ԽՈԶԵՐՈՒ ԾՈՑԸ. «ԿԱՏԱՐԵԱԼ» ՁԱԽՈՂՈՒԹԻՒՆԸ ՔՈՒՊԱ ՆԵՐԽՈՒԺՈՒՄԻՆ

Յիսուն տարի առաջ, 1961 թուականի 16 ապրիլի կէս գիշերէն կարճ ժամանակ առաջ, քուպացի շուրջ 1500 աքսորեալներ, մարզուած եւ ֆինանսաւորուած Սի. Այ. Էյ.ի կողմէ, շղթայազերծեցին տարաբախտ ներխուժում մը Քուպա` Խոզերու ծոցի ծովափէն:

Ծրագիրն էր տապալել Ֆիտել Քասթրոն եւ անոր յեղափոխութիւնը:

Փոխարէնը` ատիկա վերածուեցաւ նուաստացուցիչ պարտութեան մը, որ Քուպան աւելի ամուր կերպով մղեց Խորհրդային Միութեան գիրկը եւ մինչեւ այսօր լարուած պահեց Միացեալ Նահանգներ – Քուպա յարաբերութիւնները:

Խոզերու ծոցը ընդարձակ, մեկուսացած խորշ մըն է Քուպայի հարաւային ծովեզերքին վրայ:

Ոչինչ կայ այստեղ` բացի մժեղներէ եւ կոկորդիլոսներով վխտացող ճահիճէ:

Փլայա Կիրոնի ծովեզերքը, Խոզերու ծոցին բերանը գտնուող գիւղ մը` փոքր էջուղիով, ներխուժողներուն սկզբնական թիրախն էր: (Մինչեւ այսօր Քուպայի մէջ այդ գործողութիւնը կ՛անուանեն Փլայա Կիրոն ներխուժում):

Համադէպ ցամաքահանում մը ծրագրուած էր Փլայա Լարկա գիւղին մօտ, որ 35 քմ հեռաւորութեան վրայ կը գտնուի, ծոցին վերջաւորութեան:

ԽԵՂԱԹԻՒՐՈՒԱԾ ԾՐԱԳԻՐՆԵՐ

Հին, կրաձոյլ խրամատ մը, փորուած արմաւենիներով ծոպաւորուած լողափին մէջ միակ տեսանելի յուշարարն է պատմական մարտին:

Ֆիտել Քասթրօ հրահանգած էր կառուցել այսպիսի պաշտպանական դիրքեր ամբողջ կղզիին տարածքին բանալի կէտերու վրայ: Ներխուժում մը ընդհանրապէս կը սպասուէր, բայց ոչ ոք գաղափար ունէր, թէ ո՛ւր պիտի ըլլայ ցամաքահանումը:

Ամերիկեան ծրագիրը` առանց դիմադրութեան հանդիպելու եւ առանց նշմարուելու ցամաք ելլել, ապահովել շրջանը, գրաւել փոքր էջուղին եւ օդանաւով մը փոխադրել աքսորի մէջ եղող կառավարութիւնը, որ ապա Միացեալ Նահանգներուն պիտի դիմէր զօրակցութեան համար: Նոյն ատեն ամերիկացիք յոյս կը տածէին յեղափոխականներու դէմ տեղի ունենալիք զանգուածային ըմբոստութեան:

Գործողութիւնը ասկէ աւելի սխալ չէր կրնար ընթանալ. յառաջապահ հետախոյզը աքսորեալներուն ցոյց տալու համար, թէ ո՛ւր պիտի ընեն ցամաքահանումը, ջահ մը վառեց: Ատիկա նաեւ իրենց ներկայութիւնը ազդարարեց քուպացի զինեալներուն:

Տեղացի ձկնորս Կրեկորիօ Մորէյրա, որ տակաւին լողափին քով նոյն տան մէջ կը բնակի, առաջիններէն էր, որ ահազանգը հնչեցուց:

«Ես տունէն ելայ եւ բոց մը տեսայ, երկինքին մէջ, մոմի նման: Հետեւաբար հօրս եւ եղբայրներուս հետ ուղղուեցայ դէպի խրամը», կը յիշէ այժմ արդէն 74-ամեայ Մորէյրա:

Լողափին վրայ իրեն միացաւ իր դրացիներէն մէկը` այլ ձկնորս մը Տոմինկօ Ռոտրիկեզ:

«Մենք մտածեցինք. ասիկա է ներխուժումը, տղա՛ք, զգուշ, անոնք կը փորձեն ներխուժել»:

«Մենք 11 հրացան ունէինք, եւ երբ առաւօտեան կանուխ, արշալոյսը չբացուած սկսան ցամաքահանումի, մենք կրակեցինք»:

Օգնական զօրքը, ներառեալ` Քուպայի օդուժին պատկանող օդանաւեր, սկսան հասնիլ:

Աքսորեալները օդային զօրակցութիւն մը ունէին, բայց Միացեալ Նահանգներու նախագահ Ճոն Քենետի որոշած էր ամերիկեան մասնակցութիւնը գաղտնի պահել, եւ երբ նախաձեռնութիւնը դարձաւ ներխուժող ուժին դէմ, ան ետ քաշուեցաւ այնքան անհրաժեշտ օդային վահանը տրամադրելի:

Նոյն ատեն Ֆիտել Քասթրօ անձամբ ստանձնեց գործողութեան ղեկը եւ երեք օրէն կռիւը վերջ գտաւ:

Ռոտրիկեզ այժմ 70 տարեկան է եւ սկսած է կորսնցնել տեսողութիւնը, բայց իր յուշերը առաջուան նման յստակ են:

«Քուպայի ժողովուրդին համար ատիկա մեծ դպրոցի նման էր, մենք ի վերջոյ սորվեցանք, որ թշնամիէն պէտք չէ վախնալ», ըսաւ Ռոտրիկեզ:

«Ինչպէս որ մարտէն ետք Ֆիտել ըսաւ, Լատին Ամերիկայի ժողովուրդը քիչ մը աւելի ազատ եղաւ»:

Քասթրոյի ընդդիմացող աւելի քան հազար զինեալներ (Պրիկէյտ 2506), ձերբակալուեցան:

Շուրջ մէկուկէս տարի ետք, զանոնք ետ Միամի ղրկեցին 50 միլիոն տոլար արժողութեամբ սննդամթերքի եւ դեղորայքի փոխարէն:

«ԵԱՆՔԻՆԵՐՈՒ ՊԱՐՏՈՒԹԻՒՆ»

Փլայա Կիրոնի մէջ փոքր թանգարան մը կայ: Մուտքին կան Ֆիտել Քասթրոյի երկու հրասայլերէն եւ Քուպայի օդուժին պատկանող բրիտանական արտադրութեան կործանիչներէն մէկը (Սիֆիուրի): Այդ օդանաւերը օգտագործուեցան ներխուժողներուն դէմ:

Քուպայի յաղթանակին գաղտնիքը գաղափարականն էր, որուն համար կը կռուէինք։

Թանգարանին տնօրէնը` Պարպարա Սիէրա ըսաւ, որ ցուցադրուածները վկայութիւնն են Լատին Ամերիկայի մէջ «Եանք կայսերապաշտութեան առաջին մեծ պարտութեան»:

Տիկին Սիէրա կը հաւատայ, որ Միացեալ Նահանգներ ամբողջութեամբ թերագնահատած էին զօրակցութիւնը, զոր Ֆիտել Քասթրոյի յեղափոխութիւնը կը վայելէր Քուպայի մէջ:

«Քուպայի յաղթանակին գաղտնիքը գաղափարականն էր, որուն համար մենք կը կռուէինք: Մեր կեանքը յեղափոխութենէն առաջ շատ դժուար էր: Ատոր համար ամէն ոք հոս եկաւ կռուելու»:

Թանգարան այցելած պահուս այլ այցելուներու շարքին էր ամերիկացի գրող Փիթր Քորնպլու, որ ընդարձակօրէն գրած է Խոզերու ծոցի մասին` հիմնուելով Սի. Այ. Էյ.ի գաղտնազերծուած փաստաթուղթերու վրայ:

Ան Խոզերու ծոցը կը նկարագրէ Միացեալ Նահանգներու համար իբրեւ «կատարեալ ձախողութիւն մը», որուն ամբողջ աշխարհը անդրադարձաւ գործողութենէն ետք:

«Այդ գործողութեան նպատակն էր կիսագունդը ազատել խորհրդային հաւանական խարիսխէ, բայց ատիկա Ֆիտել Քասթրոն նետեց Խորհրդային Միութեան սպասող թեւերուն մէջ: Այդ գործողութիւնը կը նպատակադրէր նսեմացնել Քասթրոյի յեղափոխութիւնը, բայց ատիկա իսկապէս օգնեց անոր, որպէսզի հաստատէ այդ յեղափոխութիւնը»:

Ներխուժումէն կէս դար ետք Քարայիպեան այս կղզին կը մնայ արեւմտեան կիսագունդին մէջ համայնավար վարչակարգ ունեցող միակ երկիրը:

Հակառակ Ֆիտել Քասթրոն սպաննելու Սի. Այ. Էյ.ի անհամար փորձերուն` առողջութեան վատթարացումն է, որ ի վերջոյ զայն մղեց 2006 թուականին իշխանութիւնը իր եղբօր` Ռաուլին յանձնելու:

Զուգադիպութիւն չէ, որ իշխանութիւնները ապրիլ ամսուան երկրորդ շաբաթավերջը ընտրած էին Համայնավար կուսակցութեան երկար ատենէ յետաձգուած համագումարին համար, որ ընթացք առաւ Յեղափոխութեան հրապարակին վրայ տեղի ունեցած զինուորական տողանցքով:

Քանի տակաւին ամերիկեան տնտեսական շրջափակումը կը մնայ, Քուպա կը պնդէ, որ պաշարումի ենթակայ է:

Մինչ առեւտրական բարեկարգումներու շարք մը կը վաւերացուի, ժողովը կը վերահաստատէ «Քուպայի յեղափոխութեան ընկերվարական նկարագիրը»:

Քաղաքական փոփոխութիւնը այժմ հեռու է նոյնքան, որքան որ էր Խոզերու ծոցի յաղթանակէն ետք:

ՄԱՅՔԸԼ ՎՈՍ

«Պի. Պի. Սի.»

Share this Article
CATEGORIES