Ուղղանկիւն Շրջանակը Սադրիչ Ծրագրին

ՄԱՐԶՊԵՏ ՄԱՐԿՈՍԵԱՆ

Լոնտոնի մէջ Աբէլ Աղանբեկեանի անվիճելիօրէն ականուած հաստատումը դեկտեմբեր 1987-ին, թէ` Ղարաբաղը պէտք է տնտեսապէս կապուի Հայաստանին, պարզապէս կը թելադրէր Ղարաբաղը հանել ազերի գաղթատիրական ենթակայութենէն ու վերամիաւորել Հայաստանին հետ: Սփիւռքը ոչ մէկ դժուարութիւն ունեցաւ այս թելադրանքին ճշգրիտ հասկացողութեան մէջ:  Ձեւով մը Աղանբեկեան 1987-ի դեկտեմբերին շեփորեց աւետիսը կենսաւորման երկու ամիս ետք սկսած պահանջատիրական ցոյցին: Եւ ահա, մէկ միլիոն հայ, մէկ մարդու պէս հրապարակ իջաւ իր կեանքը վտանգելու գնով, աշխարհի երեսին շպրտելու կարգախօսը` «Ղարաբաղը մե՛րն է»:

Ակադեմիկոս Աղանբեկեան այդ օրերուն խորհրդային պետութեան ղեկավար դէմքին` Միխայիլ Կորպաչովի տնտեսական հարցերու առնչութեամբ գլխաւոր խորհրդականն էր:  Նկատի առնելով եղած յայտարարութեան ծանրակշիռ տարողութիւնը` անհաւանական է,  որ Կորպաչովը տեղեակ չըլլար անկէ: Եթէ այդ յայտարարութեամբ կը փորձէին համաժողովրդական զանգուածային ելոյթներ, ցոյցեր կազմակերպելու, սխալած չէին: Ատեն մը ետք արեւելաեւրոպական պետութիւններու մէջ եղան նման ցոյցեր, որոնց ամէնէն խելայեղն ու անմիջականօրէն ազդեցութիւն ունեցողը եղաւ Պերլինի պատին քանդումը: Ատենին, շարժման մասնակից քահանային, Տէր Յուսիկին բառը գործածելով, Խորհրդային Միութեան «կազմաքանդում»-ը սկսած էր:

Հարցումը, որուն պատասխանը երբեք չենք ստացած, հետեւեալն է.

Ակադեմիկոս Աղանբեկեանը իսկապէս հետաքրքրուա՞ծ էր Ղարաբաղի բարօրութեամբ,  թէ՞ շատ լաւ գիտէր, որ Խորհրդային Միութեան Աքիլլէսի կրունկը Ղարաբաղն էր, որ կրնար ոչ միայն Կովկասը, այլ Խորհրդային Միութեան ամբողջական համակարգը յեղաշրջել:

Այդ հարցումին պատասխանը կը խուսափի մեզմէ:  Թէեւ Լեւոն Տէր Պետրոսեանի յայտարարութիւնը Նիւ Եորքի մէջ` «Պերլինի պատը Երեւանում փուլ եկաւ»-ը կը թելադրէ հարցումին մէջ դրուած երկրորդ հաւանականութեան կարելիութիւնը:

Աւելի համոզիչ է նաեւ այն իրականութիւնը թէ՛ Հունգարիոյ եւ թէ՛ Չեխոսլովաքիոյ մէջ տեղի ունեցած քաղաքական-ազգային խլրտումները իր երկաթեայ բռունցքով կասեցուցած Կարմիր բանակի տարօրինակօրէն… հանդիսատեսի չէզոք դիրքի մէջ ըլլալը 1988-1991 ժամանակահատուածին մէջ, չհաշուած հայ-ազերի բախումներու ընթացքին խորհրդային բանակի «օմոնականներ»-ու վայրագութիւնները:  Այդ բոլորին  արդիւնքն էր Խորհրդային Միութեան վերջնական քակտումը`  յառաջացնելով 15 նոր հանրապետութիւններ:  Եթէ բաղդատելու ըլլանք այս փոփոխութիւնները 1917-ի ցարական կայսրութեան փլուզման հետ, Խորհրդային Միութեան քակտումը եղաւ գրեթէ անարիւն` բացի ղարաբաղեան պատերազմին զոհուած մեր ազատամարտիկներէն:

Այդ օրերուն յատկանշական երեւոյթներէն ամէնէն խնդրայարոյցը ղարաբաղեան կոմիտէի կազմին Մոսկուա կանչուիլն էր:  Թէ ինչո՞ւ, յստակ չէ, բայց այդ տեղէն կը սկսին առեղծուածային բնոյթով շարք մը իրադրութիւններ, որոնք ծնունդ կու տան խլրտացող վարկածներու: Օրինակ, ինչպէ՞ս պատահեցաւ, որ Մոսկուայէն վերադարձին մինչ այդ ոչ շատ ծանօթ Լեւոն Տէր Պետրոսեան վերածուեցաւ Ղարաբաղ կոմիտէի առաջին դէմքին եւ հետագային` Հայաստանի Հանրապետութեան առաջին նախագահին:  Մոսկուայի մէջ որեւէ խոստում կամ խոստումներ տրուա՞ծ կամ փոխանակուա՞ծ էին Արցախի վերջնական քաղաքական իրավիճակին մասին:

Թերեւս անոնք, որոնք սկսան կազմաքանդումի գործընթացին, կ՛ենթադրէին հաւանաբար, թէ շատ ժամանակ չանցած` Ղարաբաղը կ՛անցնէր ազերի վերահսկողութեան տակ, որովհետեւ հայերը պիտի չկարենային տոկալ կռիւներուն ստեղծած ճնշումներուն եւ դժուարութեանց:  Այլ խօսքով, ի յառաջագունէ պատրաստուած գործընթացը իր լրումին պիտի հասնէր յօգուտ ազերիներուն:

Արդ, պատահական չէին բնաւ այդ օրերուն Սումկայիթի կոտորածները, երբ Ազրպէյճանը կ՛ենթարկուէր ազգային մաքրազտման:  Ազրպէյճանը կը պարպուէր իր հայ ազգաբնակչութենէն: Հետեւաբար ընդհանուր բեմադրութիւնը պատրաստողներուն առաջադրանքներէն մին` Ազրպէյճանի հայաթափումը, յաջողութեամբ իրագործուած էր: Իսկ առաջին ու հիմնական նպատակը` հայոց Ղարաբաղէն հեռանալը, կը հանդիպէր անակնկալ պատուարի: Եթէ այդ մարդիկը, նստած եւրոպական կամ ամերիկեան քաղաքներու մէջ, իրենց վարկածը կը հիմնէին հայ զինուորին «անմարտունակութեան» վրայ, սխալեր էին: Անոնք` հայ ազատամարտիկները, իրենց կրունկներուն տակ ճզմեցին ազերիներուն մռութները եւ հռչակեցին Ղարաբաղի անկախ պետութիւն, որուն հիմնադրութեան ու ազատագրութեան 25-րդ տարեդարձն է, որ մեր ժողովուրդը կը տօնէ:

Մինչ այդ, սակայն, այդ յաղթարշաւի ընթացքին եւ կամ շատ չանցած, տարօրինակ էր Լեւոն Տէր Պետրոսեանի հրապարակումը իր ծանօթ  ծրագրին, թէ պատերազմով կարելի չէր լուծել հարցը եւ անհրաժեշտ էր ձեւ մը գտնել խաղաղութեան դաշնագիրը կնքելու համար:  Թէ ի՛նչ պիտի պարունակէր այդ դաշնագիրը,  յստակ չէր, բայց հայրենի պատասխանատու մարդիկ այնքան մը տեղեակ պէտք էր ըլլային,  որ որոշէին չսպասել ու նախաձեռնեցին Տէր Պետրոսեանի հեռացումը իրականացնելու:

Հո՛ս է որ կու գանք ուղղանկիւն շրջանակին ու անոր մէջի հինգ տողնոց պարբերութեան:  Հոկտեմբեր 2006-ին էր, երբ աւարտեցի Մարկարեթ Մեքմիլընի գրքին` «Փարիզ, 1919»-ի ընթերցումը Սեւրի Խաղաղութեան վեհաժողովին մասին: Նոյն օրերուն նաեւ ամերիկեան հանդէսներէն մէկուն մէջ կարդացի Կովկասի նուիրուած յօդուած մը:  Շաբաթաթերթին անունը չեմ յիշեր: Շատ լաւ կը յիշեմ սակայն ու կը պատկերացնեմ պարբերութիւնը` տպուած յօդուածի վերջաւորութեան: Կարծէք վերջին վայրկեանին միտքը ինկած գաղափար մը կ՛արտայայտէր, եւ ուր հեղինակը անհրաժեշտ նկատած էր հետեւեալ բացատրութիւնը տալու.

–  Անցնող դարասկիզբին Նոպէլ ու Ռոթչայլտ ընկերութիւններուն նաւթահորերու սարքերը հրկիզուեցան ազգամիջեան կռիւներու ընթացքին, բայց այս անգամ այդ հարցը այլեւս մտահոգիչ չէր, այլեւս գոյութիւն չունէր: (Եթէ չեմ սխալիր, հեղինակը գործածած էր հետեւեալ անգլերէն նախադասութիւնը «that was taken care of»):

Վաղուց կը փորձէի կապ մը գտնել ղարաբաղեան ազատագրական պայքարին ու Կասպից ծովու քարիւղի շահարկման միջեւ:  Այդ հինգ տողնոց չարաբաստիկ պարբերութիւնը հայթայթեց լուսաբանութիւնը:  Յօդուածը կարդալէս ետք, թերթը` բացուած այդ պարբերութիւնը պարունակող վերջին էջին, զետեղեցի հիւրասենեակի սուրճի սեղանին վրայ` որպէս յիշեցում հետագային անդրադառնալու անոր: Գրեթէ ամէն օր կամ քանի մը օր անգամ մը կը ստուգէի, թէ թերթը իր տե՞ղն էր` սեղանին վրայ:  Հոն էր, ամէն անգամ որ ստուգած եմ, մինչեւ որ… տարի մը ետք անդրադարձայ, թէ թերթը չկար այլեւս:  Բաւական երկար փնտռեցի, բայց ի զուր:  Հարցումները, թէ ի՞նչ եղաւ թերթին, ո՞վ վերցուց իր տեղէն, վերածուեցան անլուծելի ու անպատասխան առեղծուածի: Մտքիս մէջ,  սակայն, մնացին ուղղանկիւն շրջանակն ու հինգ տողնոց, ահռելիօրէն ուժական բովանդակութեամբ լիցքաւորուած պարբերութիւնը: Չեմ յիշեր ո՛չ թերթին եւ ո՛չ ալ հեղինակին անունները (թերեւս ամերիկեան «Էտլենտիք» շաբաթաթե՞րթն էր, վստահ չեմ):  Շատ  փնտռեցի, թղթատեցի «Էտլենտիք» շաբաթաթերթի այդ տարուան թիւերը` ոչ մէկ յաջողութիւն եւ, ուրեմն, չեմ կրնար այստեղ ճշգրիտ վերագրումն ու թուականը հայթայթել:  Բայց բովանդակութիւնը, որուն ակնարկեցի վերը, անմոռանալիօրէն ու անկասկած կերպով ճիշդ է:

Այդ քանի մը տողերը շահեկան են կամ աւելի ճիշդ` փաստարկ, բացատրելու շարք մը ներկայիս իրականութեան վերածուած նկատառելի կացութեանց: Առաջին հերթին, կասպեան քարիւղը շահարկող ընկերութիւններուն համար Պաքուի հայ գաղութը գլխու ցաւ պատճառող տաղտուկ մըն էր, որ պէտք էր վերցուէր հետագային հարց չունենալու համար: Եւ ուրեմն այդ վատութիւնը պէտք էր իրականացնել: Սումկայիթի վայրագ վիժուածքները կրնային գլուխ հանել այդ ոճիրը:  Սխալած չէին իրենց ակնկալութեան մէջ, որովհետեւ այդ խուժանը յաջողեցաւ Պաքուն մաքրել հայերէ, որոնց ներկայութիւնը այդ քաղաքին մէջ թերեւս շատ աւելի հին էր ու պատմական, քան` ազերիներու ներկայ բնակչութեան գոյութիւնը հոն:

Եթէ քարիւղի ընկերութիւնները պատասխանատու էին Սումկայիթի ջարդերուն, ո՞վ էր պատասխանատուն 1915-ի Արեւմտեան Հայաստանի ազգաբնակչութեան ցեղասպանութեան:

Նոյն այդ ընկերութիւններուն եւ զիրենք հովանաւորող պետութեանց նկատի ունեցած միւս եւ կարեւոր ենթադրուած ակնկալութեան վիժումը զիրենք հաւանաբար մատնեց զգաստացնող անդրադարձի:  Իրենք, սխալմամբ այս անգամ, հաւանաբար կ՛ակնկալէին, թէ հայ զինուորը Ղարաբաղի մէջ պիտի չկռուէր եւ ոչ շատ ուշ ապագային տեղի պիտի տար ճիշդ 1920-ի իրենց նախահայրերու նման Կարսի մէջ, եւ ուրեմն, ազերիները հեշտօրէն պիտի կրկնէին օսմանցի վիժուածքներու հայասպանութեան նախընթացը: Ի վերջոյ ո՞վ կարեւորութիւն կու տար հայերու ջարդերուն:  Ականջը խօսի Հիթլեր էֆենտիին, իրենց հոգեհարազատին, հաւանաբար… դժոխքի մէջ խայտացող:  Բայց ի զարմանս իրենց` հայ զինուորը ոչ միայն չընկրկեցաւ, այլ սրբագրեց իր նախահայրերուն սխալը` ազատագրեց Ղարաբաղն ու ղարաբաղեան բնակչութիւնը,  միեւնոյն ատեն արարելով մեր օրերու պատմութեան յետսարդարապատեան ամէնէն շքեղ յաղթանակը:

Ահա եւ երկրորդ սխալը այդ ընկերութիւններուն, որոնք ծրագրեր էին մեր ժողովրդի արեամբ ողողուած հարստութեան տիրանալ: Ճիշդ է, հարստութեան տիրացան, բայց մեր ժողովրդի արիւնը մնաց հոն, ուր պէտք էր մնար` իր` մեր ժողովրդի զաւակներուն երակներուն մէջ,  որպէսզի անոնք` յաղթաբազուկ ու քաջակորով ազատամարտիկներ, կերտէին ազատութեան «նոր արշալոյս»-ը հայրենական Արցախի մէջ` Ղազանչեցոց եկեղեցւոյ յոյս ու կորով ներշնչող գմբեթին սլացիք խոյանքը ունենալով իբրեւ պահապան:

Հոս պէտք է անդրադառնամ զրոյցի մը, որ Ալեքսանդր Խատիսեանը կը նկարագրէ: Անգլիոյ բարձր կոմիսարը 1920-ին Հայաստանի պետական դէմքերուն կը ջանայ համոզել, թէ Ղարաբաղն ու Զանգեզուրը Ազրպէյճանին պէտք է տրուին: Երբ Խատիսեան համամտութիւն չի յայտներ, կոմիսարը կը մենախօսէ` «Անգլիան գրաւը անյաջող ձիու վրայ դրաւ»: Այլ խօսքով, հայերը ճիշդ մարդիկը չէին իրենց կովկասեան քաղաքականութիւնը իրականացնելու համար:

Այդ բոլոր նկատառումները, թելադրութիւնները, հետեւողական առաջարկները` Հայաստանին Ղարաբաղէն հրաժարելու, Ազրպէյճանի հողատարածքը ընդարձակելու, քարիւղի քաղաքականութեան վրա՞յ կը յենուն:  Եւ դեռ, մինչեւ ե՞րբ ու մինչեւ ո՞ւր կրնայ անասնական այս անյագուրդ ընչաքաղցութիւնը հասնիլ:  Մինչեւ ամբողջական ցեղասպանութի՞ւն:

Քսանհինգ տարի անցած է այդ անվիճելի ու անեղծ յաղթանակէն` օծուած մեր ժողովրդի ընտրեալներու արիւնով.  եւ այդ արեան ոռոգումով է, որ կը պայմանաւորուի արցախեան պետութեան յառաջընթացը մեր պատմութեան նոր քառուղիներէն: Ու դեռ պիտի տօնենք, մօտիկ ապագային, անոր վերջնական ազատութիւնն ու միացումը Մայր Հայաստանին` վերածուելով հայոց նոր պետականութեան անխորտակելի, կրանիթէ հիմնաքարին` ստեղծուլիք Միացեալ Հայաստանին, վերջնական վերադարձովը Նախիջեւանին, Կարս ու Արտահանին, Սուրմալուին ու Վասպուրականին: Այս է խորհուրդը այս քառորդդարեայ տօնահանդէսին` խօսքերովը բանաստեղծին, որուն կ՛արձագանգէ մեր ժողովուրդը ամբողջ.

… Որ լինի մեծ այգաբաց,
Կառուցում ու յաղթանակ,
Որ սերունդների դիմաց
Մենք ամօթով չմնանք
……
Որ դու լինես միշտ պայծառ
Անպարտելի Հայաստան

Տօնախմբութեանց կշռոյթով է, որ պիտի հզօրանան մեր երկիրն ու մեր զօրքը:  Հզօրացած այդ զօրքը պիտի երկաթագրէ դատակնիքը մեր երկրի ազատութեան եւ ըլլայ պահապանը նիւթուող բոլոր դաւերուն դէմ` ի հեճուկս բոլոր սադրանքներուն եւ բոլոր դժուարութեանց:

 

smargossian@sbcglobal.net

 

16 փետրուար, 2013
Լոս Անճելըս

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus (0 )