոյս սփռելու 21 ամեայ այս ազնուատոհմ երիտասարդի` խորհրդաւոր պարագաներու ներքոյ պատահած անակնկալ մահուան վրայ:

Այս առիթով կ՛ուզենք նաեւ լուսարձակի տակ առնել անոր համար կատարուած աննախընթացօրէն հանդիսաւոր թաղման արարողութիւնը վանքի բակին մէջ, որուն ականատեսի վկայութեամբ եւ ժամանակի Ջուղայի բարբառով գրի առնուած թղթակցութիւնը կարդացինք Կալկաթայի մէջ լոյս տեսնող «Ազգասէր» շաբաթաթերթին մէջ (տեսնել, Օրագիր Արարատեան Ընկերութեան, Հատոր Ա., թիւ 4, 1845 Սեպտեմբեր 6, էջ 27-28):

Այստեղ պէտք է հետեւեալ հարցումին պատասխան մը գտնել: Եթէ Ռոստամխան, ինչպէս իր տապանագիրը կ՛ըսէ, «Ի հասակի 21 ամաց արբ զմահ լեալ նահատակ», այլ խօսքով` ան քրիստոնէական հաւատքի նահատակ մըն էր, ինչպէ՞ս բացատրել անոր ընծայուած պետական «փառաշուք» թաղումը: Արդեօք եղածը անոր բարձրաստիճան զինուորական հօր նկատմամբ ցուցաբերուած մեծարանքի արտայայտութի՞ւն մըն էր, թէ գաղտնօրէն նիւթուած դաւադրութիւն մը քողարկելու փորձ մը:

Անշուշտ ժամանակակիցները եւ յատկապէս անոր հայրն ու ժամանակի թեմի առաջնորդ սրբազանը գիտէին այդ հարցումին պատասխանը. սակայն հիմա մենք, հիմնուած կարգ մը գրաւոր տուեալներու վրայ, պիտի տրամաբանենք եւ ենթադրենք…

Բայց նախքան այդ, քանի մը խօսք` այն պատահարին մասին, որ պատճառ դարձաւ իմ մէջ մասնաւոր հետաքրքրութիւն ստեղծուի` Նոր Ջուղայի, Փերիոյ եւ Չահարմահալի հայկական գաւառներու բազմաթիւ նահատակներու մէջէն, յատկապէս Ռոստամխան Էնակօլօփեանցի նկատմամբ:

Անգլիացի Զբօսաշրջիկներ Շիրին Թագուհիի՞,
Թէ՞
Ռոստամխանի Տապանաքարին Մօտ

Սակայն հարցերը իրենց ժամանակի շրջագիծին մէջ տեսնելու համար պէտք է քիչ մը աւելի ետ երթալ: Օրինակ` ես ի՞նչ գործ ունէի  Նոր Ջուղայի մէջ Իրանի Իսլամական Յեղափոխութեան նախօրեակին:

Լիբանանէն երկար բացակայութենէ ետք, 1977–ի ամառը, Օքսֆորտի համալսարանին մէջ տոքթորայի աւարտաճառս յաջողութեամբ պաշտպանելով, վերադարձած էի Անթիլիաս, կաթողիկոսարան: Փափաքս էր յառաջիկայ տարիներու ընթացքին նուիրուիլ ուսուցչական ասպարէզին եւ մտաւորական կեանքի: Այնքա՜ն ծրագիրներ կային մտքիս մէջ իրագործելիք, որոնց մէջ առաջնորդական պաշտօն վարելը տեղ չունէր:

Հայոց ցեղասպանութեան յուշարձան

Այդպէս ալ եղաւ միայն քանի մը ամիս, մինչեւ 1977–78 ուսումնական տարեշրջանի կէսը, երբ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի ուժեղ թափով վերսկսիլը եւ այլ դժուարութիւններ նոր մարտահրաւէրներու առջեւ դրին զիս: Ուստի, երանաշնորհ Գարեգին Բ. աթոռակից կաթողիկոսին առաջարկով եւ տնօրինութեամբ, ես պարտաւորուեցայ ժամանակաւորապէս մեկնիլ Իրան, Նոր Ջուղա, որպէս առաջնորդական տեղապահ, քանի որ վերջին առաջնորդի` Մեսրոպ հայր սուրբի Նիւ Եորք տեղափոխուելով` ամիսներէ ի վեր թափուր մնացած էր թեմի առաջնորդական աթոռը:

Շատ լաւ կը յիշեմ, ժամանումս Նոր Ջուղա զուգադիպեր էր Աւագ շաբթուան նախօրեակին: Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի յարութեան տօնն ու Նովրուզի արձակուրդները պատահեր էին նոյն օրերուն: 1978-ի մարտ, ապրիլ եւ մայիս ամիսները վերջին խաղաղ օրերն էին Իրանի: Այնուհետեւ, ամրան ընթացքին սկիզբ առին յեղափոխութեան առաջին խմորումները, իսկ աշնան արդէն յեղափոխութեան ալիքները բարձրացած էին ու կը սպառնային խորտակել վարչակարգը: Գործադուլներ, ցոյցեր, զինեալ բախումներ` ամէնուրեք: Ահ ու սարսափի մէջ էր ամէն մարդ: Չէինք գիտեր, թէ ի՛նչ պիտի ըլլար Իրանի ապագան:

Զբօսաշրջիկները սկսեր էին նուազիլ: Մենք այդ կը զգայինք, քանի որ Ս. Ամենափրկիչ վանքը, իր թանգարանով եւ որմնանկարներով համբաւաւոր եկեղեցիով, առհասարակ Սպահան այցելող բոլոր զբօսաշրջիկներու եւ յատկապէս օտարահպատակներու` տեսարժան վայրեր այցելելու ցանկին վրայ առաջին տեղը կը գրաւէր:

Կիրակի առաւօտ մը, եթէ չեմ սխալիր, Նոր Ջուղայի թաղային եկեղեցիներէն ամէնէն մեծը եղող Ս. Ստեփանոս եկեղեցիէն հազիւ վանք վերադարձած էի, մուտքին աջ կողմը, ուր մեծ ու փոքր տապանաքարեր կային, բակին մէջտեղը գտնուող զանգակատան առջեւ եւրոպացի զբօսաշրջիկներու խումբ մը նկատեցի: Օրիորդ մը, ըստ երեւոյթին` անգլիացի զբօսաշրջիկներէ բաղկացած խումբին առաջնորդը, զանգակատան տակը, քարէ հսկայ սիւներուն մէջտեղ գտնուող Ռոստամխան Էնակօլօփեանցի տապանաքարին կողքին կանգնած` բացատրութիւններ կու տար, կ՛ենթադրեմ, Սուրբ Ամենափրկիչ վանքի մասին:

Տապանաքար նահատակ Ղուկաս Քալանթարի (3 դեկ. 1835)

Դիտումնաւոր կերպով քայլերս դանդաղեցուցի. քիչ մը աւելի մօտեցայ խումբին` պարզապէս լսելու համար, թէ ի՛նչ հետաքրքրական տեղեկութիւններ կը փոխանցէ այս օրիորդը իր խումբի անդամներուն: Վերջացնելու մօտ էր` գուցէ հարիւր անգամ կրկնած իր զեկոյցը, երբ յանկարծ լսեցի` քիչ մը հեգնական շեշտով արտասանուած, վերջին բառերը. «Իսկ հայերը կ՛ըսեն, թէ այս տապանաքարին տակ թաղուած է պարսից արքայից արքայ աշխարհակալ Խոսրով Փարւիզի կինը` աննման գեղեցկուհի Շիրին թագուհին»:

Պարզապէս չկրցայ հաւատալ, ինչ որ լսեր էի: Արդեօք ե՞ս սխալ լսեր էի: Թէեւ արդէն հեռանալու վրայ էի, այս խօսքին վրայ ետ դարձայ եւ ուղղակի մօտեցայ խումբի առաջնորդ օրիորդին: Յայտնեցի ով ըլլալս. նոյնը ըրաւ ինք: Ձեռնուեցանք: «Ճենի է անունս» ըսաւ: Այս էր անգլիական քաղաքավար ձեւը ծանօթանալու, որմէ ետք կարելի էր խօսիլ իրարու հետ: Ձեւացնելով, որ լաւ չեմ լսած Շիրին թագուհիին մասին ըսածը, հարցուցի, «արդեօք ճի՞շդ է, որ Շիրին թագուհին այստեղ է թաղուած» ըսիք: Երբ «այո» պատասխանեց, յաջորդ հարցումս եղաւ. «Օր. Ճենի, դուք հայերէն գիտէ՞ք, կրնա՞ք կարդալ այս տապանաքարին վրայ գրուած տողերը»: «Դժբախտաբար, ո՛չ» ըսաւ: Հիմա ժամանակն էր, որ ես իմ բուն ըսելիքս փոխանցէի անոր: «Այն ատեն պիտի խնդրէի ձեզմէ, սիրելի օր. Ճենի, որ ձեր չգիտցած նիւթերուն մասին չխօսիք», ըսի:

Կապուտաչեայ գեղեցիկ Ճենին մինչեւ ականջները կարմրեցաւ: Զգացի, որ քիչ մը կոպիտ էր խօսելու ոճս: Բայց ես շատ ջղայնացած էի: Արդեօք Ջուղայի հայերը այնքան տգէ՞տ էին, որ նման անհիմն պատմութիւններ հնարէին: Ուրեմն, մեր վանքին մէջ օտարները, գուցէ անգիտակցաբար, մեզ կը ծաղրէին: Այնուհետեւ սկսայ Նոր Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանքի մասին քանի մը կարեւոր ծանօթութիւններ տալ:

«Այստեղ, այս վանքին մէջ, վանահօր եւ միաբան հայրերու ձեռքով 1636-ին հիմնուած է ո՛չ թէ միայն Իրանի, այլ ողջ Միջին Արեւելքի առաջին տպարանը: 1638-ին լոյս տեսած է առաջին գիրքը, սաղմոսարան մը, որմէ աշխարհի վրայ հիմա կայ միայն մէկ օրինակ, այն ալ հրաշքով պահպանուած է Օքսֆորտի Պոտլիան մատենադարանին մէջ, որուն լուսապատճէնը կը տեսնէք թանգարանին մէջ: Այս վանքին եկեղեցւոյ մէջ դուք կը տեսնէք հայկական, եւրոպական եւ պարսկական երեք տարբեր մշակոյթներու պատկանող նկարչութիւնները` աստուածաշնչական սքանչելի որմնանկարներու ընդմէջէն, այնքան գեղեցկօրէն համադրուած: Սպահանի պարծանքը համարուող վանքիս թանգարանին մէջ դուք պիտի տեսնէք Աննիպալ Քարաչիի (Annibale Caracci, 1560-1609) «Քրիստոսի թաղումը գիշերով» նշանաւոր նկարը: Հոլանտացի հռչակաւոր նկարիչ` Ռեմպրանտի (1606-1669) «Հայր Աբրահամ» գծանկարը. տակաւին, 10-րդ դարէն սկսեալ հայկական ձեռագիրներու` սքանչելի մանրանկարչութեամբ զարդարուած մագաղաթեայ մատեաններ. ձեր այս դիմացը կը գտնուի Թուրքիոյ կառավարութեան կողմէ 1915-ին գործադրուած Հայոց ցեղասպանութեան նուիրուած յուշարձանը…»:

Նկատեցի, որ ուշի-ուշով զիս լսող խումբին անդամներէն շատերու դէմքին վրայ կար զարմանքի սառած արտայայտութիւն մը: Գուցէ անոնցմէ շատեր իրենց ամբողջ կեանքին մէջ առաջին անգամը ըլլալով կը տեսնէին վեղարով ու խաչով հայ վարդապետ մը եւ կը լսէին նորութիւններ, որոնց մասին գաղափար չունէին:

Առջեւի շարքին վրայ կեցած միջին տարիքի կին մը մօտեցաւ ինծի եւ ըսաւ. «Անունս Լիւսի է. ես անգլերէնի ուսուցչուհի եմ. մայրս պարսկահայ է: Ես մեծապէս հետաքրքրուած եմ Իրանի հայերու պատմութեամբ, յատկապէս հայութեան մշակոյթով. ներողամիտ կ՛ըլլաք հարցումիս, դուք ուրկէ՞ էք, պարսկահա՞յ էք. ո՞ւր սորված էք այսպէս սահուն անգլերէն խօսիլ»:

«Այդ մասին յետոյ», ըսի եւ ցոյց տալով խնդրոյ առարկայ տապանաքարին վրայ ագուցուած մեղրագոյն մարմարին վրայ փորագրուած արձանագրութիւնը` բարձրաձայն, ի լուր բոլորին յայտարարեցի.

Ս. Ամենափրկիչ վանքի մուտքի ժամացոյցը

«Այստեղ թաղուած է իր քրիստոնէական հաւատքը չուրանալու պատճառով 17 հոկտ. 1843-ին Սպահանի մէջ նահատակուած 21-ամեայ պատուական երիտասարդ մը: Ի դէպ, հայերը երբեք չեն ըսած, որ սա Շիրին թագուհիին գերեզմանն է, որովհետեւ անոնք լաւ գիտեն` ո՛վ թաղուած է այստեղ»:

Արդարեւ, անյարմար կացութիւն մը ստեղծուած էր Ճենիին եւ ինծի համար: Պէտք էր բաժնուիլ խումբէն: Ուստի, հրաժեշտ առնելով բոլորէն, առանց ետեւ նայելու, շարունակեցի ճամբաս դէպի իմ բնակարանս: Յաջորդող օրերու ընթացքին չէի կրնար մոռնալ այս անակնկալ պատահարը. շարունակ ես ինծի հարց կու տայի, արդեօք ճի՞շդ էր ըրածս, թէ՞ ոչ:

Ճիշդ է, մեծղի, տպաւորիչ, կապտագոյն տապանաքարի մարմարին վրայ գրուած էր, Պայազատ Ռոստամխանին անունն ու ազգանունը, մահուան թուականն ու այլ մանրամասնութիւններ, նաեւ` «Ի հասակի 21 ամաց… արբ զմահ լեալ նահատակ» յիշատակութիւնը, սակայն փաստօրէն` որպէս նորեկ այս վանքին մէջ, ոչինչ գիտէի անոր նահատակութեան պարագաներուն մասին: Պէտք էր փնտռել ու գտնել աղբիւրներ, քաղել արժանահաւատ տեղեկութիւններ. իսկ յաջողելու պարագային, ինչո՛ւ չէ, նաեւ յօդուածով մը ծանօթացնել զինք գէթ իրանահայութեան:

Այս պատահարէն հազիւ թէ շաբաթ մը անցած էր, երբ Ճենիէն նամակ մը ստացայ` գրուած Լոնտոնէն: Նախքան նամակը կարդալս` մտահոգ էի: Ճենին հաստատ ինձմէ վշտացած է, կը մտածէի. ուստի այս նամակով զիս մեղադրած կամ քննադատած պիտի ըլլար: Սակայն, ընդհակառակը, ան նախ ներողութիւն կը խնդրէր իր կողմէ կատարուած սխալին համար: Կը բացատրէր, որ ինք ծանօթ է Խոսրով Բ. Փարւիզի եւ ծագումով հայ թագուհիին համաշխարհային գրականութեան մէջ իր մնայուն տեղը ունեցող սիրոյ պատմութեան. իսկ յիշեալ տապանաքարին կողքին քանդակուած որսորդական տեսարանն ալ այդ մասին կը վկայէր:

Կրկին անգամ իմ ներողամտութիւնը հայցելով` կը խնդրէր իրեն տալ անհրաժեշտ տեղեկութիւնները «այդ 21-ամեայ դժբախտ երիտասարդին մասին, որպէսզի նոյն սխալը չկրկնուի ապագային», կը գրէր: Նախքան նամակը փակելը` յոյս կը յայտնէր ապագային կրկին այցելել Սպահան եւ այդ առիթով կը փափաքէր անպայման տեսակցութիւն մը ունենալ ինծի հետ, առհասարակ հայերու մասին տեղեկութիւններ ստանալու համար:

13 հոկտ. 2012                           
Տօն Թարգմանչաց
Անթիլիաս

(Շար. 1)

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )