2013-Ի Նոյեմբերէն Առաջ Պէտք Է Համաձայնինք. Պրիւքսէլի Մէջ Մուրատ Եթքինին Հարցումներուն Պատասխանող Այտար, Կը Հաստատէ, Որ Քիւրտերը Հարց Մը Չունին Թուրքիոյ Դրօշակին Եւ Սահմաններուն Հետ

ՔԱԿ-ի Եւրոպայի ղեկավարներէն Զիւպէյիր Այտար «Ռատիքալ»-ի տուած հարցազրոյցին ընթացքին կը շեշտէ նոյեմբերէն առաջ նահանջի բոլոր հանգրուաններուն վերջանալուն անհրաժեշտութիւնը եւ կ՛աւելցնէ, որ Էրտողանը խաղաղութեան համար բախտաւորութիւն մըն է:

Պրիւքսէլի մէջ Մուրատ Եթքինին հարցումներուն պատասխանող Այտար կ՛ըսէ, թէ քիւրտերը Թուրքիոյ դրօշակին եւ սահմաններուն հետ հարց չունին:

ՔԱԿ-ի ամենաազդեցիկ անուններէն, Օսլոյի հանդիպումներուն մասնակցած, Եւրոպայի ճիւղին ղեկավարներէն եւ ՔՃՔ-ի վարչական անդամներէն Զիւպէյիր Այտարի հետ Պելճիքայի մայրաքաղաք Պրիւքսէլի մէջ գտնուող Քրտական տեղեկատուական կեդրոնին մէջ տեսնուեցանք:  Այտարի հետ հաշտութեան գործընթացէն մինչեւ Ազգային համաձայնութիւն, Օսլոյի տեսակցութիւններէն մինչեւ Իմրալըի ատենագրութիւններուն մամուլի մէջ բացայայտումներուն նման բազմաթիւ հարցերու մասին խօսեցանք:

Հ.- Տարիներով ճակատելէ ետք, արագացող երկխօսութեան շրջանէ մը կ՛անցնինք:  Ըստ ձեզի, կարելիութիւն մը կա՞յ երկխօսութենէն «վերադարձ»-ի մը:

Պ.- Կը ջանանք, որ վերադարձ մը չըլլայ:  Այդ պատճառով ալ բոլորս ուշադիր ենք:  Կը փափաքինք, որ կառավարութիւնն ալ, մենք ալ նաւեր հրկիզելու աստիճանին հասնինք:  Մենք մեզմէ կասկած չունինք: Կ՛ուզենք, որ այս հարցը լուծուի:  Մեր մտահոգութիւնը կառավարութենէն է:

Հ.- Կառավարութիւնն ալ մտահոգութիւններ ունի.  «զէնքերը վար դրուին, եւ հարցը կը լուծուի»  կ՛ըսեն: Ձեր մտահոգութիւնը ի՞նչ է:

Պ.- Երբ լուծումի մասին կը խօսուի, քիւրտերուն ինգնագիտակցութեան, մշակոյթին, մայրենի լեզուին հետ քաղաքականութիւն կատարելու ճամբան արդեօք բաց պիտի ըլլա՞յ: Մենք այս է, որ կը հարցնենք:

Հ.- Սակայն ՊՏԲ-ն կայ. սա միջոցին քաղաքականութեան ճամբան արդեօք բաց չէ՞:

Պ.- Ո՛չ, այս ճամբան ամբողջութեամբ բաց չէ, սահմանադրութեան մէջ, օրէնքներուն մէջ քրտութիւնը արգիլուած է:  Վարչապետը «ասիմիլասիոնը վերցուցինք» կ՛ըսէ, եւ սակայն օրէնքներուն մէջ անոր գոյութիւնը կը շարունակէ:  Լեզուի մը մէջ, մշակոյթի մը մէջ  «ասիմիլասիոնը վերցաւ»  կարենալ ըսելու համար մայրենիով կրթութիւն պէտք է հաստատուի, այդ լեզուով հանրային ծառայութիւններ պէտք է կատարուին:

Հ.- Դուք այս մէկը շատ հաւանաբար արեւելեան, հարաւարեւելեան որոշ նահանգներու համար կը պահանջէք:  Սակայն Թուրքիոյ մէջ ամէն տեղ քիւրտ արմատներով բնակչութիւն կայ, եւ հաւանաբար ալ ամէնէն շատ Պոլսոյ մէջ կայ:  Ինչպէ՞ս պիտի ըլլայ:

Պ.- Կրթական կամ հանրային ծառայութիւնը Պոլսոյ մէջ ալ կրնայ ըլլայ:  Այս կացութեան մէջ հակասութիւն մը չկայ:  Օրինակի համար, Պրիւքսէլի մէջ ամէն փողոցի ցուցատախտակը երկլեզու է, ֆրանսերէն եւ հոլանտական լեզուով …  Երբ պետական գրասենեակ մը երթաք, կը հարցնեն, թէ ձեր վաւերաթուղթերը ի՞նչ լեզուով կ՛ուզէք:  Քերքուքի մէջ ասորերէնը կրնայ պետական լեզուն չըլլալ, վստահ չեմ, սակայն պետական լեզու համարուող արաբերէն, քրտերէն եւ թիւրքմեներէնով հանրային ծառայութիւն կը տրուի:  Այս կացութիւնը ոչ մէկուն նեղութիւն կամ վնաս կը պատճառէ:  Թրքերէնը ամէն տեղ կայ, թող ըլլայ:  Եւ սակայն որոշ մարդիկ, միայն քրտերէնին համար չեմ խօսիր, եթէ որոշ թիւով, եւ որոշ քանակութեամբ կան, պէտք է կարենան հոն մայրենի լեզուով կրթութիւն տալ:  Այս միջոցին լեզուական կրթութեան գործադրութիւն մը կայ:  Մայրենիով կրթութիւն եւ հանրային  ծառայութիւնը զիրար ամբողջացնող հարցեր են:  Այդ լեզուով ձեր ստացած վկայականը եթէ հանրային կեանքին մէջ արժէք չունի, պակասաւոր է:

Հ.- Ատենին Թուրքիոյ մէջ յաճախ կարմիր գիծերու մասին ակնարկութիւններ կ՛ըլլար:  Այս ալ ձեր կարմիր գի՞ծն է արդեօք:

Պ.- Միասնաբար ապագայ մը կազմել փափաքողներ իրարու հանդէպ կարմիր գիծեր պէտք չէ դնեն:  Միասնաբար աւելի լաւ Թուրքիա մը, աւելի լաւ Միջին Արեւելք մը, աւելի լաւ ապրելակերպ մը կը փափաքինք ունենալ:  Նպատակադրած ենք այս մէկը քաղաքականութեան ճամբով իրագործել:

Հ.- Քաղաքական ճամբաներուն բացումը արդեօք զէնքով կարելի՞ է` ըստ ձեզի:

Պ.- Մենք այս գործընթացին անկեղծ մօտեցում կը ցուցաբերենք:  Բռնութեան մթնոլորտը ամբողջովին չքացնելով` քաղաքական ճամբան բռնել կը փափաքինք:  Տիգրանակերտի մէջ, Ամիտի մէջ ընթերցուածը (կ՛ակնարկէ Օճալանի յայտարարութեան), մեր բոլորին անունով ընթերցուած յայտարարութիւն մըն է:

Հ.- Միւս կողմէ, Նովրուզին, հրապարակին վրայ թրքական դրօշակին բացակայութեան պատճառով կառավարութիւնը կը քննադատուի:

Պ.- Այս բանավէճը ճիշդ չեմ գտներ: Նախորդ Նովրուզներուն ալ չկար (դրօշակը):

Հ.- Սակայն այս Նովրուզը քաղաքական իմաստ մը ունէր:

Պ.- Եթէ կառավարութենէն մէկը կազմակերպիչ յանձնախումբին ուշադրութեան յանձնէր, կը կախուէր անիկա:  Քիւրտերը Թուրքիոյ դրօշակին հետ հարց մը չունին: Ամէն պետութիւն դրօշակ մը ունի:  Դրօշակը փոխելու նման պահանջ մը չունինք:  Սակայն կը փափաքինք մեր գոյներն ալ պաշտպանել:  Օրինակի համար, Սպանիոյ մէջ երկրին դրօշակին քովն ի վեր ինքնավար շրջաններուն դրօշակներն ալ կը կախուին:  Ասոնք լուծելի հարցեր են:  Թուրքիոյ սահմաններուն հետ ալ հարց չունինք:  Մենք երկիրը բաժնել չենք փափաքիր. այս երկիրը չի բաժնուիր:  Մեր հարցերը ներքին, կառավարման ձեւին, յարաբերութիւններու ձեւերուն հետ է:  Թուրքիան կը մեծնայ, երբ քրտական հարցը լուծէ:

Էրտողանը բախտաւորութիւն մըն է խաղաղութեան համար:

Հ.- Այսպիսի «արտայայտութիւններէն» ետք, «չհամաձայնեցանք» ըսելով` զինեալ պայքարի վերադարձը աւելի եւս դժուար պիտի չըլլա՞յ:  Այն ատեն, կառավարութեան կողմէ ձեզի ուղղուած  «ամէն բան փորձեցինք, ձախողեցանք»  պատճառաբանութիւնը արդեօք օրինականութիւն չի՞ զգենուր:

Պ.- Կառավարութիւնը ռիսք մը կ՛առնէ, ճիշդ է, մենք ալ կ՛առնենք:  Թայիփ Էրտողանի նման ռիսք առնող անձի մը նոյն ատեն ժողովուրդէն նեցուկ ստանալն ալ խաղաղութեան հաստատման համար բախտաւորութիւն մըն է:  Մեր մօտ Օճալանէն դուրս այս ռիսքը առնելիք զօրութեամբ մէկը չկայ:  Այս ալ բախտաւորութիւն մըն է:  Կառավարութիւնը Օճալանին գործը պէտք է դիւրացնէ:  Այս գործը 11 մեթր քառակուսիով չի սահմանափակուիր (ակնարկութիւնը` Օճալանի բանտախուցին): Այս գործընթացը չվերջացած` դէպի դուրս նամակ գրելով շարունակուիլը դժուար է:  Քարտուղարներ, «խորհրդականներ», մամուլի եւ այլ անձերու հետ տեսակցութիւններ ունենալու կարիքը ունի:

Հ.- Գարայըլանը զինեալներուն նահանջի դժուարութիւններուն մասին խօսեցաւ, փոխվարչապետն ալ «աճապարելու պէտք չկայ»  իմաստաւորումով խօսեցաւ:  Անգարայի մթնոլորտը նոյեմբերի սկիզբներուն տեղի ունենալիք պետական ելեւմտացոյցի (պիւտճէ) վիճարկումները չսկսած` նահանջի ամբողջացումին կողմնակից է:  Արդեօք նահանջը (այս թուականին) պիտի ամբողջանա՞յ:

Պ.- Պէտք է աճապարենք:  Քանի մը օր առաջ Էրտողան «այս գործը մինչեւ 2013-ի աւարտը պէտք է, որ վերջացնենք» ըսաւ:  Պարզ այն պատճառով, որ 2014-ին տեղական ընտրութիւններու շրջանը կը սկսի:  Իմ փափաքս է, որ ելեւմտացոյցի (պիւտճէ) վիճարկումները չսկսած` բոլոր հանգրուանները ամբողջացած ըլլան:  Նահանջ, ժողովրդական սահմանադրութիւն, օրինական կարգաւորումներ, վերադարձ եւ բնականոնացումի հանգրուանները պէտք է կարենանք ամբողջացնել:

Հ.- Ի՞նչ կ՛ըսէք այն քննադատութիւններուն, ըստ որոնց, բանակցութիւններու գործընթացին Էրտողանի նախագահական պահանջին նպաստելու կը ծառայեն:

Պ.- Մեր նպատակն է, որ Թուրքիա ժողովրդավար երկիր մը դառնայ:  Միացեալ Նահանգներու մէջ նախագահական, Ֆրանսայի մէջ կէս նախագահական դրութիւն մը կայ, եւ իրենց ժողովրդավարութիւնները մեզմէ շատ լաւ է:  Կարեւորը ժողովրդավար կառոյցներու աշխատելաոճն է:  Նախագահական դրոյթին դէմ չենք, սակայն դէմ կը կենանք մէկ մարդու իշխանութեան վերածումին:

Հ.- Ըստ ձեզի, գործընթացը ինչպիսի՞ անդրադարձ մը կ՛ունենայ խորհրդարանին մէջ:

Պ.- Ըստ մեզի, Ժողովրդահանրապետական կուսակցութեան այս գործընթացին մէջ ըլլալը կարեւոր է:  Կառավարութիւնը, ՃՀՓ-ին այս գործընթացին մասնակցութեան համար աւելի յամառ եւ դիւրացնող ըլլալու է:  Երանի ՄՀՓ-ն ալ նեցուկ տար, եւ սակայն ՃՀՓ-ն անպայմանօրէն պէտք է մասնակցի:  Իբրեւ Թուրքիոյ հիմնադիր կուսակցութիւն` ՃՀՓ-ին կը պարտի ներդրում ունենալ եւ նեցուկ կանգնիլ խաղաղութեան ու ժողովրդավարութեան նորովի հիմնարկութեան:  ՃՀՓ-ի զանգուածին մէջ անցեալէն ճանչցած, միասին գործակցած անձեր կան, տարբեր կեցուածք պէտք է ըլլայ:  Հոս թէ՛ կառավարութեան եւ թէ՛ ալ ՃՀՓ-ին պատասխանատուութեան բաժին կայ:

Հ.- Զարմանալիօրէն կառավարութեան հետ նոյն լեզուն գործածելու սկսաք, նահանջի, բնականոնացումի նման…  Կառավարութիւնը երբ «բնականոնացում» եզրը գործածէ, զինեալ գործողութիւններուն վերջ գտնելուն եւ ՔԱԿ-ի անդամներուն հասարակութեան մէջ համարկուելու մասին կը խօսի:  Դուք ինչի՞ մասին կը խօսիք:

Պ.- Մեր հասկցած բնականոնացումը հարցին սահմանադրական մակարդակով լուծում գտնելը, Քանտիլի Կորդուաց լեռներուն վրայ եւ Եւրոպայի մէջ գտնուողներուն վերադարձը, քաղաքական պատճառներով բանտերը գտնուողներուն ազատ արձակումը եւ քաղաքականութեան ճամբաներուն բոլորին առջեւ բացուիլն է:

Հ.- Իրենց միջեւ մարդասպաններ չկա՞ն արդեօք:  Սպաննուողներուն մերձաւորները ազատ արձակուողը պիտի ընդունի՞ն:

Պ.- Այո, ան ոճրագործը կը ճանչնայ, բայց միւսն ալ ոճրագործը կը ճանչնայ:  Զինք տանջողը, իր զաւակը գիշերով տունէն առնելով անհետ կորսնցնողն ալ կը ճանչնայ:  Կը հաւատամ, որ եթէ երկրին մէջ արիւնահոսութիւնը դադրի, անդորրութիւն եւ խաղաղութիւն տիրէ, մեր հաւաքականութիւնը կը ներէ:  Վարչապետին կը միանամ. այս գործը մինչեւ 2013-ի վերջաւորութիւնը պէտք է վերջացնենք: Եթէ աճապարենք, կրնանք վերջացնել:

Հ.- Ձեր վարչութեան մէջ լուծում չուզողներ կա՞ն արդեօք:

Պ.- Թուրքիոյ մէջ այսպիսի բանավէճեր կան. կազմակերպութեան ղեկավարները պերճանքի մէջ են եւ չեն ուզեր հրաժարիլ քաղաքական շահերէ:  Ասոնք հոգեբանական պատերազմի դրութեան մէջ պատրաստուած սուտեր են:  Ձեզի կը վստահեցնեմ, թէ մեր վարչութեան տակ գտնուող բոլորը, գրեթէ` տերվիշներու նման, պատառի մը, պատմուճանի մը հասկացողութեամբ կ՛ապրին:  Իբրեւ վարչութիւն` խաղաղութեան պատրաստ ենք եւ մեր անձնակազմերը կը պատրաստենք:  Երբ առաջնորդին նամակը ստացանք, վարչական աստիճանաւորումներով հանդիպումներ կատարուեցան, եւ նամակը կարդացուեցաւ:  Ո՛չ հոս եւ ո՛չ ալ լերան վրայ վարչութեան մէջ մէկ հոգի իսկ դէմ չկեցաւ:  Հիմա Եւրոպայի մէջ, Իրաքի մէջ, Թուրքիոյ մէջ, լերան վրայ, քաղաքին մէջ տեղեկացումի հանդիպումներու պիտի սկսինք:  Խաղաղութեան գործընթացին վերաբերեալ հարցադրումներ ունեցողներ կան, անոնց պիտի պատասխանենք եւ համոզելու պիտի աշխատինք:  Լեռնային հեռաւոր վայրերը չեմ կրնար գիտնալ, սակայն կեդրոնական վայրերը մէկ ամիսէն կը վերջանան:  Օսլոյի գործընթացին ալ մաս կը կազմեմ:  Այդ ժամանակ այսքան յուսալից չէի, հիմա շատ աւելի եմ:

Հ.- Երբ լուծումի մասին խօսուի, վստահաբար միմիայն մայրենի լեզուով կրթութիւն չէք հասկնար. ուրիշ ի՞նչ կը հասկնաք:

Պ.- Այս լուծումը միայն Թուրքիոյ սահմաններուն մէջ չի մնար, սահմանները անցնող ազդեցութիւն մը կ՛ունենայ:  Յատկապէս ազգային համաձայնութիւնը կը շեշտենք:  Ազգային համաձայնութիւնը օսմանեան խորհրդարանին մէջ 28 յունուար 1920-ին առնուած վերջին որոշումն է եւ Մուտրոսի զինադադարի սահմաններուն պահպանութեան մասին է:  Այդ օր ո՛չ հիւսիսային Սուրիոյ, ո՛չ ալ հիւսիսային Իրաքի մէջ մէկ հատ իսկ անգլիացի զինուոր կար:  Անգլիացի զինուորը մէկ շաբաթ ետք է, որ Մուսուլ մտած է:  Ուրֆա, Այնթապ, Մարաշ եթէ ֆրանսական գրաւման չդիմադրէին, հիմա ազգային համաձայնութէնէն դուրս մնացին պիտի ըսէինք:  Պերլին-Պաղտատ երկաթուղային գիծով երկրին սահմանը գծուած է, եւ այս նուիրական սահման մը չէ:  Թուրքիա 100 տարի առաջ կայսրութիւն մըն էր, եւ հոն ապրող ազգերու կամքին հակառակ` բաժանուեցաւ:  Հակառակ թուրքերուն, քիւրտերուն, արաբներուն կամքին` այս աշխարհագրութեան մէջ օտար ուժերու կողմէ բաժանուեցաւ:  Ազգային համաձայնութեան այժմէականացումը մեր պահանջներէն է:

Հ.- Դուք հիմա սահմանային փոփոխութիւններէն, Սուրիոյ եւ Իրաքի պետութիւններուն գերիշխանութիւններուն մասին չէ՞ք խօսիր:

Պ.- Նոր պատերազմ մը չենք ուզեր:  Առանց սահմանը փոխելու` ազգային համաձայնութիւնը կարելի է կրկին բնութագրել:  Թուրքերու եւ քիւրտերու միջեւ ժողովրդավար համաձայնութեան մը մասին կը խօսինք:  Պելճիքայի օրինակը տամ:  Հոլանտերէն խօսող շրջանէն երբ Հոլանտա երթաք, սահմանը ձեւակերպութիւն մըն է:  Այդ սահմանին երկու կողմը եղողներ իրականին մէջ միասին կ՛ապրին, առեւտուր կ՛ընեն, տարբերութիւն մը չկայ արդէն. ձգէ թող մնայ այդ սահմանը:

Հ.- Սակայն Եւրոպական Միութեան մաս կը կազմեն այս երկիրները:  Մաքսային քննութիւնները վերացած, միացեալ դրամանիշի անցած, միացեալ արտաքին քաղաքականութեան, սահմանադրութեան փնտռտուքի մէջ են:   Սուրիոյ, Իրաքի վիճակը յայտնի է, ըստ ձեզի, այս մէկը գործնականին մէջ իրականալի՞ է:

Պ.- Ամէն բան մէկ օրուան մէջ թող վերջանայ ըսող չկայ:  Ասոնք հասարակաց նպատակներ պէտք է ըլլան:  Յետ հաշտութեան միացեալ նպատակներուն մասին է, որ կ՛ակնարկենք:

Հ.- Ձեր խօսքերուն մէջ արդեօ՞ք դաշնակցային պետութեան մը ակնարկութիւն կայ:

Պ.- Այս մէկը վիճելով կարելի է գտնել:  Վարչական ձեւը վիճելով կը գտնուի: Օճալան (Այտարը տեսակցութեան ամբողջ տեւողութեան  «առաջնորդ Աբօ» արտայայտութիւնը ունեցաւ) աւելի առաջ Եւրոպական Միութեան արմատներուն մէջ գտնուող ածուխի եւ պողպատի միութեան օրինակը տուած էր:  Մենք ալ, իբրեւ թուրքեր, քիւրտեր եւ արաբներ, կրնանք Եփրատի եւ Տիգրիսի հողամասերու ջրային միութիւնը կազմել:  Ժողովրդավար համաձայնութեամբ մը կրնանք շրջանին օրինակ ծառայել: Ասոր թէ՛ Թուրքիոյ, թէ՛ Միջին Արեւելքին քաղաքական նպաստը կայունութիւն կ՛ըլլայ, տնտեսական, մշակութային ցոլացումներ կ՛ունենայ. երբ համաձայնութիւնը Թուրքիոյ սահմաններէն անդին կ՛անցնի ըսենք, այս է մեր ակնարկութիւնը:  Եւ սակայն, նոյն ատեն կը պնդենք, որ քիւրտերուն գոյութիւնը, ապահովութիւնը եւ ազատութիւնը պէտք է ապահովուի, եւ քաղաքականութեան ճամբան ամբողջութեամբ պէտք է բացուի:

Հ.- Աւելի կրնա՞ք մանրամասնել:

Պ.- ՔԱԿ եւ ՔՃՔ ներառեալ, բոլորին համար օրինական ձեւով քաղաքականութիւն կիրարկելու  արգելքները պէտք է վերնան:  Այս կը նշանակէ` առանց քրէական հարցապնդումի բոլորին քաղաքականութիւն կիրարկելու իրաւունք ունենալ:  Մեր կողմի բոլոր իրաւասութիւնները Օճալանին ձեռքն են:  Անոր մարդիկը սահմանէն անդին տար, զէնքերը ձգել տուր, ուրիշ բաներ ալ ընել տալով Իմրալըի մէջ այդպէս պահելը ճիշդ բա՞ն մըն է: Կը պահանջենք, որ 30 տարուան իրաւազրկութիւնը վերջ գտնէ:  Բոլոր ժխտական պարագաները պէտք է չքանան … Եթէ ներումի մասին պիտի խօսինք, ատիկա բոլորին համար ալ ի զօրու պէտք է ըլլայ, երկկողմանի է:

Հ.- Ձեր ուզածը ընդհանուր ներո՞ւմ մըն է:

Պ.- Փոխադարձ ներում ըսենք:  Օրինակ մը տամ.  վերջերս Անգլիոյ թագուհիին Իրլանտայի շարժումին ղեկավարներէն Մարթին ՄաքԿինեսին ձեռքը սեղմելուն պատճառով հարց ծագեցաւ:  Մանաւանդ որ ան բանտը չէր գտնուեր, այլ Իրլանտայի կառավարութեան նախարարի պաշտօնի վրայ կը գտնուէր, տարիներ ետք … Աշխարհի մէջ այսպիսի բաներ կը պատահին:  Եթէ հարցը լուծել կը փափաքինք, իրենց հետեւանքներուն հետ մէջտեղէն վերցնենք:

ՄՈՒՐԱՏ ԵԹՔԻՆ

ՔԱԿ–իԵւրոպայիղեկավարներէնԶիւպէյիրԱյտար «Ռատիքալ»-իտուածհարցազրոյցինընթացքինկըշեշտէնոյեմբերէնառաջնահանջիբոլորհանգրուաններունվերջանալունանհրաժեշտութիւնըեւկ՛աւելցնէ, որԷրտողանըխաղաղութեանհամարբախտաւորութիւնմընէ:

ՊրիւքսէլիմէջՄուրատԵթքինինհարցումներունպատասխանողԱյտարկ՛ըսէ, թէքիւրտերըԹուրքիոյդրօշակինեւսահմաններունհետհարցչունին:

ՔԱԿ–իամենաազդեցիկանուններէն, Օսլոյիհանդիպումներունմասնակցած, ԵւրոպայիճիւղինղեկավարներէնեւՔՃՔ–իվարչականանդամներէնԶիւպէյիրԱյտարիհետՊելճիքայիմայրաքաղաքՊրիւքսէլիմէջգտնուողՔրտականտեղեկատուականկեդրոնինմէջտեսնուեցանք:  ԱյտարիհետհաշտութեանգործընթացէնմինչեւԱզգայինհամաձայնութիւն, ՕսլոյիտեսակցութիւններէնմինչեւԻմրալըիատենագրութիւններունմամուլիմէջբացայայտումներուննմանբազմաթիւհարցերումասինխօսեցանք:

 

Հ.- Տարիներովճակատելէետք, արագացողերկխօսութեանշրջանէմըկ՛անցնինք:  Ըստձեզի, կարելիութիւնմըկա՞յերկխօսութենէն «վերադարձ»-իմը:

Պ.- Կըջանանք, որվերադարձմըչըլլայ:  Այդպատճառովալբոլորսուշադիրենք:  Կըփափաքինք, որկառավարութիւննալ, մենքալնաւերհրկիզելուաստիճանինհասնինք:  Մենքմեզմէկասկածչունինք: Կ՛ուզենք, որայսհարցըլուծուի:  Մերմտահոգութիւնըկառավարութենէնէ:

 

Հ.- Կառավարութիւննալմտահոգութիւններունի.  «զէնքերըվարդրուին, եւհարցըկըլուծուի»  կ՛ըսեն: Ձերմտահոգութիւնըի՞նչէ:

Պ.- Երբլուծումիմասինկըխօսուի, քիւրտերունինգնագիտակցութեան, մշակոյթին, մայրենիլեզուինհետքաղաքականութիւնկատարելուճամբանարդեօքբացպիտիըլլա՞յ: Մենքայսէ, որկըհարցնենք:

 

Հ.- ՍակայնՊՏԲ–նկայ. սամիջոցինքաղաքականութեանճամբանարդեօքբացչէ՞:

Պ.- Ո՛չ, այսճամբանամբողջութեամբբացչէ, սահմանադրութեանմէջ, օրէնքներունմէջքրտութիւնըարգիլուածէ:  Վարչապետը «ասիմիլասիոնըվերցուցինք» կ՛ըսէ, եւսակայնօրէնքներունմէջանորգոյութիւնըկըշարունակէ:  Լեզուիմըմէջ, մշակոյթիմըմէջ  «ասիմիլասիոնըվերցաւ»  կարենալըսելուհամարմայրենիովկրթութիւնպէտքէհաստատուի, այդլեզուովհանրայինծառայութիւններպէտքէկատարուին:

 

Հ.- Դուքայսմէկըշատհաւանաբարարեւելեան, հարաւարեւելեանորոշնահանգներուհամարկըպահանջէք:  ՍակայնԹուրքիոյմէջամէնտեղքիւրտարմատներովբնակչութիւնկայ, եւհաւանաբարալամէնէնշատՊոլսոյմէջկայ:  Ինչպէ՞սպիտիըլլայ:

Պ.- ԿրթականկամհանրայինծառայութիւնըՊոլսոյմէջալկրնայըլլայ:  Այսկացութեանմէջհակասութիւնմըչկայ:  Օրինակիհամար, Պրիւքսէլիմէջամէնփողոցիցուցատախտակըերկլեզուէ, ֆրանսերէնեւհոլանտականլեզուով …  Երբպետականգրասենեակմըերթաք, կըհարցնեն, թէձերվաւերաթուղթերըի՞նչլեզուովկ՛ուզէք:  Քերքուքիմէջասորերէնըկրնայպետականլեզունչըլլալ, վստահչեմ, սակայնպետականլեզուհամարուողարաբերէն, քրտերէնեւթիւրքմեներէնովհանրայինծառայութիւնկըտրուի:  Այսկացութիւնըոչմէկուննեղութիւնկամվնասկըպատճառէ:  Թրքերէնըամէնտեղկայ, թողըլլայ:  Եւսակայնորոշմարդիկ, միայնքրտերէնինհամարչեմխօսիր, եթէորոշթիւով, եւորոշքանակութեամբկան, պէտքէկարենանհոնմայրենիլեզուովկրթութիւնտալ:  Այսմիջոցինլեզուականկրթութեանգործադրութիւնմըկայ:  Մայրենիովկրթութիւնեւհանրային  ծառայութիւնըզիրարամբողջացնողհարցերեն:  Այդլեզուովձերստացածվկայականըեթէհանրայինկեանքինմէջարժէքչունի, պակասաւորէ:

 

Հ.- ԱտենինԹուրքիոյմէջյաճախկարմիրգիծերումասինակնարկութիւններկ՛ըլլար:  Այսալձերկարմիրգի՞ծնէարդեօք:

Պ.- Միասնաբարապագայմըկազմելփափաքողներիրարուհանդէպկարմիրգիծերպէտքչէդնեն:  ՄիասնաբարաւելիլաւԹուրքիամը, աւելիլաւՄիջինԱրեւելքմը, աւելիլաւապրելակերպմըկըփափաքինքունենալ:  Նպատակադրածենքայսմէկըքաղաքականութեանճամբովիրագործել:

 

Հ.- Քաղաքականճամբաներունբացումըարդեօքզէնքովկարելի՞է` ըստձեզի:

Պ.- Մենքայսգործընթացինանկեղծմօտեցումկըցուցաբերենք:  Բռնութեանմթնոլորտըամբողջովինչքացնելով` քաղաքականճամբանբռնելկըփափաքինք:  Տիգրանակերտիմէջ, Ամիտիմէջընթերցուածը (կ՛ակնարկէՕճալանիյայտարարութեան), մերբոլորինանունովընթերցուածյայտարարութիւնմընէ:

 

Հ.- Միւսկողմէ, Նովրուզին, հրապարակինվրայթրքականդրօշակինբացակայութեանպատճառովկառավարութիւնըկըքննադատուի:

Պ.- Այսբանավէճըճիշդչեմգտներ: ՆախորդՆովրուզներունալչկար (դրօշակը):

 

Հ.- ՍակայնայսՆովրուզըքաղաքականիմաստմըունէր:

Պ.- Եթէկառավարութենէնմէկըկազմակերպիչյանձնախումբինուշադրութեանյանձնէր, կըկախուէրանիկա:  ՔիւրտերըԹուրքիոյդրօշակինհետհարցմըչունին: Ամէնպետութիւնդրօշակմըունի:  Դրօշակըփոխելունմանպահանջմըչունինք:  Սակայնկըփափաքինքմերգոյներնալպաշտպանել:  Օրինակիհամար, Սպանիոյմէջերկրինդրօշակինքովնիվերինքնավարշրջաններունդրօշակներնալկըկախուին:  Ասոնքլուծելիհարցերեն:  Թուրքիոյսահմաններունհետալհարցչունինք:  Մենքերկիրըբաժնելչենքփափաքիր. այսերկիրըչիբաժնուիր:  Մերհարցերըներքին, կառավարմանձեւին, յարաբերութիւններուձեւերունհետէ:  Թուրքիանկըմեծնայ, երբքրտականհարցըլուծէ:

Էրտողանըբախտաւորութիւնմընէխաղաղութեանհամար:

 

Հ.- Այսպիսի «արտայայտութիւններէն» ետք, «չհամաձայնեցանք» ըսելով` զինեալպայքարիվերադարձըաւելիեւսդժուարպիտիչըլլա՞յ:  Այնատեն, կառավարութեանկողմէձեզիուղղուած  «ամէնբանփորձեցինք, ձախողեցանք»  պատճառաբանութիւնըարդեօքօրինականութիւնչի՞զգենուր:

Պ.- Կառավարութիւնըռիսքմըկ՛առնէ, ճիշդէ, մենքալկ՛առնենք:  ԹայիփԷրտողանինմանռիսքառնողանձիմընոյնատենժողովուրդէննեցուկստանալնալխաղաղութեանհաստատմանհամարբախտաւորութիւնմընէ:  ՄերմօտՕճալանէնդուրսայսռիսքըառնելիքզօրութեամբմէկըչկայ:  Այսալբախտաւորութիւնմընէ:  ԿառավարութիւնըՕճալանինգործըպէտքէդիւրացնէ:  Այսգործը 11 մեթրքառակուսիովչիսահմանափակուիր (ակնարկութիւնը` Օճալանիբանտախուցին): Այսգործընթացըչվերջացած` դէպիդուրսնամակգրելովշարունակուիլըդժուարէ:  Քարտուղարներ, «խորհրդականներ», մամուլիեւայլանձերուհետտեսակցութիւններունենալուկարիքըունի:

 

Հ.- Գարայըլանըզինեալներուննահանջիդժուարութիւններունմասինխօսեցաւ, փոխվարչապետնալ «աճապարելուպէտքչկայ»  իմաստաւորումովխօսեցաւ:  Անգարայիմթնոլորտընոյեմբերիսկիզբներունտեղիունենալիքպետականելեւմտացոյցի (պիւտճէ) վիճարկումներըչսկսած` նահանջիամբողջացումինկողմնակիցէ:  Արդեօքնահանջը (այսթուականին) պիտիամբողջանա՞յ:

Պ.- Պէտքէաճապարենք:  ՔանիմըօրառաջԷրտողան «այսգործըմինչեւ 2013-իաւարտըպէտքէ, որվերջացնենք» ըսաւ:  Պարզայնպատճառով, որ 2014-ինտեղականընտրութիւններուշրջանըկըսկսի:  Իմփափաքսէ, որելեւմտացոյցի (պիւտճէ) վիճարկումներըչսկսած` բոլորհանգրուաններըամբողջացածըլլան:  Նահանջ, ժողովրդականսահմանադրութիւն, օրինականկարգաւորումներ, վերադարձեւբնականոնացումիհանգրուաններըպէտքէկարենանքամբողջացնել:

 

Հ.- Ի՞նչկ՛ըսէքայնքննադատութիւններուն, ըստորոնց, բանակցութիւններուգործընթացինԷրտողանինախագահականպահանջիննպաստելուկըծառայեն:

Պ.- Մերնպատակնէ, որԹուրքիաժողովրդավարերկիրմըդառնայ:  ՄիացեալՆահանգներումէջնախագահական, Ֆրանսայիմէջկէսնախագահականդրութիւնմըկայ, եւիրենցժողովրդավարութիւններըմեզմէշատլաւէ:  Կարեւորըժողովրդավարկառոյցներուաշխատելաոճնէ:  Նախագահականդրոյթինդէմչենք, սակայնդէմկըկենանքմէկմարդուիշխանութեանվերածումին:

 

Հ.- Ըստձեզի, գործընթացըինչպիսի՞անդրադարձմըկ՛ունենայխորհրդարանինմէջ:

Պ.- Ըստմեզի, Ժողովրդահանրապետականկուսակցութեանայսգործընթացինմէջըլլալըկարեւորէ:  Կառավարութիւնը, ՃՀՓ–ինայսգործընթացինմասնակցութեանհամարաւելիյամառեւդիւրացնողըլլալուէ:  ԵրանիՄՀՓ–նալնեցուկտար, եւսակայնՃՀՓ–նանպայմանօրէնպէտքէմասնակցի:  ԻբրեւԹուրքիոյհիմնադիրկուսակցութիւն` ՃՀՓ–ինկըպարտիներդրումունենալեւնեցուկկանգնիլխաղաղութեանուժողովրդավարութեաննորովիհիմնարկութեան:  ՃՀՓ–իզանգուածինմէջանցեալէնճանչցած, միասինգործակցածանձերկան, տարբերկեցուածքպէտքէըլլայ:  Հոսթէ՛կառավարութեանեւթէ՛ալՃՀՓ–ինպատասխանատուութեանբաժինկայ:

 

Հ.- Զարմանալիօրէնկառավարութեանհետնոյնլեզունգործածելուսկսաք, նահանջի, բնականոնացումինման…  Կառավարութիւնըերբ «բնականոնացում» եզրըգործածէ, զինեալգործողութիւններունվերջգտնելունեւՔԱԿ–իանդամներունհասարակութեանմէջհամարկուելումասինկըխօսի:  Դուքինչի՞մասինկըխօսիք:

Պ.- Մերհասկցածբնականոնացումըհարցինսահմանադրականմակարդակովլուծումգտնելը, ՔանտիլիԿորդուացլեռներունվրայեւԵւրոպայիմէջգտնուողներունվերադարձը, քաղաքականպատճառներովբանտերըգտնուողներունազատարձակումըեւքաղաքականութեանճամբաներունբոլորինառջեւբացուիլնէ:

 

Հ.- Իրենցմիջեւմարդասպաններչկա՞նարդեօք:  Սպաննուողներունմերձաւորներըազատարձակուողըպիտիընդունի՞ն:

Պ.- Այո, անոճրագործըկըճանչնայ, բայցմիւսնալոճրագործըկըճանչնայ:  Զինքտանջողը, իրզաւակըգիշերովտունէնառնելովանհետկորսնցնողնալկըճանչնայ:  Կըհաւատամ, որեթէերկրինմէջարիւնահոսութիւնըդադրի, անդորրութիւնեւխաղաղութիւնտիրէ, մերհաւաքականութիւնըկըներէ:  Վարչապետինկըմիանամ. այսգործըմինչեւ 2013-իվերջաւորութիւնըպէտքէվերջացնենք: Եթէաճապարենք, կրնանքվերջացնել:

 

Հ.- Ձերվարչութեանմէջլուծումչուզողներկա՞նարդեօք:

Պ.- Թուրքիոյմէջայսպիսիբանավէճերկան. կազմակերպութեանղեկավարներըպերճանքիմէջենեւչենուզերհրաժարիլքաղաքականշահերէ:  Ասոնքհոգեբանականպատերազմիդրութեանմէջպատրաստուածսուտերեն:  Ձեզիկըվստահեցնեմ, թէմերվարչութեանտակգտնուողբոլորը, գրեթէ` տերվիշներունման, պատառիմը, պատմուճանիմըհասկացողութեամբկ՛ապրին:  Իբրեւվարչութիւն` խաղաղութեանպատրաստենքեւմերանձնակազմերըկըպատրաստենք:  Երբառաջնորդիննամակըստացանք, վարչականաստիճանաւորումներովհանդիպումներկատարուեցան, եւնամակըկարդացուեցաւ:  Ո՛չհոսեւո՛չալլերանվրայվարչութեանմէջմէկհոգիիսկդէմչկեցաւ:  ՀիմաԵւրոպայիմէջ, Իրաքիմէջ, Թուրքիոյմէջ, լերանվրայ, քաղաքինմէջտեղեկացումիհանդիպումներուպիտիսկսինք:  Խաղաղութեանգործընթացինվերաբերեալհարցադրումներունեցողներկան, անոնցպիտիպատասխանենքեւհամոզելուպիտիաշխատինք:  Լեռնայինհեռաւորվայրերըչեմկրնարգիտնալ, սակայնկեդրոնականվայրերըմէկամիսէնկըվերջանան:  Օսլոյիգործընթացինալմասկըկազմեմ:  Այդժամանակայսքանյուսալիցչէի, հիմաշատաւելիեմ:

 

Հ.- Երբլուծումիմասինխօսուի, վստահաբարմիմիայնմայրենիլեզուովկրթութիւնչէքհասկնար. ուրիշի՞նչկըհասկնաք:

Պ.- ԱյսլուծումըմիայնԹուրքիոյսահմաններունմէջչիմնար, սահմաններըանցնողազդեցութիւնմըկ՛ունենայ:  Յատկապէսազգայինհամաձայնութիւնըկըշեշտենք:  Ազգայինհամաձայնութիւնըօսմանեանխորհրդարանինմէջ 28 յունուար 1920-ինառնուածվերջինորոշումնէեւՄուտրոսիզինադադարիսահմաններունպահպանութեանմասինէ:  Այդօրո՛չհիւսիսայինՍուրիոյ, ո՛չալհիւսիսայինԻրաքիմէջմէկհատիսկանգլիացիզինուորկար:  Անգլիացիզինուորըմէկշաբաթետքէ, որՄուսուլմտածէ:  Ուրֆա, Այնթապ, Մարաշեթէֆրանսականգրաւմանչդիմադրէին, հիմաազգայինհամաձայնութէնէնդուրսմնացինպիտիըսէինք:  Պերլին–Պաղտատերկաթուղայինգիծովերկրինսահմանըգծուածէ, եւայսնուիրականսահմանմըչէ:  Թուրքիա 100 տարիառաջկայսրութիւնմընէր, եւհոնապրողազգերուկամքինհակառակ` բաժանուեցաւ:  Հակառակթուրքերուն, քիւրտերուն, արաբներունկամքին` այսաշխարհագրութեանմէջօտարուժերուկողմէբաժանուեցաւ:  Ազգայինհամաձայնութեանայժմէականացումըմերպահանջներէնէ:

 

Հ.- Դուքհիմասահմանայինփոփոխութիւններէն, ՍուրիոյեւԻրաքիպետութիւններունգերիշխանութիւններունմասինչէ՞քխօսիր:

Պ.- Նորպատերազմմըչենքուզեր:  Առանցսահմանըփոխելու` ազգայինհամաձայնութիւնըկարելիէկրկինբնութագրել:  Թուրքերուեւքիւրտերումիջեւժողովրդավարհամաձայնութեանմըմասինկըխօսինք:  Պելճիքայիօրինակըտամ:  ՀոլանտերէնխօսողշրջանէներբՀոլանտաերթաք, սահմանըձեւակերպութիւնմընէ:  Այդսահմանիներկուկողմըեղողներիրականինմէջմիասինկ՛ապրին, առեւտուրկ՛ընեն, տարբերութիւնմըչկայարդէն. ձգէթողմնայայդսահմանը:

 

Հ.- ՍակայնԵւրոպականՄիութեանմասկըկազմենայսերկիրները:  Մաքսայինքննութիւններըվերացած, միացեալդրամանիշիանցած, միացեալարտաքինքաղաքականութեան, սահմանադրութեանփնտռտուքիմէջեն:   Սուրիոյ, Իրաքիվիճակըյայտնիէ, ըստձեզի, այսմէկըգործնականինմէջիրականալի՞է:

Պ.- Ամէնբանմէկօրուանմէջթողվերջանայըսողչկայ:  Ասոնքհասարակացնպատակներպէտքէըլլան:  Յետհաշտութեանմիացեալնպատակներունմասինէ, որկ՛ակնարկենք:

 

Հ.- Ձերխօսքերունմէջարդեօ՞քդաշնակցայինպետութեանմըակնարկութիւնկայ:

Պ.- Այսմէկըվիճելովկարելիէգտնել:  Վարչականձեւըվիճելովկըգտնուի: Օճալան (Այտարըտեսակցութեանամբողջտեւողութեան  «առաջնորդԱբօ» արտայայտութիւնըունեցաւ) աւելիառաջԵւրոպականՄիութեանարմատներունմէջգտնուողածուխիեւպողպատիմիութեանօրինակըտուածէր:  Մենքալ, իբրեւթուրքեր, քիւրտերեւարաբներ, կրնանքԵփրատիեւՏիգրիսիհողամասերուջրայինմիութիւնըկազմել:  Ժողովրդավարհամաձայնութեամբմըկրնանքշրջանինօրինակծառայել: Ասորթէ՛Թուրքիոյ, թէ՛ՄիջինԱրեւելքինքաղաքականնպաստըկայունութիւնկ՛ըլլայ, տնտեսական, մշակութայինցոլացումներկ՛ունենայ. երբհամաձայնութիւնըԹուրքիոյսահմաններէնանդինկ՛անցնիըսենք, այսէմերակնարկութիւնը:  Եւսակայն, նոյնատենկըպնդենք, որքիւրտերունգոյութիւնը, ապահովութիւնըեւազատութիւնըպէտքէապահովուի, եւքաղաքականութեանճամբանամբողջութեամբպէտքէբացուի:

 

Հ.- Աւելիկրնա՞քմանրամասնել:

Պ.- ՔԱԿեւՔՃՔներառեալ, բոլորինհամարօրինականձեւովքաղաքականութիւնկիրարկելու  արգելքներըպէտքէվերնան:  Այսկընշանակէ` առանցքրէականհարցապնդումիբոլորինքաղաքականութիւնկիրարկելուիրաւունքունենալ:  ՄերկողմիբոլորիրաւասութիւններըՕճալանինձեռքնեն:  Անորմարդիկըսահմանէնանդինտար, զէնքերըձգելտուր, ուրիշբաներալընելտալովԻմրալըիմէջայդպէսպահելըճիշդբա՞նմընէ: Կըպահանջենք, որ 30 տարուանիրաւազրկութիւնըվերջգտնէ:  Բոլորժխտականպարագաներըպէտքէչքանան … Եթէներումիմասինպիտիխօսինք, ատիկաբոլորինհամարալիզօրուպէտքէըլլայ, երկկողմանիէ: 

 

Հ.- Ձերուզածըընդհանուրներո՞ւմմընէ:

Պ.- Փոխադարձներումըսենք:  Օրինակմըտամ.  վերջերսԱնգլիոյթագուհիինԻրլանտայիշարժումինղեկավարներէնՄարթինՄաքԿինեսինձեռքըսեղմելունպատճառովհարցծագեցաւ:  Մանաւանդորանբանտըչէրգտնուեր, այլԻրլանտայիկառավարութեաննախարարիպաշտօնիվրայկըգտնուէր, տարիներետք … Աշխարհիմէջայսպիսիբաներկըպատահին:  Եթէհարցըլուծելկըփափաքինք, իրենցհետեւանքներունհետմէջտեղէնվերցնենք:

 

ՄՈՒՐԱՏԵԹՔԻՆ