Մարի Յովհաննիսեանի «Անցեալի Եւ Ներկայի Բախում. Հայոց Ցեղասպանութեան Հաւաքական Յիշողութիւնը Եւ Թուրքական Ժխտողականութիւնը» Գրքի Մասին Գրախօսութիւն

ԹԵՀՄԻՆԷ ՄԱՐՏՈՅԵԱՆ

Մարի Յովհաննիսեանի «Անցեալի եւ ներկայի բախում. Հայոց ցեղասպանութեան հաւաքական յիշողութիւնը եւ թուրքական ժխտողականութիւնը» (Collision of Past and Present: The Collective Memory of the Armenian Genocide and the Turkish Denial) ուսումնասիրութիւնը 2012թ. անգլերէնով լոյս է տեսել Գերմանիայի Սաարպրուկըն քաղաքում:

Հայոց ցեղասպանութեան վերաբերեալ առկայ հայ եւ օտար հեղինակների ուսումնասիրութիւնները բազմազան են եւ տարաբնոյթ: Նոր սերնդի հայ ուսումնասիրողները եւս իրենց ներդրումն ունեն Հայոց ցեղասպանութեան պատմութեան ուսումնասիրման կարեւոր գործում:

Արդի ցեղասպանագիտութեան հիմնահարցերի եւ դրանց հետազօտութեան տեսակէտից Մարի Յովհաննիսեանի «Անցեալի եւ ներկայի բախում. Հայոց ցեղասպանութեան հաւաքական յիշողութիւնը եւ թուրքական ժխտողականութիւնը» ուսումնասիրութիւնը իւրայատուկ մարտահրաւէր է Թուրքիայի կողմից Հայոց ցեղասպանութեան ժխտման պետական շարունակական քաղաքականութեանը:

Մարի Յովհաննիսեանը` որպէս ժամանակակից ուսումնասիրող, իր արժէքաւոր հետազօտութեամբ կարեւոր համալրում է կատարել հայ ցեղասպանագիտութեան  մէջ: Հեղինակը դրսեւորել է Հայոց ցեղասպանութեան հաւաքական յիշողութեանը եւ թուրքական ժխտողականութեանն առնչուող խնդիրների նորովի գնահատման եւ նոր բացայայտումների կարողութիւններ: Ուսումնասիրութիւնն իրենից ներկայացնում է գիտական լուրջ արժէք եւ ունի արդիական նշանակութիւն:

Մ. Յովհաննիսեանի «Անցեալի եւ ներկայի բախում. Հայոց ցեղասպանութեան հաւաքական յիշողութիւնը եւ թուրքական ժխտողականութիւնը» ուսումնասիրութիւնը հիմնուած է պատմական տարատեսակ աղբիւրների, տարբեր լեզուներով հրատարակուած գրականութեան քննադատական վերլուծութեան, մամուլի լուսաբանման ու վերլուծութեան, ինչպէս նաեւ հարցազրոյցների վրայ: Հետազօտութեան հենքը ականաւոր գիտնականներ Վ. Տատրեանի, Ռ. Յովհաննիսեանի, Հ. Մարութեանի, Ի. Չառնիի, Թ. Աքչամի եւ այլոց ուսումնասիրութիւններն են:

Հեղինակի աշխատանքին յատկապէս նոր շունչ են հաղորդում հարցազրոյցները. Մ. Յովհաննիսեանն իր հարցերի պատասխաններն ստանալու նպատակով ուսումնասիրութեան մի մասը կատարել է Պոլսում, որտեղ հարցազրոյցներ է վարել ե՛ւ թուրք, ե՛ւ հայ գիտնականների հետ` ժխտողականութեան դրդապատճառները սահմանելու եւ երկրի ներսում ընթացիկ գործողութիւններին ականատես լինելու նպատակով: Այնուհետեւ աշխատանքը շարունակել է Հայաստանում, ուսումնասիրել Հայաստանի Հանրապետութեան Գիտութիւնների ազգային ակադեմիայի Հայոց ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկի գիտական ֆոնտերում առկայ նիւթերը, ինչպէս նաեւ` հարցազրոյցներ վարել հայ մտաւորականների հետ:

Հեղինակի աշխատանքը բաղկացած է երեք գլխից, որոնք իրենց հերթին բաժանուած են ենթագլուխների, նախաբանից, եզրակացութիւնից, գրականութեան ցանկից եւ յաւելուածից:

Մենագրութեան գլուխներն աչքի են ընկնում իւրովի առաջադրումներով: Առաջին գլուխը կրում է «Հայոց ցեղասպանութիւնը. սահմանում, պատմական ակնարկ եւ գաղափարախօսութիւն» խորագիրը. այն նուիրուած է Ցեղասպանութիւն հասկացութեան սահմանմանը, հայերի նկատմամբ իրագործուած Ցեղասպանութեան պատմութեանը:

Մարի Յովհաննիսեանը, առաջադրելով մի շարք խնդիրներ` հիմնահարցն առաւել ընդգրկուն եւ ամբողջական դարձնելու նպատակով, գոյութիւն ունեցող արժէքաւոր աղբիւրների վրայ ուսումնասիրել եւ ներկայացրել է Հայոց ցեղասպանութեան հաւաքական յիշողութիւնը եւ աշխատանքի արդիւնքներն ամփոփել ուսումնասիրութեան երկրորդ գլխում («Հաւաքական յիշողութիւնը»): Այս առնչութեամբ ուշագրաւ են հեղինակի հետեւեալ հարցադրումները. «… Արդեօք անտեսո՞ւմ ենք անցեալի յաղթանակները, արդեօք վտարո՞ւմ ենք մեր ազգից անցեալի հերոսներին: Պատասխանը մէկն է` ոչ: Ապա ինչպէ՞ս կարելի է անտեսել անցեալի չարագործութիւնները: Ինչպէ՞ս կարող են հայերը յիշողութիւնից ջնջել Ցեղասպանութեան ողբերգութիւնը, եւ ինչպէ՞ս կարող են թուրքերը յայտարարել, որ կապ չունեն 20-րդ դարասկզբին տեղի ունեցած իրադարձութիւնների հետ այն դէպքում, երբ այժմ ապրում են հանրապետական Թուրքիայում: Արդեօ՞ք նոր վարչակարգի հաստատմամբ նոր ազգ է ձեւաւորւում: Ի  հարկէ` ոչ:  Իւրաքանչիւր ազգ ազգային բնոյթի եւ ինքնութեան փոփոխութիւններ է կրում` պայմանաւորուած ժամանակի փոփոխութիւններով, սակայն ներկան անցեալի շարունակութիւնն է»:

Հեղինակը շատ լաւ է գիտակցում իր իւրաքանչիւր մտքի արժէքն ու դրա ազդեցութիւնն ընթերցողի վրայ: Նա համոզուած յորդորում է յիշել անցեալը եւ հիմնաւորում դրա կարեւորութիւնը: Մ. Յովհաննիսեանը լաւատեսութիւն է հաղորդում ընթերցողին` շեշտելով, որ անցեալի յիշողութիւնը վճռորոշ նախապայման է արդարութիւնը վերականգնելու, հոգեցնցման հետեւանքներից ապաքինուելու եւ համերաշխութեան հասնելու համար:

Առկայ գրականութեան եւ  հարցազրոյցների վերլուծութիւնը հեղինակի համար հիմք են հանդիսացել եզրակացնելու, որ տարբեր համայնքներում ապրող հայերը տարբեր ձեւ են ընկալում Ցեղասպանութիւնը` պայմանաւորուած պատմական այն իրադարձութիւններով, որոնց ականատես են եղել, եւ` ներկայ միջավայրով, որտեղ ապրում են: Մ. Յովհաննիսեանի խորին համոզմամբ, համայնքներն առանձին – առանձին կենդանի են պահել Ցեղասպանութեան յիշողութիւնը, իսկ հաղորդակցութիւնն էլ աւելի է ամրապնդել նրանց միջեւ եղած յարաբերութիւնները: Հեղինակը կասկածից վեր է համարում այն փաստը, որ Ցեղասպանութեան յիշողութիւնը կենդանի է եղել նոյնիսկ լռութեան ժամանակաշրջանում:

Անդրադառնալով սփիւռքահայութեանը` Մ. Յովհաննիսեանը նշում է. «… Ապրելով արտերկրում, օտար միջավայրում, տիրապետելով հիւրընկալ երկրի լեզուին, իւրացնելով նրանց սովորոյթները, հայերը կրել են այն յիշողութիւնը, որը միաւորել է նրանց»:

Հեղինակը համոզուած է, որ թէեւ Ցեղասպանութիւնը տարբեր կերպ է յիշւում հայերի կողմից, այնուամենայնիւ, յիշողութիւնը շարունակում է ապրել հայերի սրտում եւ մտքում: Մ. Յովհաննիսեանի հետեւեալ պնդումը բաւականին վճռական է. «… Քանի դեռ առկայ է Թուրքիայի կողմից Ցեղասպանութեան ժխտումը, յիշողութիւնը կը շարունակի խայթիչ ցաւ պատճառել հայերին… Մէկ ու կէս միլիոն հայերի նահատակութեան մեղքը դեռ ժխտւում է, պատմական անարդարութիւնը դեռ անպատասխան է մնացել: Կորսուած հայրենիքի վիշտը դեռ կենդանի է»:

Ներկայացնելով եւ վերլուծելով ղարաբաղեան շարժման ընթացքում Ազրպէյճանի Սումկայիթ քաղաքում հայերի դէմ իրականացուած դաժանութիւնները` հեղինակը փաստում է, որ դրանք հայերի մօտ արթնացնում էին Արեւմտեան Հայաստանում իրենց տառապանքների մասին յիշողութիւնները: Մ. Յովհաննիսեանն այս ուսումնասիրութիւնը կատարելիս սկզբից եւեթ այն համոզմունքն է ունեցել, որ սերտ կապ գոյութիւն ունի այս երկու ողբերգութիւնների միջեւ` անցեալը յիշելու առումով:

Յաջորդ եւ վերջին գլուխը, որը կրում է «Հայոց ցեղասպանութեան թուրքական ժխտողականութեան հիմնական տեսակների ակնարկ» խորագիրը, Մ. Յովհաննիսեանը նուիրել է ժխտումների տեսակների վերլուծութեանը, որոնք առկայ են եղել թուրքական իրականութեան մէջ տասնամեակներ շարունակ:

Հեղինակը Հայոց ցեղասպանութեան թուրքական շարունակական ժխտողականութեան տեսակներն ուսումնասիրել է` համաձայն Սթենլի գոհենի առաջադրած տեսութեան. ըստ Ս. Գոհենի` գոյութիւն ունի ժխտողականութեան երեք հիմնական դրոյթ` բառացի-literal, մեկնական – interpretive  եւ առնչակից-եզրակացութեան յանգող – implicatory:

Մ. Յովհաննիսեանն իր ուսումնասիրութեան այս բաժնում փաստում է, որ ժխտողականութեան ձեւերի բազմակողմանի քննութիւնն անցումային արդարութեան հիմնական հայեցակէտերից մէկն է, որը նպատակ ունի ոչ միայն հաւաստել անցեալում տեղի ունեցածը, այլեւ վերականգնել արդարութիւնը եւ կանխել նմանօրինակ ոճրագործութիւնների կրկնութիւնը: Հեղինակը համոզմունք է յայտնում, որ ժխտումը փախուստ է ներկայից, իսկ անցեալի սխալների ընդունմանը պէտք է յաջորդի պատասխանատուութիւնը, եւ, ինչպէս հարկն է, հատուցուի զոհերի եւ իրենց սերունդների հանդէպ կատարուած անարդարութիւնը:

Մ. Յովհաննիսեանի` Պոլսում անցկացրած հարցազրոյցներից պարզ է դառնում, որ ներկայիս թուրք հասարակութիւնը որդեգրել է ժխտողական քաղաքականութիւն: Հետաքրքիր է յատկապէս հետազօտողի հետեւեալ գրառումը. «Թուրքիա կատարած այցելութիւնս համընկաւ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերի յիշատակի օրուայ` ապրիլի 24-ի հետ: Ժամանակակից Թուրքիայի պատմութեան մէջ առաջին անգամ (2010 թ.-«Ակունք»ի խմբ.) ցոյց էր կազմակերպուել մի խումբ թուրք եւ քիւրտ գործիչների կողմից 1915 թ. զոհերի յիշատակը յարգելու նպատակով: Առաջին հայեացքից թւում է, թէ Թուրքիան իսկապէս գտնւում է սեփական պատմութիւնն ընդունելու եւ անցեալը ուսումնասիրելու ճանապարհին, բայց եթէ նկատի ունենանք Հայոց ցեղասպանութեան զոհերի յիշատակը յարգող մարդկանց թիւը եւ համեմատենք քաղաքի (Պոլսոյ) ողջ բնակչութեան հետ, եւ եթէ հաշուի առնենք այն փաստը, որ հրապարակի միւս մասում հաւաքուել էին ազգայնամոլները` պաստառներով եւ քարոզչութեան թռուցիկներով, եւ բղաւում էին «դաւաճաններ», ժխտողականութեան դէմ թուրքական ջանքերն այնքան էլ խոստումնալից չեն: Ցուցարարները, ովքեր ,կիսում էին հայերի վիշտը», մօտաւորապէս 2000 հոգի էին, եւ նրանց կէսը Պոլսում ապրող հայերն էին, մինչդեռ քաղաքի բնակչութիւնը, վերջին տուեալների համաձայն, հասնում էր մօտ 13 միլիոնի (Թուրքիայի վիճակագրութեան հաստատութիւն)»:

Մ. Յովհաննիսեանը, համադրելով թուրքական պաշտօնական յայտարարութիւնները գիտնականների ու հասարակ մարդկանց յայտարարութիւնների հետ եւ քննելով դրանք Սթենլի Գոհենի առաջարկած տեսութեան շրջանակներում, եզրակացնում է, որ թուրքական ժխտողականութիւնն իրականացւում է մեծ ծաւալներով, եւ որ Ցեղասպանութեան ժխտողականութեան քարոզչութիւնը տարածուած է ամէնուրեք եւ իրականացւում է հնարաւոր եւ անհնարին բոլոր ձեւերով:

Միանգամայն իրաւացի է հեղինակը, երբ նշում է. «Անցեալի ժխտումը չի ենթադրում միայն ստորացնել զոհերին, այլ նաեւ հնարաւորութիւն է տալիս յանցագործներին` իրագործելու նոր կոտորածներ կամ ցեղասպանութիւններ նոյն կամ մէկ այլ ժողովրդի հանդէպ… Թուրքական ժխտողականութեան հիմնական դրոյթների ուսումնասիրութիւնը նախ եւ առաջ նպատակ ունի կանխելու նմանատիպ յանցագործութիւնների կրկնութիւնը: Ցեղասպանութեան ժխտողականութեան ուսումնասիրութիւնը ինչ-որ առումով նշանակում է վերականգնել արդարութիւնը եւ պատասխանել անցեալին վերաբերող հարցերին»:

Մարի Յովհաննիսեանի ուսումնասիրութիւնից պարզ է դառնում, որ գործ ունենք բանիմաց, վճռական, երիտասարդ ուսումնասիրողին վայել համարձակութեամբ օժտուած հեղինակի հետ:

Մ. Յովհաննիսեանը կատարել է լուրջ աշխատանք, որն աչքի է ընկնում ուրոյն լեզուամտածողութեամբ: Հեղինակի «Անցեալի եւ ներկայի բախում. Հայոց ցեղասպանութեան հաւաքական յիշողութիւնը եւ թուրքական ժխտողականութիւնը» աշխատութիւնը մեծ ներդրում է Հայոց ցեղասպանութեան պատմութեան ուսումնասիրութեան ասպարէզում, ինչպէս նաեւ կարեւոր քայլ` Հայոց ցեղասպանութեան փաստի ճանաչման եւ դատապարտման ճանապարհին:

Հեղինակի մասին

Մարի Վլադիմիրի Յովհաննիսեանը ծնուել է 1985թ. մարտի 22-ին, Երեւանում: Սկզբնական կրթութիւնն ստացել է Նանսենի անուան հ. 150 դպրոցում: 2006 թ. աւարտել է Երեւանի պետական համալսարանի լրագրութեան բաժանմունքը` ստանալով պսակաւորի կոչում, իսկ 2009-2010 թթ. ուսանել է Պուտափէշտի Կենտրոնական եւրոպական համալսարանի (CEU) քաղաքագիտութեան բաժանմունքում եւ ստացել մագիստրոսի կոչում:

2010-2012 թթ. աշխատել է Հայաստանի Հանրապետութեան Գիտութիւնների ազգային ակադեմիայի Հայոց ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկում` որպէս գիտաշխատող: Մ. Յովհաննիսեանը գիտական յօդուածների եւ հրապարակումների հեղինակ է: Նրա գիտական հետաքրքրութիւնները ներառում են ցեղասպանագիտութեան, հակամարտութեանց ուսումնասիրութիւն, ինչպէս նաեւ ժողովրդավարութեան հաստատման հիմնախնդիրները յետճգնաժամային եւ անցումային փուլում գտնուող հասարակութիւններում:

ԹԵՀՄԻՆԷ ՄԱՐՏՈՅԵԱՆ
(Պատմական գիտութիւնների թեկնածու)

«Ակունք»