Արուեստի Աշխարհէն. Երբ Կը Լսենք, Թէ Շէյքսփիր Կը Խուսափէր Իր Տուրքերէն, Ի՞նչ Կը Մտածենք…

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

Ուիլիըմ Շէյքսփիրի մէկ դիմանկարը, որ կը կարծուի, թէ բրիտանացի աշուղին միակ հարազատ նկարն է` գծուած իր կենդանութեան:

… ՈՉԻ՛ՆՉ: ԵՒ ՄԻ՛ ԸՍԷՔ, ԹԷ ԱՅՍ ՁԵՒՈՎ ԱՒԵԼԻ «ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ» ԿԸ ԴԱՌՆԱՅ ԱՆ: Ի ՎԵՐՋՈՅ ՇԷՅՔՍՓԻՐ Ի՛ՆՔ ՅԱՃԱԽ ՀԱԿԱՍԱԿԱՆ ԲԱՆԵՐ ԸՍԱԾ Է: ՎԻՊԱԳԻՐ ԵՒ ՔՆՆԱԴԱՏ ՀԱՈՒԸՐՏ ՃԷՅՔԸՊՍԸՆ «ՏԻ ԻՆՏԻՓԵՆՏԸՆԹ» ԹԵՐԹԻՆ ՄԷՋ ԿԸ ԳՐԷ. «ՅԱՅՏՆԱՊԷՍ ՊԱՐՏԱՒՈՐ ԵՆՔ ՄՏԱԾԵԼ, ԹԷ ՍԱՐՍԱՓԵԼԻ ԲՆԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ ՄԸ ԿԱՅԾԸ ԿՈՒ ՏԱՅ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ԿՐԱԿԻՆ»:

Չեմ գիտեր, կը փորձեմ որոշել, թէ արդեօք պէ՞տք է կարեւորութիւն ընծայեմ…

… Այն բացայայտումներուն, թէ Շէյքսփիր անպարկեշտ-հարուստ դրամատէր մըն էր, տուրքերէ խուսափող մարդ մը, ցորենի դէզեր մթերող անձ մը, որ կը սպասէր սովի ժամանակներու, որպէսզի Սթրաթֆորտի սովահարներուն իր ցորենը վաճառէր չափազանց սուղ գինով: Մարդ մը, որ կը կեղծէր իր ծախսերը եւ չէր դասաւորէր իր աղբը, կը գործածէր յատուկ իրեն համար պատրաստուած դեղեր եւ կը հայհոյէր իր զաւակներուն ներկայութեան: Կալուածատէր մը, որ իր վարձակալներէն շաբթական 15 փաունտ աւելի կը գանձէր իւրաքանչիւր ննջասենեակի համար, որ չէին գործածեր, եւ յաւելեալ 30 փաունտ` իւրաքանչիւր ննջասենեակի համար, որ կը գործածէին: Թատերագիր մը, որ ի՛նք չէ գրած իր թատերախաղերը: Մանուկներ չարաշահող մարդ մը (որովհետեւ տեղ մը կը գրէ. «Հո՛ս եկուր, տղայ») եւ ցեղապաշտ մը (որովհետեւ կ՛ըսէ. «Սեւը դժոխքի խորհրդանիշն է»): Մէկը, որ նպաստ ստանալու համար խաբած է: Կարճ խօսքով, համակ սրիկայ մը. փաղաքշական ձեւով գործածելով այս բառը, մէկու մը համար, զոր կարելի չէ չսիրել, հակառակ որ հակամեմական մըն է, կնատեաց մը, անհաւատարիմ ամուսին մը, երկսեռական մը, մարդ մը, որ կը թքնէր Էյվըն գետին մէջ եւ աղբի կտոր մըն էր: Այս մասին յօդուած մը լոյս տեսաւ «Տի Ինտիփենտընթ» թերթին մէջ: Վերնագիրը կ՛ըսէր` «Շէյքսփիր. կարծր առեւտրականը` բացայայտուած»):

Պէտք է Ապըրիսուայթ համալսարանի ուսումնասիրողներուն շնորհակալութիւն յայտնենք այս յայտնաբերումներուն գէթ մէկ մասին համար: Անոնք կ՛ըսեն, թէ առեւտրական Շէյքսփիրի անխնայ գործելաձեւին վերաբերող այս բացայայտումները զայն աւելի հետաքրքրական եւ բարդ անձի մը կը վերածեն: Անոնք կ՛ամբաստանեն մեզի նման անձերը, որոնք ցարդ տեղեակ չէին այս բոլորին եւ այժմ իրենց գլուխը կը թաքցնեն հողին մէջ: «Ցորեն մթերող Շէյքսփիրը դուրս բերուած է պատմութենէն,- կ՛ըսեն անոնք,- որպէսզի ստեղծագործ հանճար Շէյքսփիրը կարենայ ծնիլ»: Ասիկա արդիւնք է «քննադատներու եւ մասնագէտներու կամակոր տգիտութեան: Անոնք… հաւանաբար մեծամտութենէ մղուած… չեն կրնար ընդունիլ այն գաղափարը, թէ ստեղծագործ հանճարը նաեւ կը խթանուի սեփական շահերով», ինչպէս կ՛ըսեն ուսումնասիրողները: Հետեւաբար ամէն ինչ պէտք է մանրամասնօրէն քննել, ինչպէս սովորութիւն է ըսել «Պի. Պի. Սի.»-ի մէջ:

Նախ` իրենց համար նպաստաւոր չէ մեզ ամբաստանելը, թէ ցարդ տեղեակ չէինք իրենց ընդարձակ, վստահաբար ծախսալից եւ կը յուսամ բծախնդիր ուսումնասիրութիւններուն յայտնաբերումներուն: Եթէ անոնք արդէն գոյութիւն ունէին, ուրեմն իրենք ի՞նչ կը պեղէին:

Երկրորդ` արդեօք տակաւին գոյութիւն ունի՞ մէկը, որ իրապէ՛ս կը մտածէ, թէ ստեղծագործական հանճարը խոտոր կը համեմատի սեփական շահերու հետ: Ամէն շաբաթ լոյս կը տեսնէ կենսագրական նոր գիրք մը, որ մեզի կ՛ըսէ, թէ որքա՛ն իրենց անձնական շահը կը հետապնդէին եւ խոզերու կարգին դասուելու արժանի էին Հոմերոսն ու Վերգիլիոսը, Տիքընզը, Հեմինկուէյը, Վոնեկաթը, Հելըրը, Քինկսլի Էմիսը եւ այլն: Պատճառը իրենց վարմունքն էր անոնց նկատմամբ, որոնք զիրենք սիրելու, իրենց հետ ամուսնանալու կամ իրենց զաւակը ըլլալու դժբախտութիւնը ունեցած էին: Իրօք, այնպէս կը թուի, թէ սարսափելի բնաւորութիւն մը կայծը կու տայ ստեղծագործական կրակին, ինչ որ ցաւալի է մեզմէ անոնց համար, որոնք պիտի ուզէին ըլլալ ստեղծագործ հանճարներ, սակայն այնքա՛ն ազնիւ են, որ ափսոս, չեն կրնար ըլլալ:

Համաձայն եմ, թէ մեծամտութեան բաժին մը կայ առեւտուրի մէջ: Տարբեր բան է ընդունիլ, որ պաշտելի արուեստագէտ մը հրէշային վարմունք ցուցաբերէ իր անմիջական հարազատներուն նկատմամբ: Սակայն դժուար է ընդունիլ այն գաղափարը, թէ ան ունի հաշուապահ մը: Կարեւոր չէ, թէ Պայրըն ի՛նչ գործի վրայ էր իր կէս հարազատ քրոջ հետ. անոր արուեստը այս կը պահանջէր: Սակայն ո՞վ պիտի ուզէր զայն տեսնել Վենետիկի իր պալատին մէջ տուրքերու ցուցակներ լեցնելու աշխատանքին լծուած, մինչ բանաստեղծ Շելի անոր կը յիշեցնէր, թէ տարբեր թուղթի մը վրայ պէտք էր արծանագրէր Եւրոպական Միութեան տարածքին յաճախորդներու վաճառած իր ապրանքին քանակութիւնը:

Ճիշդ այն պատճառով, որ արուեստը սխալ կերպով կ՛առնչուի ընկերային խիղճին հետ, կը մերժենք այն արուեստագէտները, որոնք հետաքրքրուած են շահ ապահովելով: Կ՛ըսեմ` «մենք», որովհետեւ ես աւելի լաւը չեմ: Գերադաս զգաստութեան երեւոյթ մը կը նկատեմ այն իրողութիւնը, որ չեմ գիտեր կարդալ նոյնիսկ դրամատան մը հաստատագիրը: Հետեւաբար կ՛ողջունեմ Ապըրիսուայթի համալսարանին ուսումնասիրողները, որոնք մեզի կը յիշեցնեն, թէ Շէյքսփիր պարտաւոր էր շահիլ իր ապրուստը եւ ոչ մէկ տարբերութիւն կը դնէր միջոցներուն մէջ: Թաքուն կը շարունակեմ հակիլ դէպի գերադաս զգաստութեան դիրքս եւ կը մտածեմ, թէ Շէյքսփիրի թատրերգութիւններուն մէջ խոր մելամաղձոտութիւն մը կայ, որովհետեւ հաշուական հարցերը մելամաղձոտութիւն կը պատճառեն, ինչպէս` կարմիր գինին: Սակայն կ՛ընդունիմ այն գաղափարը, թէ ան թերեւս գիտէր, որ մելամաղձոտութիւնը լաւ վաճառք կ՛ապահովէր իր թատերախաղերուն:

