Պայազատ Ռոստամխան Էնակօլօփեանց. «Ի Հասակի 21 Ամաց… Արբ Զմահ Լեալ Նահատակ» Եւ Այդ Առիթով Խորհրդածութիւններ Նոր Ջուղայի Մասին

ԿՈՐԻՒՆ  ԱՐՔ. ՊԱՊԵԱՆ

Ռոստամխանի Տապանաքարին Քանդակները.
Խոսրով Փարւիզի Եւ Շիրին Թագուհիի
Սիրոյ Վէպը Եւ Ռոստամխան

Այս տապանաքարին շուրջ կան բարձրաքանդակներ, որոնք կարծէք իրենց մէջ ունին գաղտնիք մը` կապուած Ռոստամխանի նահատակութեան հետ եւ կամ կ՛ուզեն յատուկ պատգամ մը փոխանցել այցելուին: Այդ գաղտնիքը կամ պատգամը վստահաբար ծանօթ իրողութիւն մըն էր Ռոստամխանի հօր` Սողոմոնխանին, Ջուղայի ժամանակի առաջնորդին, հանրածանօթ բժիշկ Դաւիթխանին եւ գուցէ նաեւ շատ մը ուրիշներու, սակայն ժամանակի ընթացքին, երբ սերունդներ իրարու յաջորդեցին, այդ իրողութիւնը մոռացութեան ենթարկուեցաւ:

Երբ կը փորձենք քիչ մը աւելի մօտէն ծանօթանալ այդ քանդակներուն, առաջին ակնարկով տապանաքարին հիւսիսային եւ հարաւային կողմերուն վրայ յստակօրէն կը տեսնենք պարսկական տարազով, զէնքը ձեռքին, նոյնանման զինուորներու շարքեր: Յատկանշելի է, որ հարաւային կողմի զինուորներու բարձրաքանդակները աւելի լաւ պահպանուած են, քանի որ զանգակատան կամարի աւելի ներսի կողմը ըլլալով` արեւն ու անձրեւը աւելի քիչ մաշեցուցած են քարին երեսը: Այս զինուորներուն շարքը, մեր համեստ կարծիքով, կը ներկայացնէ Ռոստամխանի զինուորականի ասպարէզը:

Սակայն աւելի հետաքրքրականը տապանաքարի արեւելեան եւ արեւմտեան ճակատներու` համեմատաբար աւելի փոքր տարածքին վրայ քանդակուած եւ բաւական լաւ պահպանուած նոյնանման դիմաքանդակներն են, ուր աջին կը տեսնենք ձիաւոր մը` իրեն ընկերացող հետեւորդներով, որ կարծէք որսի ելած է. գլխուն վերեւ` օդին մէջ թռչուններ. իսկ ձախին կ՛երեւայ վարագոյրով մը կամ շղարշով մը ծածկուած մերկ կին մը: Ձիաւորը` ի տես մերկ կնոջ, ունի հիացումի եւ զարմանքի արտայայտութիւն մը իր դէմքին. ցուցամատը հանգչած է շրթունքին: Դիմաքանդակներու այս տեսարանը մեզի կը յիշեցնէ արքայից արքայ Խոսրով Բ. Փարւիզի եւ ապագայի Շիրին թագուհիին` մերկ լոգնալու ժամանակ տեղի ունեցած հանդիպումը:

Յիշենք, որ այս Խոսրովը հայկական աղբիւրներուն մէջ ծանօթ է մեզի որպէս Խոսրով «Ապրուէզ»` «Փարւիզ»-ի փոխարէն, որ պարսկերէն կը նշանակէ յաղթական, տիտղոս մը, որ տրուած է անոր Բիւզանդական կայսրութեան դէմ տարած աննախընթաց յաղթանակներուն համար:

Հանդիպումի այս պահը նկարագրուած է Նիզամի Գանճաւիի* (1141-1209), վաթսուն հազար տողերէ բաղկացած, «Խամսէ» (հնգեակ) անունը կրող բանաստեղծութեան գլուխ-գործոցի` «Խոսրով եւ Շիրին» խորագրով ծանօթ սիրոյ վէպին մէջ, ուր վէպին հերոսն ու հերոսուհին կ՛ունենան ողբերգական վախճան եւ կը թաղուին նոյն գերեզմանին մէջ: Անշուշտ Նիզամի Գանճաւին (Գանձակեցի) իրեն իբրեւ գլխաւոր աղբիւր ունի պարսկական ու նաեւ համաշխարհային գրականութեան քաջածանօթ` աշխարհահռչակ Ֆերտոսիի** «Շահնամէ»-ն պարսիկ արքայից արքաներու հերոսապատում դիւցազնավէպը:

