Հայաստանի Ազգային Արխիւը` Ազգի Յաւերժող Ընթացքի Շտեմարան
ԹԱՄԱՐ ՅՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆ
Յիշել, գնահատել, պահպանել` ազգային անեղծ ու բարձրագոյն դրսեւորման յատկանիշներն են սրանք: Ու նաեւ այդ յիշուածը, գնահատուածը ու պահպանուածը դուրս բերել զուտ ազգային շրջանակներից, հասու դարձնել աշխարհին: Եւ դրանով իսկ եւս մէկ անգամ ապացուցել` մենք հայ ենք, հեռաւոր դարերից եկող արմէններ, կանք ու լինելու ենք, եւ ահաւասիկ սա՛ է մեր յաւերժող ընթացքի ակնբախ գրաւականներից մէկը:
Այս ամէնի ջատագովը, գիտակցողն ու իրագործողը նոյնպէս իր տեսակի մէջ ազգային հերոս է, քանզի մանաւանդ մեր օրերում իրաւամբ հերոսութիւն է ազգային նուիրումը: Եւ ո՞վ է ասել, թէ հերոսները միայն կռուի, պատերազմի ժամանակ են լինում: Իսկ համայն աշխարհին այսօր պաշարած, մտքի ճորտ դարձած ապազգային ընթա՞ցքը, իրական արժէքների նենգ աղաւաղո՞ւմը, հոգու ու ձայնի օտարամոլ ռաբիսական կլկլոցով օրն ապրեցնե՞լը (եւ դեռ շա՜տ նման երեւոյթներ)` միթէ այս ամէնը իր տեսակի մէջ պատերազմ չէ՞… Անշուշտ` է՛: Ուրեմն հարկ է տեսնել, ճանաչել, գնահատել նրանց, ովքեր զոհ չեն դառնում քաղաքակրթութեան նման «զարգացման» ընթացքին, այդ տեղատարափին եւ մշտապէս մնում են մարդ, հայ, կրելով իրենց մէջ թէ՛ համամարդկային, թէ՛ ազգային արժանիքները, որոնք նուիրաբար ծառայեցնում են իրենց ժողովրդին: Այդպիսինն է Հայաստանի Ազգային արխիւի տնօրէն, պատմական գիտութիւնների դոկտոր Ամատունի Վիրաբեանը:
2012 թ. հոկտեմբեր 16-ին «Ազդակ» օրաթերթը պատեհօրէն անդրադարձել է այս նիւթին, տպագրելով «Հայաստանի Ազգային արխիւը Հայոց ցեղասպանութեան մասին թուայնացած նիւթեր պիտի տեղադրէ համացանցի մէջ» խորագրով յօդուածը, որում մասնաւորապէս արծարծւում են Ազգային արխիւի փաստաթղթերի թուայնացման ու ելեկտրոնային շտեմարան ստեղծելու ներկայիս կարեւորագոյն ընթացքը լուսաբանող հարցեր: Դրանց թւում արժէ յիշատակել այն փաստը, որ ցայսօր թուայնացած է արդէն 112 հազար 669 թերթ փաստաթուղթ, որոնց զգալի մասը, որը վերաբերում է Հայոց ցեղասպանութեանը, շուտով պիտի տեղադրուի համացանցի մէջ:
Նշենք, որ Հայաստանի Ազգային արխիւը հիմնադրուել ու բացուել է 1924 թ. հոկտեմբերին: Եւ օրհնեալ էր աշխարհի տարբեր կողմերից բարեբախտաբար տակաւին պահպանուած, ազգային, արխիւային անանցողիկ արժէք ունեցող հայկական տարբեր նիւթերի հոսքը: Վրաստան, Ազրպէյճան, Հիւսիսային Կովկաս, Նոր Նախիջեւան, Աստրախան, Մոսկուա, Լենինկրատ, Արմաւիր, Կրասնոդար` ահա այն տեղանքների ոչ լրիւ թուարկումը, որտեղից նիւթեր տեղադրուեցին Հայաստանի Ազգային արխիւ: Նաեւ` Էջմիածնի կաթողիկոսարանից եւ Երեւանի Մատենադարանից: Հայաստանի Ազգային արխիւի որդեգրած այս գործընթացը տարեց տարի, ի շնորհիւ իր բոլոր յիշատակարժան ղեկավարների թափ առաւ, զարգացում ապրեց, որի արդիւնքում մենք այսօր ունենք կարեւոր ազգային մի շտեմարան-կեդրոն: Եւ այս խորիմաստ ու բովանդակալից ընթացքում հնարաւոր չէ յանուն պատշաճի չարժեւորել դրա ներկայիս փուլը, որը մեծ ու ակնառու վերելք որդեգրեց այժմեայ տնօրէն Ամատունի Վիրաբեանի օրօք:
Սփիւռքի արխիւների ու արխիւային նիւթերի հաւաքագրում, միջազգային լայն համագործակցութիւն, հրատարակչական ծաւալուն աշխատանք, ֆոնտերի մշակում եւ տեղաբաշխում, արխիւային արժէք ունեցող նիւթերի հայթայթում, պեղում, հետազննում, նիւթական տարբեր խնդիրների լուծում` այս ամէնը Ամատունի Վիրաբեանի կողմից խստապահանջօրէն որդեգրած ղեկավարման սկզբունքներն են, որոնք իրագործւում են իր կողմից մասնագիտական բարձր ձիրքով ու ազգային նուիրուածութեամբ: Նշելի է, որ յատուկ մեծ ջանադրութիւն է յատկացւում սփիւռքից արժէքաւոր նիւթեր մայր հայրենիք տեղափոխելու գործընթացին: Ամատունի Վիրաբեանի օրօք Հայաստանի Ազգային արխիւը հարստացաւ այնպիսի պատմական արժէք ունեցող նիւթերով, ինչպիսին են, օրինակ, ՀՅԴ կարկառուն գործիչ, Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան ակնառու քաղաքական գործիչ Ռուբէն Տէր Մինասեանի արխիւը: Պէյրութից տեղադրուել են նաեւ մի շարք այլ կարեւոր արխիւային նիւթեր:
Ֆրանսայից բերուել է Ռամկավար Ազատական կուսակցութեան ամբողջ արխիւը, եւ այդ թւում այդ կուսակցութեան հիմնադիրներից մէկի` Արտակ Դարբինեանի արխիւը:
Յատուկ ուշադրութեան է արժանի այն փաստը, որ Հայաստանի Ազգային արխիւի մի խումբ աշխատողները եղել են Անթիլիասում, ուսումնասիրել, հաւաքագրել են Կիլիկեան կաթողիկոսարանի մի շարք նիւթեր, ի թիւս առնչուող կաթողիկոս Գարեգին Յովսէփեանին: Նախատեսւում է նման աշխատանքը նաեւ Զմմառի դպրեվանքում: Գնահատելի է այն փաստը, որ Համազգայինի Լիբանանի Շրջանային վարչութեան հրաւէրով Պէյրութ էր ժամանել Հայաստանի Ազգային արխիւի գիտական աշխատողներից մէկը, միութեան արխիւի նիւթերին ծանօթանալու, ուսումնասիրելու նպատակով:
Հետզհետէ մեծ թափ է առնում, լայնանում է Արխիւի համագործակցութեան շրջանակը, առաւել ամրապնդելով իր կապերը, դուրս գալով միջազգային ասպարէզ:
Գոյութիւն ունի արխիւային գործերով զբաղուող «Եւրասիա» միաւորումը, որի անդամները հաւաքւում են ամէն տարի քննարկելու եւ լուծելու կարեւոր, հրատապ խնդիրներ: Նշենք, որ 2009 թ. Մոսկուայում կայացած գիտաժողովի ժամանակ, Ամատունի Վիրաբեանը ընտրուեց 4 տարուայ ժամկէտով «Եւրասիա» միաւորման միջազգային արխիւների խորհրդի նախագահ: «Եւրասիա»-ի գործունէութեան ծիրում սերտ կապեր են ստեղծել Ռուսաստանի, Ուքրանիայի, Պիելոռուսիոյ, նաեւ Իրանի հետ, որտեղից հայթայթւում եւ Հայաստան են տեղափոխւում մեծ քանակութեամբ խիստ արժէքաւոր, հետաքրքրական, պատմական, ազգային արխիւային նիւթեր: Օրըստօրէ այդ կապերը եւ փոխներգործունէութիւնը նոր եւ խորը երանգ են ստանում, ներառելով նաեւ Եւրոպայի մի շարք երկրներ. Գերմանիան, Նորվեկիան, Զուիցերիան եւ այլ: Գիտնական, պատմական գիտութիւնների դոկտոր Ամատունի Վիրաբեանը չի բաւարարւում զուտ արխիւային գործերով: Նրա կարկառուն ազգանուէր աշխատանքի մէկ այլ ասպարէզը նուիրուած է հրատարակչական գործունէութեանը: Անանցողիկ պատմական արժէք եւ քաղաքական նշանակութիւն ունի նրա ջատագովութեամբ եւ խմբագրութեամբ վերջերս հրատարակուած «Վշտապատում» ժողովածուն: Հանդիսանալով սոյն գրքի խմբագիրը, Ամատունի Վիրաբեանը զտել, ամփոփել, տեղադրել է դրանում Հայոց եղեռնի ականատեսների, վերապրողների պատմութիւնները: Նման աշխատանքը տակաւին ընթացքի մէջ է:
… Այսպիսին է ազնիւ հայորդի, գիտնական, մասնագիտական բարձր ձիրքով եւ ազգային նուիրումով օժտուած Ամատունի Վիրաբեանի` Հայաստանի Ազգային արխիւի ղեկավար-տնօրէնի գերազբաղ առօրեան, որով գեղեցկօրէն լցւում, իմաստաւորւում է իր կեանքը:
Անշուշտ Հայաստանի Ազգային արխիւի թէ՛ երկար տասնամեակների, թէ՛ ներկայիս բոլոր նուաճումներում, առաջընթացում իրենց պատեհ դերն ու տեղն ունի արխիւի ամբողջ աշխատակազմը, ներառեալ փոխտնօրէն Սոնա Միրզոյեանի:
Յիշենք, ճանաչենք, գնահատենք նրանց գործը եւ նուիրումը: Այն, որը ակնբախ կերպով եւս մէկ անգամ ապացուցում, հաստատում է հայ ազգի կենարար արարչագործական, ստեղծագործական ներուժը: Կա՛նք եւ կը լինենք (ի հեճուկս բոլոր նրանց, ում, ժողովրդական լեզուով ասած` կոկորդում ենք մնացել, ի զօրու չեն մեզ «կուլ տալ»):
Եւ դրա վառ ապացոյցներն են թէ՛ մեր շարունակուող ներկան, թէ՛ մեր յաւերժող անցեալի` մեր օրերում սրբագրուող, պահպանուող շտեմարանը. Հայաստանի Ազգային արխիւը:
ԹԱՄԱՐ ՅՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆ
Արուեստագիտութեան դոկտոր