Այսուհանդերձ, համոզուած չեմ, որ ցորեն մթերելու Շէյքսփիրի հակումը զայն «շատ աւելի մարդկային, շատ աւելի հասկնալի եւ շատ աւելի բարդ» կը դարձնէ: «Մարդկային» բառը որակազրկուած է: Անիկա դարձած է մեր տկարութիւնները խորհրդանշող բառը: Սակայն իւրայատուկ զօրութիւնները եւս մարդկային կը դարձնեն մեզ. խորքին մէջ` շատ աւելի մարդկային: Մասնաւորաբար` իւրայատուկ կարողութիւնը երեւակայելու մարդկութիւնը եւ նկարագրելու անոր էութիւնը: Հետեւաբար, դո՛ւն, ընթերցող, ըսէ՛ ինծի, ինչպէ՞ս տուրքերէ խուսափիլը պիտի աւելցնէր մարդկայնութիւնը անձի մը, որ գրած է. «Այս Տանքընը այնքա՛ն տկար կարողութիւններով ծնած էր, այնքա՛ն մաքրամաքուր էր իր բարձր դիրքին մէջ, որ անոր առաքինութիւնները շեփորահար հրեշտակներու պէս կը միջամտեն գահավիժումի իր ծանր անէծքին դէմ»:

Անիմաստ է նաեւ այն կարծիքը, թէ Շէյքսփիր աւելի հասկնալի կը դառնայ, երբ կը տեսնենք անոր հաշիւի տետրակները: Ի՞նչ կը նշանակէ հասկնալի դառնալ. սովորական ցած մակարդա՞կ մեր բոլորին պէս: Կարելի՞ է արժանիքի վերածել ոչինչ հասկնալը: Կարելի չէ ընտրութիւն մը կատարել այս երկուքին միջեւ: Սակայն կարելի է մտածել, թէ հասկնալ` կը նշանակէ բանաստեղծութիւն հասկնալ: Արժանիք մը, որ ունէր Շէյքսփիր: Այլ հարց, թէ ի՛նչ բան ծնունդ կու տայ բանաստեղծական հանճարին: Սակայն վստահաբար անոր տնտեսական ճարպիկ շահարկումները պիտի չկարենան բացատրել այս մէկը:

Այս բոլորը երկինքէն ինկած մանանայ են իրերը որոշ պարունակներու մէջ տեղադրողներու համար, որոնք կը սիրեն ապացուցել, թէ Շէյքսփիրի իւրաքանչիւր տողը կը պարունակէ ակնարկութիւն մը, որ անհասկնալի է, եթէ ծանօթ չենք պատմութեան, կամ` աւելի՛ն. եթէ չենք կարդացած իրենց կատարած յայտնաբերումները: Այժմ գիտենք, թէ Շէյքսփիր ցորեն կը մթերէր, ուրեմն ունինք նոր հայեցակէտ մը, մի՛ հարցնէք, թէ ի՛նչ, սակայն նոր հայեցակէտով կը դիտենք ցորենի տագնապին պատճառով յառաջացած խռովութիւնները Կորիողանոսի մէջ: Եթէ սով կը տիրէր, որուն համար պէտք էր ցորեն մթերել, ապա կարելի է բացատրել, թէ ինչո՛ւ մարդիկ անօթի էին «Քինկ Լիր»-ի մէջ:

Հետեւաբար, արդեօք Շէյքսփիրի թատրերգութիւնները նո՞ր կեանք պիտի ստանան մեզի համար: Այսպէս, խեղճ Թոմ ցրտահար էր, որովհետեւ ջերմաստիճանը մեծ անկում արձանագրած էր այն ամիսներուն, երբ Շէյքսփիր կը գրէր «Քինկ Լիր»-ը: Մաքպեթի ոգիները կը խուսափէին արեւէն, որովհետեւ ջերմաստիճանը դարձեալ բարձրացած էր նոյն տարուան վերջաւորութեան` պատճառ դառնալով մորթի քաղցկեղի համաճարակի մը: Ինչ կը վերաբերի Մարկոս Անտոնիոսի, որ Արեւելքի անկողինները կը նկարագրէ իբրեւ փափուկ, Շէյքսփիր գիտէր այս մէկը, որովհետեւ բամպակէ սաւաններ եւ բարձի երեսներ կը ներածէր Եգիպտոսէն: Անշուշտ` ապօրինի…

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )