50 Տարի Առաջ (30 Ապրիլ 1963)

Յ. Կիւլոյեանի Ասմունքին Բացառիկ
Երեկոն «Անլռելի Զանգակատուն»-ը

Հայրենիքէն կու գար պոռթկումը, ապազգայնական կարգախօսները ոտնակոխող ազգայնականութեան շեփոր մը, մարմնացումը հայ տեսիլքներու եւ անցեալի: Պարոյր Սեւակ` պարզած դրօշը հայ փառքին, բացաւ բոլոր սրտերը հայոց ի սփիւռս աշխարհի, իսկ հեռաւոր ափին տարագիր հայու մղկտացող հոգու վառ գոյներով զարդարած զայն մեզի բերաւ, արշաւանքի, երազանքի, արտասուքի ու հոգեսարսուռ 2:30 կայծակնային ժամերով, կիրակի, 21 ապրիլի գիշերը, Յակոբ Կիւլոյեան:

Հանճարեղ բանաստեղծի խօսքէն ու շունչէն աւելի, բեմին վրայ վիպասողի տեսիլքներու խորքէն, մեր աչքերուն, մեր ականջին կը պատգամէր Պատմութեան Ձայնը: Բոլորս ելեկտրականացած սրահի մը մէջ կը հետեւէինք մեր նրբագոյն եւ ազնուագոյն ապրումներով հայ պատմութեան ու հայ բանաստեղծութեան նուաճումին, մեսրոպեան լեզուի կոմիտասեան երգի փառքերով: Վայրկեաններ ետք, Յ. Կիւլոյեանին տեղ Սեւակն էր մրմնջողը, ապա կու գար երգելու Կոմիտասը հեզ, բարի, փառապա՛նծ, խելագար: Ակնդէտ մը բեմը ամբողջ կը հեղուր հայոց արիւնով, կը տեսնէինք վայրագ ամբոխը անյագ, հայ նահատակներու ջարդուած քանքարաւոր գանկերը ու սահմռկած, ու նուազած ճիգով մը, երբ կը փորձէինք զսպել մեծ ծովացած յուզումը, յանկարծ կը սկսէր երգել գիւղացին, կը յաղթերգէր Կոմիտասը, կը գերէր նահատակ հայը արուեստի աշխարհը:

Էջմիածինէն Պերլին, Եւրոպա, Պոլիս, Փարիզ, ապա` հայրենիք…, պատմութիւնը անսպառ ձայնով, վերանորոգուած շունչով, միայն բանաստեղծական արտասանութեամբ չէր եղած ասմունք` օժտուած թատերական ուժեղ շնորհով մը, այլ այս երկուքի կատարելութեան հետ զօրաւոր յիշողութիւն, անսպառ շունչ ու կորով, ներկաները իր հնչուն ձայնի ալիքներուն խառնող անբացատրելի մագնիսական ուժ մը` ստեղծելու Ասմունքի վայելք մը եւ գործը իր ընդերքի, անյայտ գեղեցկութիւններով փոխանցելու ունկնդիրին:

Ամէն նոր «ղօղանջ»-ով, րոպէի մը շնչառութեան ստեղծած առիթէն օգտուելով, կը փորձէինք սրահին մէջ միաւորուած հայկական ոգին կարդալ, պատանի-երիտասարդ, խանդավառ տղոց աչքերէն, մինչեւ տարեցն ու կրօնաւորը, որոնք կ՛ապրէին գեղարուեստական վայելքը ասմունքի մը, փառերգը հայ բանաստեղծութեան, որ այսքան յաջողութեամբ ոչ միայն Յ. Կիւլոյեանին բացառիկ նիշ մը արձանագրել տուին իր ասմունքի փորձառութեան մէջ, այլ մանաւանդ պէյրութահայութեան ստեղծեցին քերթողութիւնն ու գրականութիւնը հոգիներու փոխանցելու (ասմունքի) ժամեր:

Ասմունքի առաջին մասէն ետք, երբ սպառում ու տկարութիւն կ՛ակնկալէինք, որ կրնար ունենալ Յ. Կիւլոյեան, ընդհակառա՛կն, աւելի  կայտառացած, աշխուժացած էր, վերածուած էր Կոմիտասի. կը գալարուէր մղձաւանջի ցնորքներով տառապակոծ, կը տանջուէր, կը մեղմանար, մերթ կ՛աղօթէր, կ՛երգէր, միշտ կռանելով հայ ոգիի անմահութեան կոթողը: Այդ ոգին առասպելական փիւնիկը չէր, հայն էր միայն, Կոմիտասին պէս, Սեւակին պէս. հայաստանեան բանաստեղծի մրմունջին, անլուռ զանգակի լեզուակին պինդ կպած ամբողջ մարմնով հնչեցուց հայը այնքան ուժեղ, այնքան հարազատ, քերեց երկրորդ «Վէրք»ը հայութեան, սպիացած այս անգամ սեւակեան սերունդի հանճարովն ու ապրումով Կիւլոյեանի սերունդին:

Պարոյր Սեւակի «Անլռելի զանգակատուն»-ը ծանօթ էր մեզի, բայց մեր ընթերցումներու ունեցած խանդավառութիւնը վերածուեցաւ ապրումի, թաքուն գեղեցկութիւնն ու աղուորութիւնը գործին վայելած ըլլալով այդ օր մեզի տրուեցաւ անբացատրելին, մեր տեսածէն, մեր ըմբռնումներէն, գեղեցկագոյն արտայայտութեամբ:

«Անլռելի զանգակատուն»-ի հեղինակը եթէ հանճար մըն է հայ բանաստեղծութեան մէջ, իր ցեղի մեծագոյն ողբերգութիւնը վիպերգող, ասմունքին արուեստին մէջ վերոյիշեալ քերթողագրքի մեկնաբանութեամբ Յ. Կիւլոյեան ոչ միայն փաստեց սփիւռքի հայութեան բանաստեղծութեան ճաշակը արուեստն ու գեղեցիկը ըմբոշխնելու, այլ մանաւանդ ներկայացուց նուրբ զգացումները, պատումները, կոպիտ ու վայրագ ջարդերու ճշմարիտ կենդանի պատկերը, ամբողջ հայոց պատմութիւնը վերջին երեք քառորդ դարու իր արիւնալի էջերով:

Պ. Սեւակով հնչուած հայկականութեան ուժգին շեփորը, արձագանգած Յ. Կիւլոյեանով, այս ապրիլեան նահատակաց ամփոփումի ու ոգեկոչումի օրերուն պիտի ըլլայ լաւագոյն պատարագը կոմիտասեան, որուն պիտի երթայ հաղորդուելու, նորոգուելու ու ուխտելու ամէն հայ անխտիր:

Ա. Տ.

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )