ԱՆ-ԻՐԱԿԱՆ ԻՐԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՆՇԱՆՆԵՐՈՒՆ ԵՐԳԻՉԸ

«Պատմաբանը եւ պոետը տարբերւում են նրանով, որ առաջինը խօսում է իրականում տեղի ունեցածի մասին, իսկ երկրորդը` ինչ կարելի էր տեղի ունենալ»:
ԱՐԻՍՏՈՏԵԼ

1970-ական թուականներու առաջին տարիներուն լուսարձակները իրենց վրայ կեդրոնացուցած հայրենի երիտասարդ բանաստեղծներու սերունդին մէջ, Դաւիթ Յովհաննէս, Յովհաննէս Գրիգորեան եւ Էդուարդ Միլիտոնեան եղան այն բանաստեղծները, որոնք առօրեայէն քաղուած կարծր ու նուազագոյն չափով բանաստեղծական իրականութիւններու վրայ կեդրոնանալով` փորձեցին բացայայտել անբանաստեղծական կարծուած երեւոյթներուն ու վիճակներուն ներքին մութ ու յաճախ անհեթեթ համակարգին նշանները:

«Ժամանակիդ շունչը եղիր» չարենցեան պատգամէն աւելի, իրենց առօրեայի կշռոյթին ունկնդիր այս երեք բանաստեղծներն ալ, համաձայն իրենց քերթողական համոզումներուն ու աշխարհահայեացքին, նոյնիսկ տեղի ունեցած դէպքերու եւ շօշափելի իրականութիւններու մասին խօսած պահուն, խորքին մէջ բացուեցան հնարաւորութիւններու ան-իրական իրականութեան` արտաժամանակային ճշմարտութեան առարկայական անմիջական նշաններու համակարգը ճարտարապետելու բացայայտ նպատակաուղղուածութեամբ: Այս իսկ պատճառով, առաջին հայեացքով կենցաղային բանաստեղծութեան տպաւորութիւն ձգող իրենց նոյնիսկ ամէնէն «իրապաշտ» բանաստեղծութիւններուն մէջ, երեւոյթներուն գեղարուեստական իրականութեան նշանները ընթերցող իրապաշտ արդի քնարերգութեան այս հիմնադիրները, բայց յատկապէս Յովհաննէս Գրիգորեան եւ Էդուարդ Միլիտոնեան յաջողեցան ստեղծել բանաստեղծական այնպիսի՛ աշխարհ մը, որ իր գերիրապաշտ եւ արտաժամանակային երանգներով, մթնոլորտով ու ձգտումներով հաւանական հնարաւորութիւններու արարման պահը վերածեց խօսքին սահմանները ընդարձակելու բազմահնար եւ միշտ յառաջընթաց ստեղծագործական արկածախնդրութեան:

Առօրեայ խօսակցական լեզուն, պարզ ու անմիջական բնականութիւնը, յաճախ լրագրական լեզուի մը տպաւորութիւնը ձգելու աստիճան մերկ  ու անպաճոյճ նախադասութիւններուն մէջ խտացուած թախիծը, սեւ երգիծանքն ու բաբախուն ջերմութիւնը իրենց բանաստեղծական լեզուն առաջնորդեցին լեզուին գեղարուեստական պարզագոյն վիճակին, կարճ ըսած` նախնական ինքնեկ խօսքին անտաշ գեղեցկութեան: Այս առումով` խոր եւ համապարփակ ուսումնասիրութեան կը կարօտի իմաստէն, այսինքն` առարկայական իրականութենէն թեւաւորուած Էդուարդ Միլիտոնեանի իւրայատուկ լեզուին օրինաչափութիւնը, որ կը ձգտի իր պատկերային արտայայտչականութեամբ արտաքնացնել ո՛չ միայն հեղինակին ապրումներն ու յոյզերը, այլեւ` իմաստին տարածութեան մէջ զարգացող նշաններուն գեղագիտական ամբողջականութիւնը: Արդի խորհրդանշաններու ճամբով ինքզինք բացայայտող այս խիստ հետաքրքրական գեղագիտական համակարգը այն ազատ օրինաչափութիւնը եղաւ, որ հնարաւորութիւն ընծայեց բանաստեղծին պատկերելու ե՛ւ իր գերիրապաշտ երեւակայութեան յաւելումներով ամբողջացող իմաստային տարածութիւնը շօշափելի ու առարկայական իրականութեանց, ե՛ւ ճանչնալու տիեզերքի գաղտնիքները պարագրկող իր աննիւթեղէն էութիւնը` հոգի՛ն: Եւ այս բոլորը, որպէսզի խօսքը ցոլացնէ բանաստեղծ մարդուն ամենաբարձր եռամիասնութիւնը` միտքը, հոգին եւ մարմինին անդրադարձները, կամ աւելի պարզ բնութագրումով` բանականութիւնը, յիշողութիւնը, երեւակայութիւնը եւ կամքը:

Էդուարդ Միլիտոնեանի այս անձնադրոշմ ու հետաքրքրական բանաստեղծութիւնը կը սկսի տրամաբանութեան վէմին վրայ խարսխուած վերոնշեալ համակարգէն` դառնալու համար անզուսպ երկխօսութիւն մը շօշափելի իրականութեան եւ անշօշափելի հնարաւորութիւններու զոյգ բեւեռներուն միջեւ: Բանաստեղծական երկխօսութիւն մը տակաւին, որ տակաւ առ տակաւ իր դիրքերը զիջեցաւ կեանքի խորհուրդները ընթերցող մենախօսութեան, որուն առանցքը անդադար վերափոխուող հոգեվիճակներու նշաններուն զուգահեռ ամբողջացող ստեղծագործ քնարական հերոսն է, այսինքն` նոյնինքն հարցադրող-ենթադրող բանաստեղծը: Եւ որովհետեւ, Ռոլան Պարթի սահմանումով` «ցանկացած նշանային համակարգ իմաստի համակարգ է, սակայն միֆը սպառողը զայն կ՛ընդունի իբրեւ փաստերու համակարգ», Միլիտոնեան բանաստեղծութեան լեզուին մօտեցաւ այս պատասխանատու գիտակցութեամբ, որպէսզի ապրի մարդուն վերածնունդը եւ բոլոր ժամանակներուն մէջ կրկնուող կեանքի, մահուան եւ բացարձակ գոյութեան խորհրդանշանները կարդայ թէ՛ իրենց համաժամանակագրական եւ թէ՛ իրենց շարունակական տրամաբանութեամբ:

Այսինքն` իր բանականութեան եւ ենթագիտակիցին միացեալ մասնակցութեամբ իրականացած ընթերցում` իբրեւ մերօրեայ կենսափորձ, իմա՛` կերպարանափոխուած գեղարուեստական իրականութիւն, լինելութեան յարափոփոխ կշռոյթ եւ գեղագիտական ազատ համակարգ: Որպէսզի բանաստեղծութիւնը իր սահմանափակ ժամանակէն վեր բարձրանալով` մերօրեայ կեանքի նշաններու ընթերցումով մէկ կողմէ յաջողի թափանցել բնութեան, մարդուն ու պատմական փորձառութեան խորհուրդներու եւ իմաստներու յարափոփոխ անջրպետէն ներս եւ, միւս կողմէ` պատկերէ բանաստեղծին վերաբերումը բոլոր ժամանակները խտացուցած ներկայ ժամանակի երեւոյթներուն ու հոգեվիճակներուն նկատմամբ` լինելութեան կենսափորձի կշռոյթին, յաւելումներուն, հարցադրումներուն եւ երբեմն նոյնիսկ երկիմաստ նշաններուն արձագանգներով ամբողջացած:

Եւ ճիշդ հոս է, որ Էդ. Միլիտոնեանի բանաստեղծական քառասնամեայ ծրագիրը ո՛չ միայն նուաճեց իր նախասահմանուած գագաթնակէտը, այլեւ յաջողեցաւ իմաստաւորել իր գեղագիտական համակարգը, մէկ կողմէ իրական աշխարհի եւ, միւս կողմէ` յաւերժական ճշմարտութիւններու եւ անտեսանելի աշխարհներու ստեղծագործ երկխօսութեամբ, փոխներթափանցումներով, խաչաձեւումներով,  բացայայտումներով եւ միշտ պարզաբանման կարօտ համաժամանակակից խորհրդանշաններով: Միշտ որոնման ու կատարելագործման կարօտ արտասովոր ու ինքնատիպ նո՛ր բանաստեղծութեամբ:

Ս. ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ

ՄԱՐԱԹՈՆԵԱՆ ՎԱԶՔ

ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹԻՒՆ

Գիւղական խանութի մսի պասաժում
Դեռեւս կախուած էր սովետի օրերից
Տաւարի ջանդակի պատկերը բաժին-բաժին`
Ըստ համի ու արժէքի:

Կարելի է մեղք գործել ու դրա փոխարէն
Պատկերացնել ժողովրդավարութեան մարմինը`
Բարեկիրթ բաժանուած ըստ երկրների ու շահերի,
Հիմնականում` եւրոյով ու մասամբ` ֆունտ ստեռլինգով:

Արամ Խաչատրեանի «Սուսերով պարի» ուղեկցութեամբ
Մասնատւում է մարդու իրաւունքի բուդը,
Կարող էք սպաննել սեփական քաղաքացուն,
Եթէ դա համընկնում է Խորհրդի երկակի ստանդարտին:

Կարելի է երկրներ զոհել ու ժողովուրդներ,
Նաեւ քարտէզը վերաձեւել, եթէ առուծախից
Գոհ են մեծերը, իսկ փոքրերի լացը, ճղճղոցը
Բարձրացած կացնից կը սկսուի, ոնց շունը խանութի:

Պատմութեան լեարդը ցիռոզահար է, եւ յանուն ապագայի
Նաւթ է սրսկւում թափանիւներին գլոբալ նախագծի:
Ի՜նչ բարի եւ դիւանագէտ են հայեացքները դիտորդների,
Նրանք դանակ – պատառաքաղով զատում են հոգին մարմնից:

Կապոյտներին ու կանաչներին, դեղիններին ու կարմիրներին
Լցոնած աղիք` ըմբոստութեան չափաբաժնով:
Սեւերին ու սպիտակներին` համակեցութեան թոք,
Եւ սիրտ` տաճարների ու մզկիթների նմանութեամբ:

Մնացին եղջիւրներն ու կճղակները, առաջինը`
Կապոյտ բերետաւորներին, երկրորդը` նրանց,
Ովքեր կը տրորեն երկրագունդը, մինչեւ ձեւ տան
Մարդկային ընթացքի լաւագոյն գիւտին`

Ժողովրդավարութեանը: Աւարտուեց «Սուսերով պարը»:
Կը սկսուի Բախի «Տոկատան», եւ տիեզերքում
Հրեշտակաց դասի հետ կը սաւառնեն
Եւրոպան եւ նրան առեւանգած ցուլը` տաւարի ջանդակով:

 

ԿՌՓԱՄԱՐՏ

Եւ Վարազդատ արքան դարեր առաջ իւր կռուփը լարեց,
Յիշեց ցեղի անցած ամբողջ ճանապարհը,
Եւ հարուածից նրա կռուեց մէկընդմիշտ
Հայոց առաջին օլիմպիական մեդալը:
Փա՜ռք, փա՜ռք մեր կռուփին:
Եւ բազում չեմպիոններ` առաջ, յետոյ, հիմա
Զարկում են ճակատագրի կռու պոպոքին
Ու ցաւից զսպուած դէմքի մկանունքով
Հասկացնում`
Ի՜նչ լաւ է, փուչ չէր պոպոքը:

 

ԳԼԱԴԻԱՏՈՐԱԿԱՆ ԽԱՂԵՐ

Հին աշխարհում երկար-բարակ ասւում էր`
– Մի՛ սպանաներ:
Քանզի նիզակներն ու թրերը երկար էին:
Մահն էլ ուշ էր գալիս:
Անգամ մէկը յարութիւն առաւ:
Հիմա կարճ է ասւում.
– Մի՛ սպաննիր:
Քանզի հատու է կրակոցը:
Մահը` տեղում, իսկոյն,
Եւ ոչ մի յարութիւն:
Առաջ խօսում էին երկար-բարակ,
Հիմա` SMS-ներով, յապաւումներով:
Առաջ կենդանիները սատակում էին,
Մարդիկ` մեռանում,
Արդ սատկում են բոլորը, արագ,
Առանց տարբերակման, ժամանակ չկայ:
Եւ կեանքն է նման հրացանազարկի`
Փայլուն եւ այրող:

 

ՆԵՏԱՁԳՈՒԹԻՒՆ

Վախը` կառավար ողջերի երթում,
Բռունցքին դաջուած օրէնքի նշան,
Ձեւեր է փնտռում եւ սեթեւեթում,
Իբրեւ պոռնիկը մութ սպանութեան:

Եւ ճիւղը` թեքուած փշէ պսակից,
Օդն է հոտոտում բնազդով սրուած,
Դէպի թիրախն են թռչում էն գլխից
Նետերը թունոտ եւ հողմասլաց:

Ու յետ չեն նայում, որ աղի արձան
Չդառնան, որպէս կինը խեղճ Ղովտի:
Ապրելն աւելի մի փո՞րձ է դաժան,
Քան թէ սպաննուած լինե՞լը, տէր իմ:

Եւ ժողովուրդներ, պետութիւններ եւ
Այծեամի նման ժանիքից սարսող,
Տաճարների մէջ աղօթք ու եթեր,
Տաճարներից դուրս` կրակ, լաց ու դող:

Երեխայի ձեռք: Խաղալիքն առած,
Ի՞նչ է նա ուզում ասել, որ սակայն,
Շունը կծում է, շունը հարազատ:
Եւ խօսքի տեղակ` արիւն ու կական:

Ու չասուած խօսքը լռութիւն չէ, ո՛չ,
Մի օր կծակի նա մաշկ ու թաղանթ,
Այդ անեղծ ու պարզ բառերից տիրոջ
Խաղալիքն անգամ կը ժպտայ զուարթ:

 

ՁԻԱՐՇԱՒ

Կար ժամանակ, ժողովուրդը նայում էր
Սասունցի Դաւթի արձանին
Ու հպարտանում
Երուանդ Քոչարը խիզախել է քանդակել
Ձիու անդամն ու ձուերը:

Որոշ երկրներ սեփականաշնորհել են քաղաքացիներին,
Որոշ քաղաքացիներ` երկրները:

Վայրի կապիտալիզմը սմբակն է բարձրացրել`
Տեսէք, հա՜, չմօտենաք բարեկիրթ կապիտալիզմին:

Նախկին սահմանափակ սոցիալիզմը սմբակով սպառնում է`
Հեռու մնացէք շուէտական սոցիալիզմից:

Սոցիալիզմի եւ կապիտալիզմի արանքում
Ժողովուրդը
Մոլորուած վեր է նայում`
Այո՛, ձիերը տարբեր են,
Բայց նրանց անդամներն ու ձուերն են նոյն:

 

ԲԱՍԿԵՏԲՈԼ

Բոլոր գունաւոր մարդիկ խաբս են տալիս,
Դառը հայեացքով
Շամփրում են իրար,
Նայում վեր,
Նետում վերջին ճիգով,
Եւ սպառողական զամբիւղի մէջ
Ընկնում են նարնջագոյն
Եւ փուչ գնդակները:

 

ՀՐԱՁԳՈՒԹԻՒՆ

Թիրախներն են փոխւում արագ,
Ուղիղ սրտին` կրա՛կ, կրա՛կ:
Չես հասցնում նշան բռնել,
Ժամանակը նեղում է` զա՛րկ:

Ու մի կաթիլ տաք քրտինքի
Ծնուած ճակտից հրաձիգի,
Նշան բռնած աչքն է փակում,
Կսկծում է բիբը անքուն:

Հրամանն է իջնում հատու,
Արգելւում է քրտնել մարդուն,
Հոգու աղի հանքը փակել,
Հոգին միս չէ, որ ապխտեն:

Թիրախներն են փոխում արագ,
Ժամանակը նեղում է` զա՛րկ:

 

ՄԱՐՏԵՐ ԱՌԱՆՑ ԿԱՆՈՆՆԵՐԻ

Ջլապինդ, ջղագար, յուղած, յաղթահասակ
մարմիններով ճշմարտութիւնն ու արդարադատութիւնը
մռայլ սեւեռումով փորձում են զգետնել իրար:
Հարուած գօտկատեղից
ներքեւ, ստոծանուց վերեւ, աւելի վեր` դնչին:
Արիւնը պատճառ չէ մարտն առժամանակ կանգնեցնելու,
բժիշկն հետեւում է դիահերձարանից մայրաքաղաքների, քաղաքատիպ աւանների:
Դատաւորն աչալուրջ հետեւում է ցանցկեն
ասպարէզում, նա էլ` մի վագր, ցատկով
բռնելու յաղթողի մեխանիկական մրճաթափ
ձեռքն ու բարձրացնելու Հիմալայից վեր,
Հաագայի դատարանի սթափ դատախազի քթի տակ:
Բաժանարար գծեր` դեռեւս ականապատ:
Պետութիւններ` փողոցի տղայական հեղինակութեամբ
եւ մարդիկ` պետութիւնների իրաւական դաշտը
խոփի պէս հերկող` մետաղի ջարդոնի
ժանգոտ ապագայից դեռ խուսափող:
Գումարած` Երուսաղէմի շուկայից սկսեալ եւ մինչ
այսօր ձգուող ու նաեւ` ղարաբաղեան թնջուկ,
ազգամիջեան թշնամանքի թփով` դիզայնից
հեռու փաթեթաւորուած:

Գո՛նգ: Կապոյտ անկիւնում արդարադատութիւնն է,
կարմիր անկիւնում` ճշմարտութիւնը: Դեղին անկիւնում`
Պիղատոսը, Սեւ անկիւնում` Յուդան:
Վերից, ասպարէզի փոքրիկ, բաց երկնքում է Խաչեալը:

Նա էր առաջին ու վերջին պարտուողն ու յաղթողն
այս կռփամարտում, որի կանոնները չեն գրւում`
չեն կարդայ, քանզի սա մարտ է առանց կանոնների:
Իւղաբեր կանայք իւղ են քսում ջլապինդ,
ջղագար, յաղթահասակ մարմիններին:
Գո՛նգ, Գա՛նգ:
Հանդիսատեսը խաղագումար է դրել զոհասեղանին
եւ վերջ է պահանջում,
վերջի արիւն կամ արեան վերջ:

 

ՇԱԽՄԱՏ

Ու թէ չցնդես` խաղա շախմատ,
Խաղաքարերով լոյս ու մթան,
Թռչող ձիերը քեզ քացի կը տան,
Հարբեցող մի փիղ շեշտ կ՛ասի` մա՛տ:

Ժամն է նստելու Քարոնի նաւակ,
Ու զինուորները լուռ, թիապարտ,
Տանում են բեռը ինքնազոհութեան
Յանուն արքայի վախկոտ ու հպարտ:

Եւ մի թագուհի կայծակը առած,
Խարազանելով վանդակ առ վանդակ,
Ահ է տարածում եւ փառք, եւ յանկարծ
Զգեստն է հանում, իբրեւ անառակ:

Եւ ամէն վանդակ` մի հայելի,
Ցուցանում է դէմք, հոգի ու նաեւ`
Խաղացողի մէջ ինչն է սիրելի
Մահուան մեծափառ երախի առջեւ:

Հասանք ընթրիքին` ուտուող ձի, զինուոր,
Նաւակ, թագուհի, թագաւոր ապա,
Այս խորհրդաւոր ժամին է, որ
Հասկացանք` այստեղ չկայ Յուդա:

Ու թէ չցնդես` խաղա շախմատ,
Որքան էլ մի փիղ քեզ ասի` մա՛տ:

ԷԴՈՒԱՐԴ ՄԻԼԻՏՈՆԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES