Իրանի Իսլամական Յեղափոխութիւնը Եւ Իմ Առաջնորդական Տարիները Նոր Ջուղայի Մէջ

ԿՈՐԻՒՆ  ԱՐՔ. ՊԱՊԵԱՆ

Դժբախտաբար ես չկրցայ պատասխանել Ճենիի նամակին. ոչ ալ ինք կրցաւ գալ Սպահան: Յաջորդող շաբաթներու եւ ամիսներու ընթացքին երկրի քաղաքական դէպքերը գլխապտոյտ պատճառող արագութեամբ թաւալգլոր ընթացան: Դադրեցան յատկապէս բոլոր օտար զբօսաշրջիկներու այցելութիւնները: Յեղափոխութեան ալիքները ցունամի-ի նման բարձրացան, ծաւալեցան եւ կործանեցին շահի վարչակարգն ու շահը: Տապալեցաւ արիամեհր արքային գահը: Յաղթանակեց Իսլամական յեղափոխութիւնը: Այս թոհ ու բոհին մէջ Ռոստամխանի մասին իմ մտադրած յօդուածս չգրուեցաւ:

Ինչ կը վերաբերի ինծի, ես որ գացեր էի Իրան 5-6 ամիսներու համար, ստեղծուած արտակարգ պայմաններու մէջ կարելի չէր պատասխանատուութենէ խուսափիլ: Ուստի, ստիպուեցայ մնալ Նոր Ջուղա. հաւատարիմ մնալով Կիլիկեան կաթողիկոսութեան միաբանի իմ ուխտին` շուրջ 25 տարիներ ծառայեցի երբեմնի Իրանա-Հնդկաստանի հայոց թեմի մեր եկեղեցւոյ զաւակներուն:

Իրան-Իրաք ութամեայ երկար պատերազմի տարիներուն ընթացքին Նոր Ջուղայի ժողովականներուս հետ քանիցս այցելեցի ռազմաճակատ երբեմն վտանգելով կեանքս: Աշխարհազօրայիններու յատուկ պահակագունդի ընկերակցութեամբ եւ պաշտպանութեամբ ռազմաճակատ կատարուած այս այցելութեանց նպատակն էր բարոյապէս զօրավիգ կանգնիլ Իրանի հողային ամբողջականութեան պահպանման համար Իրաքի դէմ մղուող պատերազմին, ինչպէս նաեւ` ցուցադրել առաջնորդարանիս զօրակցութիւնը հազարաւոր հայ զինուորներուն, որոնք պարսիկ զինուորներուն հետ, նոյն ճակատներու վրայ կը կռուէին ի պաշտպանութիւն Իրանի անկախութեան եւ ազատութեան:

Ես Իրան եկած էի շահի վարչակարգին վերջին ամիսներուն եւ ուստի գործակցած չէի շահի վարչակարգին հետ: Այդ պատճառով յաջողեցայ շուտով լաւ յարաբերութիւններ մշակել նոր վարչակարգի կրօնական իշխանութեանց եւ յատկապէս իմամ Խոմէյնիի ներկայացուցիչ` Սպահանի ուրբաթօրեայ աղօթապետ, հայասէր այաթոլլա Թահերիի հետ, որուն հայրը ժամանակին արաբերէն լեզուի ուսուցիչ եղած էր հայոց դպրոցին մէջ:

Անշուշտ նաեւ ունեցանք լուրջ դժուարութիւններ, երբ նահանգապետարանը փորձեց բռնագրաւել` դարաւոր անցեալ ունեցող վանքապատկան հողամասերէն մէկը: Ազգային առաջնորդարանիս ժողովականներուն հետ տարիներ շարունակ պայքարեցանք` նահանգապետարանին դէմ դատ բանալով. ի վերջոյ յաջողեցանք օրէնքի ճամբով պաշտպանել մեր համայնքին իրաւունքները: Իրապէս մեծ յաջողութիւն էր մեզի համար տեսնել արդարութեան յաղթանակը, երբ երկրի գերագոյն ատեանին որոշումով պետական բռնագրաւումէ զերծ յայտարարուեցան Սպահանի եւ Հարաւային Իրանի հայոց առաջնորդարանի վանքապատկան եւ ազգապատկան մեր բոլոր կալուածները:

Այսօր խղճի ամենայն հանգստութեամբ կրնամ յայտարարել, որ (եթէ մոռնանք պահ մը անցեալի հալածանքները) թէ՛ շահի վարչակարգին օրով եւ թէ՛ Իրանի Իսլամական Հանրապետութեան ժամանակ պետութիւնը բարեացակամ վերաբերում ունեցած է հայութեան նկատմամբ, իսկ հայ համայնքը, երկրին մատուցած իր ծառայութեամբ եւ հաւատարմութեամբ, յարգուած ու սիրուած համայնք մը եղած է Իրանի մէջ:

Վերադառնալով Ռոստամխանի մասին իմ գրելիք յօդուածին` Իրանի Իսլամական Յեղափոխութենէն ետք ժամանակներն ու պայմանները փոխուած էին: Հիմա կար, հին նահատակներու ոգեկոչումէն առաջ, երկարամեայ պատերազմի ընթացքին զոհուած հայ նոր նահատակներով զբաղելու հրամայականը: Անոր կողքին կային նաեւ բազմաթիւ նոր հրատապ հարցեր` դպրոցական, ընկերային, կենցաղային եւ այլն:

Այս բոլորէն անկախ, ամէնէն մտահոգիչը իրանահայութեան կեանքին մէջ յառաջ եկած պառակտումներն էին, որոնք կը սպառնային խախտել հայութեան միասնականութեան ոգին եւ կը ջանային ջլատել համայնքիս կրօնական եւ ազգային, կրթական եւ մշակութային կառոյցներու եւ աւանդութեանց պահպանման համար ազգային առաջնորդարաններուս կողմէ թափուող ճիգերը:

Տակաւին Իրան-Իրաք պատերազմը չաւարտած` արդէն սկիզբ առած էր արտագաղթը եւ յաջորդող տարիներու ընթացքին մեծ թափ ստացաւ, եւ որ կը շարունակուի մինչեւ այսօր` արիւնաքամ ընելով իրանահայ մեր պատմական գաղութը:

Ռոստամխանը Իսլամացնելու Փորձեր
Եւ
Անոր Կապուած Ժամանակակից Վաւերագրեր

Հիմա արդէն 34 տարիներ անցեր են Ռոստամխան Էնակօլօփեանցի շիրմաքարին մօտ Ճենիին հետ իմ ունեցած պատահական հանդիպումէն: Իսկ ես աւելի քան տասը տարի է, որ վերջնականօրէն հրաժեշտ առած եմ իմ սիրելի Նոր Ջուղայէն, բայց տակաւին չեմ մոռցած, որ բարոյական պարտք ունիմ վճարելիք, Նոր Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանքի զանգակատան կամարներուն տակ շուրջ 170 տարիներէ ի վեր իր յաւիտենական հանգիստը գտած 21 ամեայ վաղամեռիկ հայ նահատակին հանդէպ:

Ճիշդ է, որ ես Իրան գտնուած տարիներուս առիթը չէի ունեցած Ռոստոմխանի նահատակութեան մասին յօդուած գրելու, այսուհանդերձ, փորձած էի, որքան որ հնարաւոր է, որոշ նիւթեր հաւաքել անոր մասին:

Անոնցմէ առաջինը, ինչպէս արդէն յիշեցինք այս գրութեան սկիզբը, նամակի նման թղթակցութիւն մըն էր` տպուած Կալկաթայի «Ազգասէր»-ին մէջ: Թէեւ Ռոստամխանի մահէն` 17 հոկտ. 1843, շուրջ երկու տարի ետք` 6 սեպտ. 1845–ին տպուած էր այդ թղթակցութիւնը, սակայն այնտեղ կային կարգ մը տեղեկութիւններ, որոնք մտածել կու տային այդ մահուան հետ կապ ունեցող կարգ մը գաղտնիքներու մասին:

Ի դէպ յիշենք, որ «Ազգասէր»-ի առաջին տարուան լեզուն եղած է աշխարհաբար, սակայն անիկա եղած է ժամանակի Ջուղայի բարբառը, որուն մէջ կան բաւական պարսկերէն բառեր: Ստորեւ կը ներկայացնենք փոքր յապաւումներով այդ գրութիւնը` արդի արեւմտահայերէնով: Նամակի ոճէն այնպէս կը թուի, որ Ջուղայէն անձ մը, իրեն ծանօթ մէկու մը առ ի տեղեկութիւն գրած է այս թղթակցութիւնը:

Պարսկաստան

«Կարծեմ լսած կ՛ըլլաս, եթէ չէ, գրեմ, որ իմանաս. ցաւալի դէպք մը պատահեցաւ այստեղ: Սուլէյման խան* Սարթիփը (զօրավարը) քսան տարեկան, պարթեւահասակ, չինարի պէս երիտասարդ տղայ մը ունէր: Այլազգի թշնամիներ Թեհրան` Մահմատ շահին նամակ գրեցին` ըսելով, որ ան թուրքացած է (իսլամացած է): Շահն ալ խալաթ եւ ֆարման ուղարկեց Իսֆահանի քաղաքապետին: Հայրն ու ինքը այս բանը լսելով` մեծ տարակուսութեան եւ տխրութեան մէջ ինկան, այսպէս ալ` ջուղայեցիք:

Այս խեղճ երիտասարդը պարտաւորուեցաւ Թեհրան երթալ շահի մօտ եւ իր իսլամ դարձած ըլլալը սուտ կերպով ընդունեց: Թէեւ ինք Թեհրանի մէջ այս բանը ըրաւ, այսինքն սուտ խօսեցաւ շահի առաջ, սակայն իրականութեան մէջ մնաց քրիստոնեայ եւ որպէս քրիստոնեայ վերադարձաւ Սպահան: Այնուհետեւ, կարճ ժամանակէ մը ետք 28 հոկտեմբերին վախճանեցաւ Հաֆդաստ [կոչուած քաղաքին] մէջ: Նախքան իր մահը, խոստովանանք եղաւ եւ հաղորդութիւն ստացաւ:

Անոր Ջուղա բերելը զարհուրելի տեսարան էր: Հանդիսաւոր սգոյ թափօր կազմած, վարդապետներով, քահանաներով, խաչվառներով եւ տխուր եղանակով շարականներ երգելով բերին Մէյտանի [Ս. Աստուածածին] եկեղեցին: Գերեզմանը պատրաստեցին եւ տարին Ս. Ամենափրկիչ վանք: Անոր հայրը կը մնար Միրզա Դաւթենց տունը»:

Այստեղ մանրամասնօրէն կը նկարագրէ, թէ ինչպէ՛ս մահրամի ամիսին պարսիկները Սպահանի կամ Շիրազի մէջ սուգի թափօրներ կը կազմեն, պատանի տղոց աղջկանց հագուստներ հագցնելով, ձիերու վրայ կը նստեցնեն, նոյնպէս ըրած էին. տակաւին, հարիւրաւոր սգաւորներ խումբ առ խումբ կը հետեւէին անոնց: Ոսկեհիւս կերպասներով ծածկուած 15 ձիերու վրայ նստած տղամարդիկ, ձեռքերնին սուրեր, «թուրք (պարսիկներ) տխուր նուագարանօք», ողբ կանչելով, ախուվախ քաշելով, կը յառաջանային կամաց-կամաց [դէպի վանք]. իսկ մօտաւորապէս 500 ձիաւոր զինուորներ, իրենց զէնքերով, «թֆանքանին վարունայ, այսինքն շրջան բռնած», շարք-շարք կանգնած էին վանքի շուրջը:

Շարունակելով նկարագրականը` կ՛ըսէ. «Պատարագէն ետք թաղման արարողութիւնը կատարեցին, ապա վարդապետներով ու տէրտէրներով հանգուցեալը թաղեցին վանքի զանգակատան տակը: Երբ սկսան ննջեցեալը գերեզման իջեցնել, զօրքը երեք անգամ կրակեց. այսպէս անպատմելի հանդիսաւորութեամբ թաղում ըրին: Մինչեւ իսկ այլադաւան զօրքի մարդիկ եւ ներկայ այլազգիք իրենց աչքերէն գետի նման արցունք կը թափէին եւ կ՛ըսէին. «Ա՜խ, ո՞ւր ես Միրզա Ռօստամ, ո՞ւր ես մեր պատուական Աղայ Ռօստամ:

«Վերջապէս, այնքա՜ն սարսափելի (յուզիչ) էր տեսարանը, եթէ քարսիրտ կամ երկաթէ սիրտ ունեցող մարդ գտնուէր այնտեղ, կարելի չէր, որ չտրորուէր կամ չարտասուէր, ինչպէս ես չկրցայ մինչեւ վերջ մնալ տեղս: Ինձմէ աւելի ծեր մարդիկ կ՛ըսէին` մինչեւ հիմա այսպիսի դէպք չեն տեսած Ջուղայի մէջ»:

Ականատեսի վկայութիւն տուողը այս հանգրուանին կը յիշեցնէ, որ` «էս հրաշքն պիտի համարենք արեգակնափայլ եւ ամենողորմած շահի շնորհիւնայ էլէլ, ի պատիւ իր սիրելի Մօթամէթ* Դօվլի եղբօր թոռան, որ յուղարկաւորութիւնն այսքան փառօք հանդիսացաւ»:

Այս նկարագրականին վերջաւորութեան ուրիշ անակնկալ մը կը սպասէ մեզի: Խօսքը կը վերաբերի Ռոստամխանի հօր` Սուլէյման Խանին:

«Եւ հիմա դուն եկուր եւ ասոր հօր գովելի բարեպաշտութեան եւ ճշմարիտ քրիստոնէութեան վրայ զարմացիր: Մինչ անիկա իր որդւոյն մահուան սարսափելի դառնութեան ցաւի մէջ կը գտնուէր, նստած Առաջնորդ Սրբազանի սենեակը, իր կնոջ մահը յայտնող նամակը Թաւրիզէն բերին եւ տուին անոր: Երբ կարդաց, ըսաւ. «Փա՜ռք քեզ Աստուա՜ծ, հազար անգամ փառք, բազմագութ մայրը արժանի չեղաւ լսելու իր որդւոյն մահուան լուրը»:

«Ո՜վ երջանիկ մայր, երանի ես ալ քանի մը օր առաջ մեռած ըլլայի, որ այս տեսարանը չտեսնէի: Այս բարեպաշտ անձը շատ ողորմութիւն բաժնեց աղքատներուն, կարիքաւորներուն կերակուր տուաւ. թող որ բարերարն Աստուած` իր սիրտը մխիթարելով, անոր երկար կեանք տայ եւ որդւոյն արքայութիւն. Ամէն»:

(Շար. 2)

* Այս անունը երբեմն գրուած է որպէս մէկ բառ (Սուլէյմանխան), երբեմն առանձին:

** Մօ­թա­մէթ բա­ռը գրուած է նա­եւ Մօ­թա­մէդ, Մօհ­դա­մէդ, Մոհ­տէ­մէդ: Մենք պա­հած ենք իւ­րա­քան­չիւր գրու­թեան բնագ­րի մէջ գոր­ծած­ուած ձե­ւը:

3 հոկտ. 2012
Տօն Թարգմանչաց
Անթիլիաս


Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus (0 )