Լուսանկարներ` Հոգու Տեսողութեամբ

ԹԱՄԱՐ ՅՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆ

Կան երեւոյթներ, որոնք կ՛ամփոփեն իրենց մէջ քանի մը բարձրարժէք իմաստներ: Այդպիսինն է Լիբանանի Համազգայինի Շրջանային վարչութեան ատենապետ Յակոբ Լատոյեանի բարի կամեցողութեան առաջարկով եւ Շրջանային վարչութեան կողմից կազմակերպուած Արմէն Ճենտերեճեանի լուսանկարների ցուցահանդէսը: Այն, որը եւս մի նշանակալի էջ գրանցեց Համազգայինի «Արթ Կալերի»ի «Լիւսի Թիւթիւնճեան» սրահում, որի տնօրէնն է իր գործին մեծ ջատագովութեամբ նուիրուած Յակոբ Հաւաթեանը:

Ե՜ւ բարձր գեղարուեստական մակարդակ, մասնագիտական որակ, ե՛ւ ազգային պատեհ վերաբերմունք, ե՛ւ մարդկային խղճմտանք ու համազգացութիւն: Տուեալ պարագայում` մեր սուրիահայ ազգակիցների նկատմամբ, քանզի ցուցահանդէսի հասոյթը պիտի յատկացուի Սուրիահայութեան օգնութեան ֆոնտին: Իրապէս, իմաստուն է ասացուածքը, որ տաղանդաւոր մարդը ամէն ինչում է տաղանդաւոր: Արմէն Ճենտերեճեանին ճանաչելով տակաւին երեւանեան մեր ուսանողական տարիներից, կարող եմ իր օրինակով եւս մէկ անգամ հաւաստել վերոյիշեալ իմաստութեան ճշմարտութիւնը: Եւ նշել նաեւ, որ նոյնը կարելի է ասել Արմէնի զուգեղբօր` Աշոտ Ճենտերեճեանի մասին: Եղբայրներ, որոնք իրենց կեանքում, աշխատանքային բնագաւառում, ստեղծագործական ասպարէզում արժանապատուօրէն կրում են իրենց հօր եղբայրակից, ականաւոր գրող, մտաւորական Մուշեղ Իշխանի տոհմի ծագումնաբանական արիւնը: Արմէն Ճենտերեճեանը, որը ներկայումս Պէյրութի «Բարսեղ Կանաչեան» երաժշտանոցի «Նիկոլ Աղբալեան» մասնաճիւղի տնօրէնն է եւ ջութակի դասատուն (իսկ Աշոտ Ճենտերեճեանը` «Բարսեղ Կանաչեան» երաժշտանոցի տնօրէնն է եւ այդտեղի ջութակի դասատուն) երկար տարիներ ապրել է Սուրիայում, կրելով  Հալէպի «Բարսեղ Կանաչեան» երաժշտանոցի տնօրէնի պաշտօնը: Եւ իր անչափ սիրած ստեղծագործական զեղումների` լուսանկարչութեան մի ամբողջ պատկերասրահ է նուիրել Սուրիային: Հալէպ եւ Դամասկոս, Քեսապ եւ Սեն Սիմոն, Փալմիրա եւ Սետնայա, ու անշուշտ Տէր Զօր… Այս տեղանքներից իւրաքանչիւրը, որ Սուրիայի աշխարհագրական քարտէզի բաբախուն երակն է, իրենց իւրովի պատկերն ու մեկնաբանումն են ստացել Արմէն Ճենտերեճեանի լուսանկարներում:

… Գեղարուեստական մշակոյթի չափազանց իւրատիպ, բարդ եւ հազուադէպ հանդիպող տեսակ գոյութիւն ունի, որ կոչւում է գեղարուեստական լուսանկարչութիւն: Բառն ինքը արդէն յուշում է տուեալ բնորոշման, եզրաբանման էութիւնն ու իմաստը. գեղարուեստական, որը ակնբախօրէն տարբերւում է պարզ, սովորական, առտնին լուսանկարչութիւն-վաւերագրութիւնից: (Այստեղ ես բնաւ չեմ ցանկանում արժէքազրկել զուտ վաւերագրական լուսանկարչութիւնը եւ դրա վարպետներին, այլ պարզապէս նշում եմ լուսանկարչական արուեստի այդ երկու տեսակների էական տարբերութիւնը):

Արմէն Ճենտերեճեանի լուսանկարները` թէ ցուցադրուած «Լիւսի Թիւթիւնճեան» սրահում, եւ թէ՛ բոլոր մնացեալները, որ երջանիկ առիթներ եմ ունեցել տեսնել-վայելելու, պատկանում են հէնց այդ գեղարուեստական լուսանկարչութեան տեսակին: Եւ դա թէ՛ ընդհանրապէս, եւ թէ՛ մասնաւորապէս տուեալ պարագայում, Արմէն Ճենտերեճեանի կողմից թարմաշունչ, գեղեցիկ ու իւրօրինակ ներմուծում է արուեստի այդ սեռի մէջ: Նշենք, որ Արմէն Ճենտերեճեանը բազում անհատական, հանրապետական, համամիութենական, միջազգային ցուցահանդէսների մասնակից է (Հայաստան, Ռուսաստան, Ուքրանիա, Էսթոնիա եւ այլ ու այլ…):

«Ես տակաւին պարման տարիքից շատ եմ սիրել զբօսնել, ճամբորդել, եւ միշտ ինձ հետ եմ ունեցել լուսանկարչական խցիկ: Լուսանկարել հայրենիքիս պատկերները` իմ ամենահետաքրքրական, ամենասիրուած զբաղմունք էր: Քայլում էի Երեւանի փողոցներով, մտնում էի Դիլիճանի անտառը, զմայլւում էի Զանգեզուրի լեռնաշխարհով` եւ ամէն մի շէնք, ամէն ծառ, ամէն քար ասես խօսում էին ինձ հետ, նայում էին ինձ եւ իրենց էութեան խորքից ասես խնդրում էին ինձ. «լուսանկարիր մեզ, թող այդպէս միշտ քեզ հետ լինենք, քո կողքին, եւ թող միշտ մենք զրուցենք միմեանց հետ, մանաւանդ, երբ քեզ պաշարի մարդկային անտակ կարօտը եւ տրտմութիւնը»,- պատմում է Արմէնը:

Արմէն Ճենտերեճեանը որպէս գեղարուեստական լուսանկարիչ օժտուած է հիանալի յատկութեամբ. նա անսխալօրէն գիտի, ենթագիտակցաբար, իր ներքին նրբին հայեացքով, իր զգայուն հոգու տեսողութեամբ կռահում է, թէ ինչպէ՞ս պէտք է լուսանկարել տուեալ տեսարանը, ինչպիսի՞ հեռաւորութիւնից, օրուայ ո՞ր ժամին, ի՞նչ տեսանկիւնից ու դիրքից: Եւ իր ներքին տեսողութիւնը չի վրիպում, զանց չի առնում եւ ոչ մի թուացեալ «մանրուք»: Նման վարպետ լուսանկարչի համար կարեւոր նշանակութիւն ունի ամէն մի մանրամասն` տարածութեան իւրաքանչիւր սանթիմեթրը, լոյս-ստուերի ամենաննշմարելի խաղը, մարդկային բազմութեան եւ կամ դրա ի սպառ բացակայութեան հանգամանքը եւ այլ ու այլ: Նա որսում է տուեալ տեսարանի տուեալ պահի «կեանքը», ներքին բաբախումը, եւ հէնց ա՛յդ է պատճառը, որ Արմէն Ճենտերեճեանի լուսանկարները իրապէս, խօսուն են եւ արտայայտիչ: Նրանք ե՛ւ որպէս վերապրած յուշ, ե՛ւ որպէս ներկայիս վերապրում ներթափանցում են հոգուդ մէջ եւ դառնում էութեանդ փոքր, թանկ մասնիկը:

Հալէպի Թիլելը իր մշտապէս մտահոգ մարդկանց եռուզեռով, Սալիպիէն իր հին գեղատեսիլ շէնքերով, Քեսապը` իր հնաոճ ու նորակառոյց շնչով, Պալմիրան` իր նախաքրիստոնէական շրջանի փառայեղ տաճարի սիւնազարդ կոթողներով, Տէր Զօրը` այսօրուայ մեր երիտասարդների պահանջատիրական երթով… Եւ այսպէս` ամբողջ մի երկիր, մի Սուրիա, որի ճակատագիրը այդքան սերտօրէն առնչուած է մեր ազգին:

«Ես բարոյական բաւարարուածութիւն եմ զգում, որ այս ցուցահանդէսը նուիրուած է Սուրիային: Սիրտս ցաւում է մեր սուրիահայ ազգակիցների համար, ուրախ կը լինեմ, եթէ գոնէ ինչ-որ չափով օգտակար լինի այս ամէնը նրանց նիւթապէս օժանդակելու համար»,- ասում է Արմէնը:

… Այս ցուցահանդէսը նայելիս, կարող է առաջանալ մի հարց. ցուցահանդէսը նուիրուած է Սուրիային, պատկերուած են միայն Սուրիայի տեղանքները, քաղաքները, բնութիւնը եւ այն բացուած է յատուկ ա՛յս օրերում: Ուրեմն ի՞նչ կապ ունեն այս ցուցահանդէսում ցուցադրուած վեց գեղարուեստական լուսանկարներ, որոնց վրայ պատկերուած է… ԱՐԱՐԱ՜ՏԸ:

Ո՛չ, այսպիսի հարց չի՛ կարող առաջանալ: Քանզի՜… քանզի ի՞նչ հայ առանց Արարատի: Ի՞նչ արուեստ առանց Արարատի ներկայութեան: Ի՞նչ պահանջատիրութիւն առանց Արարատին տէր լինելուն:

Ի՞նչ յաւերժող ընթացք առանց Արարատի` մեզ նայող յաւերժող հայեացքի…

Եւ որքա`ն նրբախոր, ազնիւ հայորդու մղում է սա` խնդրոյ առարկայ ցուցահանդէսին ներկայացնել նաեւ Արարատի գեղարուեստական լուսանկարները: Մեր յաւերժող Այցեքարտն է դա: Ուզո՞ւմ էք իմանալ ես ո՞վ եմ, ուզո՞ւմ էք իմանալ ես ի՞նչ եմ լուսանկարել եւ ի՞նչ եմ ասում դրանով, ուզո՞ւմ էք իմանալ ես որտեղի՞ց եմ եւ ո՞ւր եմ գնում… Ուրեմն նայէք Արարատին: Իմ լուսանկարած, իմ երազած, իմ-ձեր Արարատին:

Արարատ լերան վեց գեղարուեստական լուսանկարները կատարուած են այնպիսի բարձրագոյն վարպետութեամբ, որ եթէ չիմանաս նախապէս թէ դրանք լուսանկարներ են, ապա վստահօրէն կը բնորոշես դրանք որպէս բուն գեղարուեստական գեղանկարչութիւն, արուած վարպետի գունապնակային վրձնով: Նոյն լեռը պատկերուած-շնչաւորուած է վեց կտաւների վրայ տարբեր տեսադաշտից, տարբեր լուսա-ստուերային խաղերի ջերմագորով գրկում, տարբեր բնապատկերային ելեւէջների հարստութեամբ…

«Ես շատ եմ սիրում լուսանկարելու պահը: Մտովի ես «խաղում եմ» բնապատկերի հետ, հոգուս մէջ թեւ է առնում մի իւրայատուկ կապ այդ բնապատկերի ու իմ մէջ այդ պահին հնչող երաժշտութեան հետ: Եւ այդ ամէնը նաեւ, ասես իմ ինքնաարտայայտման իւրովի պահը լինի»,- ասում է Արմէն Ճենտերեճեանը:

Իրապէս, նման զգացողութիւնը կարող է պաշարել միայն ներքին տաղանդ ունեցող էակին. բնութիւն տեսնելու եւ սիրելու, նրան հարազատօրէն պատկերելու, իր լուսանկարչական խցիկով նրա մէջ մի նոր շունչ, իմաստ, նոր կեանք դնելու տաղանդը:

… Ահա այսպիսի մտորումներ ծնուեցին իմ մէջ, երիցս գալով Համազգայինի Art Gallery ու դիտելով Արմէն Ճենտերճեանի ցուցահանդէսը:

Վարձքդ կատար` Լիբանանի Համազգայինի Շրջանային Վարչութիւն ու սրահի տնօրէն: Եւ հոգու տեսողութեամբ լուսանկարելու նորանոր նուաճումներ քեզ` Արմէն Ճենտերեճեան:

ԹԱՄԱՐ ՅՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆ
Արուեստագիտութեան դոկտոր