Թուրք-Ազրպէյճանական Ռազմական Համագործակցութիւնը Զարգացել Է Հայ-Ռուսականին Զուգահեռ
ՄՈՒՇԵՂ ԽԻՒՏԱՎԵՐՏԵԱՆ
1991 թուականին Խորհրդային Միութեան փլուզումից յետոյ Հարաւային Կովկասում եւ յարակից տարածաշրջաններում ստեղծուեց անորոշ քաղաքական իրավիճակ, որն ընդունուած էր անուանել «քաղաքական դատարկութիւն»:
Նշուած «դատարկութիւնից» շտապեցին օգտուել Թուրքիայի իշխանութիւնները: Թուրքիայի իշխանական վերին աստիճաններում կանգնած մի շարք քաղաքական գործիչներ այն տեսակէտն էին հնչեցնում, թէ արդէն հասել է համաթուրքական գաղափարների իրականացման պահը, երբ բոլոր թուրքախօս պետութիւնները կը միաւորուեն թուրքական դրօշի ներքոյ, եւ այդ երկրներում կը տարածուի Թուրքիայի ազդեցութիւնը: Ըստ որոշ թուրք վերլուծաբանների, հարկաւոր էր Հարաւային Կովկասի 3 պետութիւնների` Հայաստանի, Ազրպէյճանի եւ Վրաստանի միջեւ հաստատել «քաղաքական հաւասարակշռութիւն» եւ աստիճանաբար այդ երկրները հաւաքել Թուրքիայի ազդեցութեան ներքոյ` ինչպէս քաղաքական, այնպէս էլ տնտեսական բնագաւառներում: Սակայն թուրքական իշխանութիւնների խաղաքարտերը խառնեցին 1990-ական թուականին սկզբին Անդրկովկասում բռնկուած ղարաբաղեան պատերազմը եւ վրաց-աբխազական ու վրաց-օսական պատերազմները: Դրան հետեւեց 1995 թուականի հայ-ռուսական պայմանագիրը փոխադարձ անվտանգութեան մասին, իսկ
Վրաստանը փորձում էր միանգամային հաւասարակշիռ երեւալ Թուրքիայի հետ յարաբերութիւններում: Արդիւնքում` Հարաւային Կովկասում թուրքական ղեկավարութիւնը որպէս միակ յենարան տեսնում էր Ազրպէյճանին, որտեղ ղարաբաղեան պատերազմում կրած պարտութիւնից յետոյ նշմարւում էր հասարակական խուճապ` առ այն, որ ազրպէյճանցիները միայնակ են մնացել հայ-ռուսական դաշինքի առջեւ: Ազրպէյճանը Թուրքիայի համար կարեւորուեց նաեւ նաւթակազային գործօնով, որից թուրքական կողմը եւս յոյս ունէր շահոյթներ ունենալ եւ մասնաւորապէս Ազրպէյճանից քարիւղ եւ կազ ներմուծել` որքան հնարաւոր է էժան գներով: Այս պայմաններում 1990-ական թթ. ընթացքում թուրք-ազրպէյճանական ռազմական համագործակցութիւնը կրկին այժմէականացուեց:
Դեռեւս ղարաբաղեան պատերազմի սկզբից եւեթ Թուրքիան Ազրպէյճանին ցուցաբերում էր ոչ սակաւ քանակի ռազմական օգնութիւն: Մասնաւորապէս ռուսական մի շարք լրատուամիջոցների վկայութեամբ, մինչեւ 1992 թուականի վերջը Թուրքիան Ազրպէյճան է ուղարկել 5-6 հազար զինուոր եւ սպայ: Դէ իսկ 1993 թուականին, երբ հայկական ուժերը ազատագրեցին Քարվաճառը, Թուրքիայում քննարկւում էր Հայաստանի դէմ օդային պատերազմ սկսելու անհրաժեշտութիւնը: 1993 թուականին Թուրքիայի եւ Ազրպէյճանի միջեւ կնքուեց համաձայնագիր, ըստ որի, թուրքական կողմը համաձայնեց Ազրպէյճանին յանձնել թեթեւ զրահամեքենաներ եւ ուղարկել համապատասխան մասնագէտներ մարզելու ազրպէյճանական բանակի սպաներին:
Իսկ ղարաբաղեան պատերազմից յետոյ 1996 թուականին Անգարայում Թուրքիայի եւ Ազրպէյճանի միջեւ «Ռազմական ուսուցման եւ գիտական եւ արհեստագիտական համագործակցութեան մասին» պայմանագիր ստորագրուեց, իսկ յետոյ 1999 թուականին, կնքուեց պայմանագիր «ռազմավարական համագործակցութեան մասին»:
2000 թուականից սկսած Թուրքիան փորձում է կապող օղակ հանդիսանալ Ազրպէյճանի եւ ՕԹԱՆ-ի միջեւ` մասնաւորապէս ազրպէյճանական բանակին փոխանցելով ՕԹԱՆ-ի անդամ երկրների զինուած ուժերի փորձն ու չափանիշները: Մասնաւորապէս Ազրպէյճանը աշխուժ մասնակցութիւն ունենալ հիւսիս ատլանտեան դաշինքի կողմից իրականացուող «Համագործակցութիւն յանուն անվտանգութեան եւ խաղաղութեան» ծրագրին:
2001 թուականի մարտին Ազրպէյճանի պաշտպանութեան նախարարութեան եւ Թուրքիայի սպայակոյտի միջեւ կնքուեց «նիւթական օժանդակութեան մասին» պայմանագիրը:
Այդ նոյն ժամանակահատուածում շարունակում էր թմբկահարուել «Երկու պետութիւն, մէկ ազգ» արտայայտութիւնը, որն իբրեւ բնորոշում է թուրքերի եւ ազրպէյճանցիների եղբայրական միասնութիւնը եւ այդ արտայայտութիւնից բխող հետագայ համագործակցութիւնը: Փորձը ցոյց տուեց, որ ինչքան զարգանում էին հայ-ռուսական յարաբերութիւնները, այնքան աւելանում էր ազրպէյճանական իշխանութիւնների խելացնորութիւնը, որը ենթագիտակցաբար ստիպում էր գնալ Թուրքիայի հետ նոր ռազմապաշտպանական պայմանագրերի կնքման եւ դրանց դիմաց երկրում թուրքական ազդեցութեան գերակայութիւնը թոյլ տալու միտումով: Մասնաւորապէս, երբ 2010 թուականին Հայաստանի եւ Ռուսաստանի միջեւ կնքուեց «Հայաստանում ռուսական զինուժի ներկայութիւնը 49 տարով երկարաձգելու մասին» պայմանագիրը, Ազրպէյճանում այնպիսի ջղագարութիւն սկսուեց, որ այդ դէպքից քիչ անց Ազրպէյճան այցելեց Թուրքիայի նախագահ Ապտիւլա Կիւլը, որի հետ հանդիպման ժամանակ Ազրպէյճանի նախագահ Իլհամ Ալիեւը շեշտեց ռազմական համագործակցութեան նոր պայմանագրի կնքման անհրաժեշտութիւնը: 2010 թուականի օգոստոսի 16-ին Ազրպէյճանի եւ Թուրքիայի միջեւ կնքուեց նոր համաձայնագիր «Ռազմավարական համագործակցութեան եւ փոխադարձ օգնութեան մասին», որի մէջ, սակայն, կային ենթակէտեր, որոնք տարաձայնութիւններ էին առաջացնում երկու երկրների միջեւ: Մասնաւորապէս ազրպէյճանական կողմը չէր շտապում վերացնել Թուրքիայի հետ գործող այցեգրային դրութիւնը, ձգձգւում էր թուրք-ազրպէյճանական ռազմական խորհրդի ենթակոմիտէների ձեւաւորումը: Իսկ ինչ վերաբերւում է երկկողմ յարաբերութիւնների միւս տարաձայնութիւններին, ապա Ազրպէյճանի նախագահ Իլհամ Ալիեւը իր ելոյթներում քանիցս «երեսով է տալիս» այն փաստը, որ Ազրպէյճանը Թուրքիային, իր խօսքով ասած, «ոչ մի տրամաբանութեան չհամապատասխանող» էժան գներով է կազ վաճառում, բացի այդ` ազրպէյճանական պաշտօնական որոշ շրջանակներ յայտարարում են, որ թուրքական դրամագլուխի ընդլայնումը ազրպէյճանական տնտեսութեան մէջ այնքան էլ անվտանգ չէ:
2010 թուականի յուլիս ամսին Թուրքիայի Պոլիս քաղաքում ռազմական դասընթացներ կազմակերպուեցին ազրպէյճանական զինուած ուժերի վաշտերի հրամանատարների համար, ծովային զօրավարժութիւններ իրականացուեցին Բարձրագոյն ռազմածովային ակադեմիայի ազրպէյճանցի ուսանողների համար: Բացի այդ կազմակերպուեցին նաեւ ազրպէյճանցի զինուորների համար թուրքերէն լեզուի դասընթացներ, ինչպէս նաեւ սեմինարներ` նուիրուած հաւաքական ոչնչացման զէնքի դէմ պայքարի թեմային:
Ներկայումս թուրքական իշխանութիւնները, զինելով եւ կարգի բերելով ազրպէյճանական բանակը, փորձում են ստեղծել հզօր պատնէշ` ի հակակշիռ այն պետութիւնների, որոնք կարող են վտանգ սպառնալ թէ՛ իր, թէ՛ ինչու չէ նաեւ ՕԹԱՆ-ի երկրների շահերին: Խօսքը վերաբերւում է յատկապէս Իրանին, որի հետ Թուրքիայի յարաբերութիւնները վերջին շրջանում հակասական բնոյթ են կրում` կապուած Իրանի «միջուկային յաւակնութիւնների» եւ Միացեալ Նահանգներ -Իրան յարաբերութիւնների վատթարացման հետ:
Այսպիսի պայմաններում ակնյայտ է, որ հետագայում էլ թէ՛ Թուրքիան, թէ՛ Ազրպէյճանը անընդհատ թմբկահարելու են իրենց միջեւ կնքուած ռազմավարական համագործակցութեան պայմանագրերը` ի լուր իրենց հակառակորդների, սակայն կայ հարցի միւս կողմը` արդեօ՞ք այդ պայմանագրերը արտայայտում են երկու կողմերի իրական շահերը, թէ դէպքերի զարգացմանը համընթաց դրանք կարող են վերածուել զուտ երաժշտախառն տրամայի բեմագրութիւնների` մնալով իբրեւ զուտ ամբոխավարական փաստաթղթեր…
«Թայմզ»