Ըստ Գանճաւիի նկարագրութեան, Խոսրովի եւ Շիրինի առաջին հանդիպումը տեղի ունեցած է Հայաստանի մէջ, երբ զմրուխտեայ դաշտի մը մէջէն վազող գետակի մը կապոյտ ջուրերուն մէջ մերկացած Շիրինը կը լոգնար եւ իր երկար մազերը կը լուար: Բազմաթիւ են պարսկական այն ձեռագիրները, որոնք այս եւ այլ տեսարաններով պատկերազարդուած են:

Յատկանշելի է, որ Նոր Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանքի թանգարանին մէջ (Բ. յարկ) կը գտնուի կապտագոյն գեղեցիկ յախճապակի մը` 39.5-53 սմ. մեծութեամբ, որ կը ներկայացնէ Խոսրովի եւ Շիրինի առաջին հանդիպումը, երբ Շիրին մերկացած` կը լուար իր երկար մազերը***:

Ինչ կը վերաբերի Ֆերտոսիին, ան Խոսրովի սէրը Շիրինի հանդէպ կը տանի ետ, անոր երիտասարդական օրերուն, երբ ան տակաւին թագաժառանգ էր. իսկ երբ թագաւոր եղաւ, շարունակ պատերազմներու մէջ ըլլալով` մոռցաւ Շիրինին սէրը: Անոնց կրկին հանդիպումը եւ անոր յաջորդող ամուսնութիւնը, ըստ «Շահնամէ»-ի տարբերակին, տեղի կ՛ունենայ, երբ Խոսրով արդէն բարձրացած էր հօրը գահին եւ օր մը իր շքախումբով որսի ելած էր:

Այս ուսումնասիրութեան նպատակէն դուրս է խօսիլը պարսկական գրականութեան վերոյիշեալ երկու մեծ դէմքերու եւ անոնց ստեղծագործութեանց մասին: Այն, ինչ որ մեզի համար կարեւոր է գիտնալ, հետեւեալն է: Ինչո՞ւ մեծ ժողովրդականութիւն վայելող Խոսրով Փարւիզի եւ Շիրինի սիրոյ վէպին գլխաւոր տեսարաններէն մէկը քանդակուած է Ռոստամխանի տապանաքարին վրայ: Այս վիպապաշտ եւ միաժամանակ ողբերգական պատմութիւնը ի՞նչ առնչութիւն ունի Ռոստամխանի կեանքին ու մահուան հետ:

Արդարեւ, դժուար հարցում մըն է այս, որուն ճշգրիտ պատասխանը դժբախտաբար չկրցանք գտնել մեր տրամադրութեան տակ եղող Էնակօլօփեանց ընտանիքի թղթածրարին մէջ. սակայն նախքան որեւէ ենթադրութիւն կատարելը անհրաժեշտ է ընդգծել, որ Խոսրով Փարւիզն ու Շիրին թագուհին պատմական իրական դէմքեր են: Շիրինին քրիստոնեայ ըլլալու մասին որեւէ կասկած չունինք: Ըստ Նիզամի Գանճաւիի, ան հայոց թագուհիին զարմուհին էր. իսկ ասորական աղբիւրներ անոր կը վերագրեն ասորական ծագում: Խոսրով արքայի արքունիքին մէջ մեծ ազդեցութիւն ունեցող եւ բարձրագոյն պատիւներու արժանացած, Վրկանաց Մարզպան եւ մեծահամբաւ զօրավար` Սմբատ Բագրատունի հայ իշխանի եւ պալատական համբաւաւոր բժշկապետ Ուղղափառ Գաբրիէլի հետ Շիրին թագուհին կարեւոր դեր խաղացած է Պարսկաստանի Ուղղափառ ասորի եկեղեցւոյ` ասորի նեստորականներուն վրայ տարած յաղթանակին մէջ, Խոսրով Փարւիզի հրամանով 615-616 Տիզբոնի մէջ գումարուած ժողովի ընթացքին:

Ինչ կը վերաբերի Խոսրով Փարւիզի, ան շատ աւելի յայտնի դէմք է իր ներքին եւ արտաքին ճակատներու վրայ մղած պատերազմներով: Փաստօրէն ամէն տարի կը յիշենք զինք Խաչվերացի տօնին, անոր` Բիւզանդական կայսրութեան դէմ մղած քսանամեայ պատերազմներուն առիթով, քանի որ իր անունը անմիջականօրէն կապուած է 10 ապրիլ 614-ին Երուսաղէմի գրաւման հետ: Իր բանակներու ընդհանուր հրամանատար Խոռեամի Սուրբ Քաղաքի բնակչութեան մեծամասնութիւնը կոտորելէ ետք, Քրիստոսի իսկական խաչափայտին հետ, Երուսաղէմի հայոց Զաքարիա պատրիարքն ու բազմաթիւ հոգեւորականներ Տիզբոն գերի տարած ըլլալը, նոյնպէս Երուսաղէմի վանքերու եւ եկեղեցիներու ամբողջ հարստութիւնը, ոսկին ու արծաթը,  կողոպտելով Պարսկաստան փոխադրած ըլլալու պարագան  քաջածանօթ է պատմութեան:

Իր զօրավարները շարունակելով Միջին Արեւելքի մէջ տարած  յաղթանակները, 618-619 Խոսրով արքայից արքային փառքը հասցուցին իր գագաթնակէտին, երբ պարսկական բանակները հասան Վոսփորի ափերը եւ գրաւեցին Քաղկեդոն քաղաքը: Հերակլ կայսեր հաշտութեան եւ խաղաղութեան դաշինք կնքելու բոլոր առաջարկները մերժուեցան Խոսրովի կողմէ: Սակայն այս բոլորէն ետք, Խոսրով Փարւիզ, յաղթական ու աշխարհակալ արքայից արքան, անփառունակ վախճան մը ունեցաւ: Իր սկսած քսանամեայ պատերազմները վերջ գտան բիւզանդական եւ հայկական բանակներուն շքեղ յաղթանակով:

Ուստի, 628-ի փետրուարին պարսիկ զօրավարները տեսնելով պարսկական կայսրութեան անխուսափելի կործանումը` յեղաշրջում կատարեցին: Սպաննելով Խոսրով Բ. շահը` գահ բարձրացուցին անոր եօթնամեայ զաւակը, որ միայն վեց ամսուան կեանք ունեցաւ:

Այստեղ աւելորդ կը համարենք մտնել Պարսկաստանի գահին տիրանալու նպատակով մղուած ներքին կռիւներու մանրամասնութեանց մէջ: Էականը մեզի համար այն է, որ պարսիկ զօրավար Խոռեամը, երբ Բիւզանդիոնի հետ դաշինք կնքելով բարձրացաւ գահ, ըստ իր խոստումին, հողային մեծ տարածքներ զիջելէ բացի, նաեւ վերադարձուց Քրիստոսի իսկական խաչափայտը Բիւզանդիոնի Հերակլ կայսեր, որով իրականացաւ քրիստոնեայ աշխարհին երազը` տեսնելու խաչին գերութենէ ազատագրումը եւ կրկին Երուսաղէմ տարուիլը:

Մեր գլխաւոր նիւթէն մասամբ շեղեցանք պարզապէս տեսնելու համար, որ ի՞նչ նմանութիւն կրնայ ըլլալ Խոսրով Փարւիզի եւ Շիրինի սիրոյ վէպին, Խոսրովի տխուր վախճանին եւ Ռոստամխանի մահուան միջեւ:

Եթէ փորձենք որեւէ ձեւի նմանութիւն գտնել Խոսրով Փարւիզի եւ Ռոստամխանի կեանքին եւ մահուան միջեւ, առաջին հերթին պիտի նշէինք երկուքին ալ զինուորական ըլլալը, անշուշտ մէկը արքայից արքայ է, իսկ միւսը` երիտասարդ զինուորական, զաւակը` բարձրաստիճան զինուորական Սարթիփ Սողոմոնխանի:

Երկրորդ եւ աւելի ակնյայտ նմանութիւնը, անոնց տխուր վախճան ունենալն է` դարձեալ պահելով համեմատութիւնները: Մինչ Խոսրով բազում յաղթանակներով աննախընթաց նուաճումներ կատարելէ ետք, կորսնցուց աշխարհակալի իր փառքն ու պատիւը, որուն որպէս հետեւանք դաւադրաբար սպաննուեցաւ իր ամէնէն հաւատարիմ ու մտերիմ զօրավարներու ձեռքով, պարթեւահասակ ու գեղեցկադէմ Ռոստամխանը եւս սպաննուեցաւ իր երիտասարդ տարիքին, իր զինուորականի ասպարէզին մէջ հաւանաբար իրեն մօտիկ անձնաւորութիւններու կողմէ: Հաւանաբար ըսինք, քանի որ գրաւոր փաստեր կը պակսին մեզի յայտարարելու համար անունը կամ անունները անոնց, որոնք դաւադրաբար սպաննեցին զինք:

Գալով Ռոստամխանի տապանաքարին վրայ քանդակուած Խոսրով արքայի եւ Շիրին թագուհիի հանդիպումի տեսարանին` անիկա մեզի մտածել կու տայ սիրոյ պատմութեան մը գոյութեան մասին: Արդեօք Ռոստամխանի կեանքին մէջ շիրինանման գեղեցկուհի՞ մը կար, որ ճակատագրական դեր ունեցաւ անոր մահուան մէջ:

Առանց աւելի երկարելու այս պատմութիւնը` ստորեւ կը ներկայացնենք համառօտ կերպով այն տեղեկութիւնը, որ տարիներ առաջ մենք ստացած էինք ամբողջ կեանք մը Ջուղայի պատմութիւնը ուսումնասիրած, բանասէր ու պատմաբան անձնաւորութենէ մը, երբ հարցուցինք իրեն Ռոստամխանի նահատակութեան պարագաներու մասին:

Ըստ մեզի փոխանցուած բանաւոր տեղեկութեան, պարսիկ իշխանուհի մը Սպահանի մէջ սիրահարած էր 21-ամեայ գեղադէմ, բարձրահասակ Ռոստամխանին: Ան ուզած էր ամուսնանալ հայ զինուորականին հետ, սակայն այդ ամուսնութիւնը անկարելիութիւն մըն էր: Մէկը հայ քրիստոնեայ, միւսը` ազնուական ընտանիքէ, բնականաբար իսլամ: Անոնց ամուսնութիւնը հնարաւոր էր միայն մէկ ձեւով. Ռոստամխանը պէտք էր իսլամանար, որպէսզի պարսիկ իշխանուհին կարենար ամուսնանալ հետը:

Թէ որքանո՞վ Ռոստամխանը տեղեակ էր պարսիկ իշխանուհիի սիրոյ զգացումներուն եւ մանաւանդ այդ սէրը փոխադա՞րձ էր կամ ոչ, պատասխանը անյայտ է մեզի համար: Այսուհանդերձ, մէկ բան կրնանք անվարան ըսել, որ Ռոստամխանի Ջուղայի առաջնորդին գրած նամակը պարզ ու յստակ բառերով կ՛ըսէ, թէ Միրզա Հուսէյնի զինք իսլամացած տեսնելու առաջարկը եւ Սպահանի քաղաքապետ` Մանուչէրխանի իրեն գրած նամակի բովանդակութիւնը, թէ ինք իսլամացած է, ամբողջութեամբ անծանօթ եւ անընդունելի էին իրեն: Իր երազի մէջ իսկ չէր տեսած իր մասին այդ ըսուածները: Իսկ իր ցուցաբերած բուռն ընդդիմութիւնը իր հաւատքը փոխելու կապակցութեամբ, կը փաստեն, որ իրեն համար պատրաստուած այս տխուր խաղին մէջ ինք դերակատար չէր: Իսկ իր իսլամացած ըլլալու սուտ լուրը մինչեւ շահին հասած ըլլալու իրողութեան մէջ ան կը նախզգար իրեն սպառնացող վտանգը:

Խօսելով անոր մահուան պարագաներու մասին` ժամանակին մեզի յայտնուածը այն էր, որ խնճոյքի մը ընթացքին զինք թունաւորած էին, որուն պատճառով ան մեռած էր: Մեր կարծիքով, երբ Ռոստամխանը Թեհրանէն Սպահան վերադարձաւ, հաստատ մնացած իր հայու քրիստոնէական հաւատքին վրայ, անոնք, որոնք կ՛ուզէին զինք դաւանափոխ ընել, համոզուեցան, որ այլեւս յոյս չկար զայն իսլամացնելու. ուստի որոշեցին թունաւորելով սպաննել զայն` վերջ տալու համար անոր անձին շուրջ Սպահանի եւ Թեհրանի մէջ բարձրացած մեծ աղմուկին:

Իսկ Ռոստամխանը, թունաւորուելէ ետք, ըստ «Ազգասէր»-ի մէջ լոյս տեսած թղթակցութեան, զգալով, որ մահը մօտ է, խոստովանանք եղաւ եւ Սուրբ հաղորդութիւն ստացաւ` կարծէք գիտակցաբար ընդունելու համար նահատակի լուսապսակը:

Փակելէ առաջ այս ուսումնասիրութիւնը, կ՛ուզենք կանգ առնել վերջին կէտի մը վրայ: Յիշեալ «Ազգասէր»-ի յօդուածին մէջ Նոր Ջուղայի թղթակիցը կը բացատրէ, որ Ռոստամխանի յուղարկաւորութիւնը «Արեգակնափայլ եւ ամենողորմ շահի» կարգադրութեամբ այսքան փառաւոր կերպով տեղի ունեցաւ «ի պատիւ իր սիրելի Մօթամէթ Դովլի եղբօր թոռան»:

Մեծապէս հետաքրքրական է իմանալը` արդեօք ո՞վ էր Մօթամէթ Դովլի, այսինքն` Սպահանի քաղաքապետ Մանուչէրխանի եղբօր թոռը: Արդեօք շիրինանման այն գեղեցկուհի իշխանուհի՞ն էր, որ սիրահարած էր Ռոստամխանին:

Տակաւին այլ հարցումներ կը ծագին մեր մտքին մէջ: Ինչո՞ւ նոյն այդ Մօթամէթ Դովլէ կոչուած Մանուչէրխանը այնքան մօտէն կը հետեւէր Ռոստամխանի իսլամանալու եւ այդ առիթով շահէն խալաթ ստանալու խնդրին. նաեւ կը քաջալերէր Ռոստամխանը, որ ընդունի շահին խալաթը:

Միրզա Հուսէյնի երկրորդ այցելութեան Ռոստամխանին ինչո՞ւ անձամբ անոր նամակ կը գրէր` որպէս արդէն իսլամացած հայու, եւ Աստուած գիտէ` տակաւին ուրիշ ի՜նչ վերագրումներ կամ խոստումներ կային այդ նամակին մէջ, որոնք անհիմն էին եւ կամ անընդունելի: Ուրեմն, ան անձամբ շահագրգռուած էր այս հարցով: Այլ խօսքով (եթէ մեր ենթադրութիւնը ճիշդ է), ան կ՛ուզէր ամէն գնով «իսլամացած» Ռոստամխանը ամուսնացած տեսնել պարսիկ իշխանուհիին հետ:

Մեր անձնական համոզումն է, թէ ինչ որ եղած ըլլայ յետին նպատակը զինք դաւանափոխ ընելու, հակառակ իր վրայ դրուած ճնշումներուն եւ այդ առիթով իրեն կատարուած ամէն տեսակ խոստումներուն, Ռոստամխանը նախընտրեց մնալ հայ քրիստոնեայ եւ անոր համար գիտակցաբար ընդունեց նահատակութիւնը:

Երբ իր շիրմաքարին վրայ քանդակուած քառեակը աշխարհաբարի վերածենք եւ ընդլայնենք անոր իմաստը, կ՛ունենանք հետեւեալ եզրակացութիւնը.

«Պայազատ Ռոստամխանը քրիստոնէութեան հանդէպ ունեցած իր ջերմ հաւատքով ատեց աշխարհի վայելքները, փառքն ու պատիւը. մահուան բաժակը ըմպեց եւ դարձաւ նահատակ. այս կերպով ան մեզի թողեց իր օրհնեալ յիշատակը: Իսկ մենք կ՛ըսենք, Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցւոյ աղօթքին բառերով,

«ՅԱՒԻՏԵՆԱԿԱՆ ՅԻՇԱՏԱԿՆ ԱՐԴԱՐՈՑ ՕՐՀՆՈՒԹԵԱՄԲ ԵՂԻՑԻ»:

—————————

* Tales from the Khamseh of Nizami. Khosrov and Shirin –  Layla and Majnun. The Seven Princesses. An Albub of Miniatures from the Royal Manuscripts of Herat, Shiraz and Tabriz School.
P.J. Chelkowski, New York University. Publ. by Farhang –  Sara, 2000, Tehran.
** Shahnameh, The Epic of the Kings, the national epic of Persia by Ferdowsy. Translated by Reuben Levy. Revised by Amin Banani, 2001, Tehran.
*** Այս թանկարժէք յախճապակին`18¬19 դարու Սպահանի գործ, վանքի թանգարանին նուիրուեցաւ մեր առաջնորդութեան օրերուն, 21 յունուար 1981-ին, Ջուղայեցի Եսայեան անուանի ընտանիքի զաւակներ` Արայի եւ իր քոյրերու կողմէ:

13 հոկտ. 2012                           
Տօն Թարգմանչաց
Անթիլիաս

(Շար. 5 եւ վերջ)

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )