Եկեղեցական Գոյքի Վերադարձման Խնդիրը Թուրքիայում

ՎԱՀՐԱՄ ՀՈՎԵԱՆ

Քրիստոնէական համայնքներին պատկանող գոյքի բռնագրաւումը Թուրքիայում եղել է ազգային եւ կրօնական փոքրամասնութիւնների նկատմամբ պետական մակարդակով իրականացուող հալածանքների ու ճնշումների քաղաքականութեան բաղադրիչներից մէկը: 1936 թուականից Թուրքիայում արդէն օրէնքով պետութիւնն սկսեց բռնագրաւել կրօնական փոքրամասնութիւնների գոյքը: Կորսուած գոյքի վերադարձման ուղղութեամբ ձեռնարկուող ջանքերը մինչեւ վերջերս ցանկալի արդիւնք չէին տալիս` մատնուելով անյաջողութեան:

Այնուամենայնիւ, վերջին շրջանում նկատելի են որոշակի դրական միտումներ Թուրքիայի կրօնական փոքրամասնութիւնների իրաւունքների պաշտպանութեան, այդ թւում նաեւ` եկեղեցապատկան գոյքի վերադարձման հարցում: Խնդիրն առնչւում է միջազգային ճնշման հետ: Յայտնի է, որ Եւրոպական միութիւնը Թուրքիայի անդամակցութեան նախապայմաններից մէկն է համարում այդ երկրում կրօնական փոքրամասնութիւնների դրութեան բարելաւումը, ինչը ներառում է նաեւ բռնագրաւուած եկեղեցապատկան գոյքի վերադարձը: Միացեալ Նահանգները նոյնպէս, ելնելով քաղաքական, այն է` այս կամ այն խնդրի առնչութեամբ Թուրքիայի վրայ ճնշում գործադրելու նկատառումներից, ժամանակ առ ժամանակ առաջ է քաշում քրիստոնեաների իրաւունքների պաշտպանութեան խնդիրը` դրա մէջ ներառելով նաեւ բռնագրաւուած գոյքի վերադարձման հարցը: Այս տեսակէտից նշանաւոր է յատկապէս 2011թ. յունիսի 15-ին Միացեալ Նահանգների Քոնկրեսի Ներկայացուցիչների պալատի ընդունած 306 բանաձեւը, որը կոչ է անում Թուրքիային «իրենց օրինական տէրերին վերադարձնել բոլոր քրիստոնէական եկեղեցիները եւ այլ պաշտամունքի վայրերը, վանքերը, դպրոցները, հիւանդանոցները, յուշարձանները, մասունքները, սրբավայրերը եւ այլ կրօնական գոյքը, ներառեալ` շարժական գոյքը, ինչպիսիք են` արուեստի գործերը, ձեռագրերը, զգեստները, անօթները եւ այլ իրերը»:

Տեղի տալով միջազգային ճնշումներին` Թուրքիայի իշխանութիւնները 2011թ. օգոստոսին օրէնք ընդունեցին բռնագրաւուած եկեղեցական գոյքը վերադարձնելու վերաբերեալ, ինչը լայն արձագանգ գտաւ մամուլում: Օրէնքի ընդունումից անցել է տեւական ժամանակ, սակայն Թուրքիայի կրօնական փոքրամասնութիւնները լուրջ արդիւնքներ չեն գրանցել իրենց պատկանող գոյքը յետ ստանալու հարցում: Այս ժամանակահատուածը բաւարար է վերլուծութեան ենթարկելու բռնագրաւուած գոյքի վերադարձի հետ կապուած խոչընդոտները, ինչպէս նաեւ հետագայ անելիքները:

Գոյքի Վերադարձման Հետ Կապուած Խոչընդոտները

Չնայած օրէնքի ընդունմանը` գործնականում կան մի շարք խոչընդոտներ, որոնք էապէս դժուարացնում են բռնագրաւուած եկեղեցական գոյքի վերադարձը: Այդ խոչընդոտները կարելի է բաժանել երկու մասի` իրաւական եւ քաղաքական:

Իրաւական հարթութիւնում եկեղեցական գոյքի վերադարձման խոչընդոտները հիմնականում հետեւեալներն են.

1.- Ժամանակային սահմանափակումը: Օրէնքը նախատեսում է կրօնական փոքրամասնութիւններին վերադարձնել միայն 1936-ից յետոյ բռնագրաւուած գոյքը: Մինչդեռ կրօնական փոքրամասնութիւններից գոյքի բռնագրաւումը տեղի չի ունեցել միայն 1936թ. յետոյ: Աւելին, կրօնական փոքրամասնութիւնների գոյքազրկումը հիմնականում տեղի է ունեցել նախընթաց ժամանակահատուածում` ջարդերի ու ցեղասպանութեան տարիներին: Այդ ժամանակահատուածում է, որ հայերը (առաքելական, կաթողիկէ եւ բողոքական), Պոնտոսի յոյները, ասորիները եւ այլք կորցրին իրենց պատկանող եկեղեցական գոյքի մեծ մասը: 1936-ից յետոյ պետութեան կողմից բռնագրաւուել է միայն այդ թուականից յետոյ ձեռք բերուած գոյքը: Նշանակում է, որ օրէնքի լիակատար կիրառման պարագայում անգամ կրօնական փոքրամասնութիւնները հնարաւորութիւն են ունենալու յետ ստանալ իրենց կորցրած գոյքի միայն փոքր մասը:

2.- Եկեղեցիների իրաւական կարգավիճակի հարցը: Ներկայումս Թուրքիայում իրաւական կարգավիճակ ունեն միայն Հայ Առաքելական եկեղեցին, Յոյն Ուղղափառ եկեղեցին եւ հրեաները: Իսկ «տէ ֆաքթօ» առկայ միւս քրիստոնէական համայնքները, ինչպիսիք են` Հռոմի կաթողիկէ եկեղեցին, Հայ կաթողիկէ եկեղեցին, բողոքական ուղղութեան համայնքները, այդ թւում նաեւ Հայ աւետարանական եկեղեցին, քրիստոնեայ արաբները, ասորիները, պաշտօնապէս ճանաչուած չեն պետութեան կողմից: Վերջինս թէեւ ընդունում է նրանց գոյութեան փաստը, սակայն հրաժարւում է նրանց իրաւական կարգավիճակ տալ: Անգամ Հռոմի կաթողիկէ եկեղեցին, չնայած Վատիկանի ջանքերին (Վատիկանի եւ Թուրքիայի միջեւ դիւանագիտական յարաբերութիւններն ունեն աւելի քան կէսդարեայ պատմութիւն), դեռեւս չի կարողացել Թուրքիայում ստանալ իրաւական գրանցում:

Իրաւական գրանցման բացակայութիւնը զգալիօրէն սահմանափակում է չճանաչուած համայնքների գործունէութեան հնարաւորութիւնները, այս դէպքում, մասնաւորապէս, իրենցից խլուած գոյքը յետ ստանալու հարցում:

Թուրքիայի հայ համայնքի առնչութեամբ դա նշանակում է, որ հայ առաքելական, կաթողիկէ եւ աւետարանական եկեղեցիներից միայն առաջինը կարող է նման յայտ ներկայացնել պետութեանը:

3.- Ժամկէտի սահմանափակութիւնը: Օրէնքը մէկ տարի ժամկէտ է սահմանում, որպէսզի կրօնական փոքրամասնութիւնները յայտ ներկայացնեն իրենց պատկանող գոյքը յետ ստանալու համար: Հաշուի առնելով, որ յայտի կազմումը բաւական բարդ եւ տեւական գործընթաց է` կապուած բազմաթիւ հաշուարկների ու փաստաթղթերի ձեռքբերման եւ յստակեցման հետ, հասկանալի է, որ այդ ժամկէտը բաւարար չէ յայտերի պատշաճ կազմման եւ եկեղեցական գոյքը պատշաճ կերպով յետ ստանալու համար:

4.- Գոյքի վաճառուած լինելը: Բռնագրաւուած գոյքի մի մասն էլ թուրքական կառավարութիւնը ժամանակին վաճառել է մասնաւոր անձանց: Վաճառուած գոյքի առնչութեամբ օրէնքը նախատեսում է փոխհատուցում կրօնական համայնքներին: Սակայն որքանով այդ փոխհատուցումը կը լինի համարժէք եւ թոյլ կը տայ լիովին վերականգնել պատճառուած վնասը` դժուար է ասել:

Քաղաքական խոչընդոտներից հիմնականում կարելի է առանձնացնել երկուսը.

1.- Դիւանակալական քաշքշուկներ: Կրօնական փոքրամասնութիւններն իրենց պատկանող գոյքը յետ ստանալու հարցում յաճախ բախւում են լուրջ դիւանակալական խնդիրների, ինչն էապէս խոչընդոտում է ընդունուած օրէնքի կենսագործմանը:

2.- Քաղաքական շահարկումներ: Թուրքական կողմը քրիստոնէական փոքրամասնութիւնների նկատմամբ իր պարտաւորութիւնների կատարումը պայմանաւորում է համապատասխան երկրներում իսլամ փոքրամասնութիւնների խնդիրների լուծումով, ինչը լրացուցիչ բարդութիւններ է հաղորդում առանց այդ էլ ստեղծուած բարդ իրավիճակին: Օրինակ` Թուրքիայի կառավարութեան խոստացած յունական աստուածաբանական դպրոցի վերաբացումը Պոլսոյ մերձակայ Հէյպելի կղզում Եւրոպական Միութեան հարցերով նախարար Է. Պաղըշը կապել է Յունաստանի իշխանութիւնների կողմից իսլամ փոքրամասնութիւնների դրութիւնը բարելաւելու ուղղութեամբ ձեռնարկուելիք քայլերի հետ:

Վերոնշեալ իրաւական եւ քաղաքական խոչընդոտներն ակնյայտ են դարձնում թուրքական իշխանութիւնների կողմից ընդունուած օրէնքի ձեւական բնոյթը: Վերջիններս իրականում վարում են ոչ թէ կրօնական փոքրամասնութիւնների ոտնահարուած իրաւունքները վերականգնելու, այլ արտաքին աշխարհում ժողովրդավարական երկրի համբաւ ձեռք բերելու քաղաքականութիւն:

Այս պատճառով է, որ Թուրքիայի կրօնական համայնքները կարողացել են արձանագրել չնչին ձեռքբերումներ իրենց պատկանող գոյքի հետ ստացման գործում: Թուրքական կառավարութիւնը միայն որոշ կալուածքներ է վերադարձրել Կ. Պոլսի հայոց եւ յունաց պատրիարքարաններին: Դրանով, բնականաբար, խնդիրը լուծուած չի կարելի համարել, քանի որ, «կան հազարաւոր առգրաւուած եկեղեցիներ եւ (հայ – Վ.Հ.) համայնքին պատկանող կալուածքներ Թուրքիայի ամբողջ տարածքում, որոնք պէտք է վերադարձուեն իրենց օրինական տէրերին»:

Միջեկեղեցական Համագործակցութեան Հեռանկարները

Չնայած օրէնքի կենսագործման հետ կապուած դժուարութիւններին, այն, այնուամենայնիւ, որոշակի հեռանկար է բացում ինչպէս հայ առաքելական, այնպէս էլ հայ կաթողիկէ եւ աւետարանական եկեղեցիների համար` իրենցից բռնագրաւուած գոյքը յետ ստանալու տեսանկիւնից: Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնն արդէն իսկ սկսել է ջանքեր գործադրել իրեն պատկանող բռնագրաւուած կալուածները վերադարձնելու նպատակով:

Այս հարցում յաջողութեան հասնելու համար կարեւոր է միջեկեղեցական համագործակցութիւնը, որը կարող է լինել երկու մակարդակով` ներազգային եւ միջազգային:

– Ներազգային համագործակցութիւնը ենթադրում է միջդաւանական համագործակցութիւն հայ առաքելական, կաթողիկէ եւ աւետարանական եկեղեցիների միջեւ, որը կարծես թէ գիտակցւում է վերջիններիս կողմից: Քանի որ խնդիրն ունի ոչ միայն կրօնական, այլեւ իրաւաքաղաքական պարունակ, միանգամայն նպատակայարմար է այս գործում ներգրաւել նաեւ սփիւռքում գործող համահայկական կուսակցութիւններին: Այս առումներով պատահական չէր Թուրքիայում քրիստոնէական եկեղեցիներին պատկանող գոյքի վերադարձի առնչութեամբ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս Արամ Ա.-ի յայտարարութիւնն առ այն, որ «Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը, հայ կաթողիկէ ու բողոքական եկեղեցիներուն եւ մեր կուսակցութիւններուն հետ գործակցաբար, յառաջիկային պիտի պատրաստէ աշխատանքային ծրագիր»:

– Միջազգային համագործակցութիւնը ենթադրում է Թուրքիայի այլ քրիստոնէական փոքրամասնութիւնների` Յոյն ուղղափառ եկեղեցու, քրիստոնեայ արաբների, ասորիների, Հռոմի կաթողիկէ եկեղեցու, բողոքական ուղղութեան եկեղեցիների հետ համագործակցութիւն:

Բռնագրաւուած եկեղեցական գոյքի վերադարձի նպատակով ներազգային եւ միջազգային համագործակցութիւնը քրիստոնէական եկեղեցիների միջեւ կարող է դրսեւորուել հետեւեալ հարցերում.

– Պայքար յայտերի ընդունման ժամկէտի երկարացման համար: Քրիստոնէական եկեղեցիները կարող են համատեղ ուժերով պայքարել օրէնքում ամրագրուած յայտերի ընդունման 12-ամսեայ ժամկէտը երկարացնելու համար:

– Յայտերի կազմում եւ ներկայացում: Եթէ հնարաւոր էլ չէ միասնական յայտերի կազմումը եւ ներկայացումը, ապա քրիստոնէական համայնքները կարող են նուազագոյնը համատեղ ջանքեր գործադրել առանձին համայնքների յայտերը կազմելու գործում` փոխօգնութեան միջոցով:

– Իրաւական եւ տեղեկատուական փոխօգնութիւն: Թուրքիայի բարդ իրաւական համակարգին ամբողջութեամբ չտիրապետելով` առանձին համայնքները չեն կարող լիարժէք պաշտպանել իրենց շահերը: Բացի այդ, եկեղեցական գոյքի հետ առնչուող խնդիրը կապուած է մեծ քանակութեամբ տեղեկատուութեան հետ, որին նոյնպէս առանձին համայնքները կարող են ամբողջութեամբ չտիրապետել` անգամ այնպիսի հարցերում, որոնք վերաբերում են զուտ իրենց: Հետեւաբար, իրաւական եւ տեղեկատուական փոխօգնութիւնը (իրաւական խորհրդակցութիւններ, տեղեկատուութեան փոխանակում եւ այլն) նոյնպէս կարեւոր նշանակութիւն ունի համայնքների կողմից իրենց շահերի պաշտպանութեան արդիւնաւէտութիւնը բարձրացնելու տեսանկիւնից:

– Հաշուարկների կատարում: Եկեղեցական գոյքի վերադարձման խնդիրը կապուած է նաեւ բազմաթիւ եւ բազմազան (երբեմն` բարդ) հաշուարկների հետ: Այս հարցում տարբեր եկեղեցիները նոյնպէս կարող են փոխադարձաբար օգնել միմեանց:

Կարծում ենք` եկեղեցական գոյքի վերադարձման խնդրի առնչութեամբ համատեղ ջանքեր գործադրելու, ինչպէս նաեւ համատեղ ջանքերի արդիւնաւէտութիւնը բարձրացնելու համար նպատակայարմար է միջեկեղեցական աշխատանքային խմբի ձեւաւորումը, որի գործունէութիւնը կը կենտրոնանայ վերոյիշեալ խնդիրների իրականացման վրայ:

«Նորավանք»