«Ամէն Հայ Եղեռնի Պատմութիւն Մը Ունի. Ամէն Հայ Նահատակ Մը Ունի Իր Հոգւոյն Մէջ»

«ԱԶԱՏ ՕՐ»

«Libra-6 Productions, Inc.» կազմակերպութիւնը ձեռնարկած է «Վկայագրութիւններ» կոչուող ծրագիրի մը, որ կը միտի անգլերէնով հրատարակել Եղեռնի զոհերու, Եղեռնէն ազատողներու եւ անոնց գերդաստաններուն պատումները` գրի առնուած զոհերու եւ վերապրողներու յաջորդ սերունդին կողմէ:

«Libra-6 Productions, Inc.» Նիւ Եորք նահանգին մէջ արձանագրուած ոչ շահութաբեր կազմակերպութիւն է եւ համամարդկային խնդիրներ կը հետապնդէ` թատրոնի, արուեստի եւ մշակութային ձեռնարկներու միջոցով:

Տուեալ ծրագրի մասին յաւելեալ տեղեկութիւններ քաղելու նպատակով Յունաստանի մեր պաշտօնակից «Ազատ Օր»-ի խմբագրութիւնը կապ հաստատած է կազմակերպութեան նորընտիր նախագահ տոքթ. Հրանդ Մարգարեանին հետ, Նիւ Եորք, եւ անոր հետ ունեցած է հետեւեալ հարցազրոյցը.

«ԱԶԱՏ ՕՐ».- Ե՞րբ եւ ինչպէ՞ս սկիզբ առաւ վկայութիւնները համախմբելու եւ հատորներով հրատարակելու գաղափարը:

ՀՐԱՆԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ.- Վերջին տարիներուն, քանի մը ծանօթներ, որոնք Եղեռնէն վերապրողներու զաւակներ են, որոշած էին իրենց գերդաստաններուն` հօր, մօր, մեծ հօր, մեծ մօր պատմութիւնները գրի առնել, յատկապէս` իրենց զաւակներուն եւ թոռներուն համար: Առիթ ունեցայ կարդալու այդ պատումները: Անդրադարձայ, որ այս պատումները ո՛չ միայն անհատական արժէք ունին, այլ մեր Դատին համար մեծագոյն վաւերական արձանագրութիւններ են: Եթէ այս քանի մը հոգին գրած են իրենց գերդաստաններուն մասին, արդեօք ուրիշներ ալ չկա՞ն, որոնք նման պատումներ ունին: Այդ եղաւ խթանը` ճիգ ընելու եւ փորձելու, կարելիութեան սահմաններուն մէջ, հաւաքել այս խիստ կարեւոր վաւերագրութիւնները:

Ես ալ Եղեռնէն ազատած հօր եւ մօր վերջին զաւակն եմ: Հայրս եւ իր համագիւղացիները ամէն գիշեր կը հաւաքուէին թղթախաղի` մեր տունը: Դադարներու պահուն էր, որ անոնք կը խօսէին իրենց անցած տառապանքի ճանապարհներէն: Մանուկի մը համար շատ կանուխ էր հասկնալու Եղեռնի բուն էութեան իմաստն ու խորհուրդը: Տարիներ անցան եւ հասունութեան հետ եկաւ գիտակցութիւնը` հետապնդելու անարգուած ազգի մը արդար Դատը եւ անոր հետ կապուած խնդիրները: Հրապարակային դասախօսութիւններով, գրութիւններով եւ, յատկապէս, թատերական գործերով կեանքիս մեծ մասը տրամադրեցի բազմերես Եղեռնի տարբեր խնդիրներուն:

Եղեռնը բարդ նիւթ է: Ան, անհատական, հաւաքական, ազգային, մարդկային, համամարդկային, ընկերային, հոգեբանական եւ քաղաքական մանրամասնութիւններով, բարդ եւ բազմերես խառնարան մըն է: Պիտի չըլլա՛յ որեւէ գրական երկ, պատմութեան գիրք, գեղարուեստական գործ, քաղաքական եւ ընկերային գիտաժողով, որ ներկայացնէ Եղեռնի բարդ ամբողջութիւնը: Անկարելի՛ է: Եղեռնը կը նմանի պատմութեան եւ գիտական այն պեղումներուն, որոնք անյատակ գանձեր կը պարունակեն: Որքան «նորութիւն»-ներ դրսեւորուին, անոնց ետին նո՜ր նորութիւններ կը յայտնուին: Այդ իսկ պատճառով, ցարդ գրուած բազմաթիւ սքանչելի պատումներու եւ յուշագրութիւններու կողքին, կան բազմաթիւ պատումներ, որոնք կը սպասեն երեւան գալու: Մէկ ու կէս միլիոն «պատում»-ներէն ինչ որ ալ փրկուի, մեր Դատին հետապնդման համար անկասկած դրական քայլ պիտի ըլլայ: Ահա այս մտահոգութիւններէն թելադրուած` ձեռնարկեցինք այս աշխատանքին:

«ԱԶԱՏ ՕՐ».- Հայոց ցեղասպանութենէն վերապրողներու յուշերը միշտ դժուար եղած է ամփոփել գիրքերու կամ երիզներու մէջ: Մինչեւ հիմա քանի՞ աշխատանքներ կան, որոնց մէջ կարելի եղած է անձնական վկայութիւններ ներառել:

ՀՐԱՆԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ.- Ճիշդ է ձեր նշումը: Մինչեւ հիմա, Եղեռնէն ազատածներու յուշերը երկու հիմնական ձեւով ներկայացուած են. առաջինը` գրութիւններով եւ երկրորդը` ձայնագրութիւններով: Առաջինը, որ յուշագրութիւններ, առհասարակ անհատական նախաձեռնութիւններ եղած է: Վերապրողներն են, որոնք պահանջը ունէին իրենց տառապանքին բաժնեկից դարձնելու մեզ` յաջորդ սերունդներուն: Մեծ է թիւը իրենց յուշերը գրի առնողներուն: Դժուար է բոլորին անունները տալ: Մահացու մեղք պիտի ըլլայ, եթէ անոնցմէ ոեւէ մէկը մոռցուի: Կան նաեւ հաւաքական պատումներու գործեր: Այս մարզին մէջ Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան միաբաններէն Ներսէս վրդ. Բախտիկեանի խմբագրութեամբ, 1960-ական թուականներուն, «Մատենաշար Ապրիլեան Եղեռնի» հաւաքաշարը կարեւոր տեղ կը գրաւէ յուշագրութիւններու պահպանման մարզին մէջ: Անհատական նախաձեռնութիւններուն մէջ Հայկազուն Եափուճեանի (1965, Պէյրութ), Վերժինէ Սվազլեանի (2000, Երեւան) գործերը ընդհանուր նիւթերու հետ միասին, կարեւոր յուշագրութիւններ կը պարունակեն:  Սեդա Քիլեճեանի (1985, Պէյրութ) գործը ուղղակի վերապրողներու յուշագրութիւն է: Գրաւոր հրատարակութիւններու կողքին, կան նաեւ ձայնագրուած բանաւոր արխիւներ: Այս մարզին մէջ, յատկապէս կարեւորագոյն արժէք ունի «Զօրեան» ուսումնական կեդրոնի հաւաքածոն, ապա` Ռիչըրտ Յովհաննէսեանի հաւաքածոն: Լսած եմ նաեւ, որ Հալէպի մէջ եղած են ձայնագրութիւններ:

«ԱԶԱՏ ՕՐ».- Ինչո՞վ պիտի տարբերի «Վկայութիւններ»-ու ձեր նախաձեռնութիւնը:

ՀՐԱՆԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ.- Վկայագրութիւնները հիմնուած պիտի ըլլան յուշագրութիւններու վրայ: Ընդհանուր գիծերու մէջ կարելի է զուգահեռներ գծել յուշագրութիւններու եւ վկայագրութիւններու միջեւ, բայց նպատակի եւ բովանդակութեանց մանրամասնութիւնները կը տարբերին:

Մեր կատարելիքը «վկայագրութիւն» է, որուն բուն մօտեցումը հետեւեալն  է.

ա.- Մեզի ղրկուած յուշագրութիւնները պիտի վերանայինք, ընտրենք պատահարները եւ ժամանակագրական շարադրութեամբ, ազգային դատական հարցի համար փաստագրական թղթապանակ պատրաստենք, այլ խօսքով` «վկայագրութիւն»:

բ.- «Վկայագրութիւններ»-ը զերծ պիտի ըլլան` ազգագրական ուսումնասիրութենէ, մշակութային վեհութիւններ, սովորոյթներ, ասացուածքներ յիշելէ:

գ.- «Վկայագրութիւններ»-ը գեղարուեստական երկ պիտի չըլլան, այսինքն բանաստեղծութիւն, վէպ պիտի չտպենք:

դ.- «Վկայագրութիւններ»-ը զերծ պիտի ըլլան նաեւ ընդհանուր տեսութիւններ արծարծելէ, քաղաքական կամ այլ մեկնաբանութիւններ ներկայացնելէ:

ե.- Գիրքը պիտի պարունակէ նաեւ գրութիւններուն մէջ գործածուած բոլոր վայրերու համառօտ պատմականը, ուր յատկապէս պիտի նշուին այդ վայրին մէջ ապրած հայերու, եկեղեցիներու եւ դպրոցներու թիւերը, անցեալին եւ ներկայիս:

զ.- Պիտի ցանկագրուին հայկական վայրերը` անոնց ներկայի թրքական անուանափոխութիւններով:

է.- Համառօտ ձեւով պիտի տանք օտար կազմակերպութիւններու կատարած որբահաւաքի եւ որբանոցներու գործերը:

Ուրեմն «Վկայագրութիւններ»-ը պիտի պարունակեն Եղեռնի հետ անմիջականօրէն կապուած դէպքերու հում նիւթերը, շարահիւսական կառոյցով, ինչպէս նաեւ` այդ դէպքերուն հետեւանքները:

Կը յուսանք, որ հաւաքական այս վկայագրութիւնները պատկան մարմիններուն համար, իրական դէպքերու պատումով, դատապարտող փաստացի արձանագրութիւններ կ՛ըլլան: Կը կարծենք այս մօտեցումով մեր ազգային Դատի այս հանգրուանին անոր նպաստած ըլլալ:

«ԱԶԱՏ ՕՐ».- Ձեր ծանուցումին ընդառաջողներ եղա՞ծ են ցարդ:

ՀՐԱՆԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ.- Բարեբախտաբար` այո՛: Մեծ թիւով գրութիւններ ստացած ենք հետեւեալ երկիրներէն` Միացեալ Նահանգներու տարբեր նահանգներէն, Քանատայէն, Հարաւային Ամերիկայէն, Հայաստանէն, Լիբանանէն եւ Անգլիայէն: Կը հաւատանք, որ դեռ բազմաթիւ յուշագրութիւններ կան, որոնք կը սպասեն հրատարակուելու: Մեր խնդրանքն է` բոլոր անոնք, որոնք յուշեր ունին, առաքեն մեզի իրենց գրութիւնները, որովհետեւ ժամանակը իր աւերը կը գործէ:

«ԱԶԱՏ ՕՐ».- Դիմումը ուղղուած է վերապրողներու ժառանգորդ` յաջորդ սերունդի զաւակներուն եւ թոռներուն, որոնք մեծերու յիշատակներու պատումներուն վրայ յենած աշխատանք պիտի ներկայացնեն: Վաւերական ի՞նչ արժէք կը ներկայացնեն այս վկայութիւնները:

ՀՐԱՆԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ.- Նոյն մտահոգութիւնը մենք ալ ունէինք: Սակայն նկատեցինք, որ մեզի յղուած գրութիւնները երկու մակարդակի վրայ են: Մեծ մասը ուղղակի՛ անհատական արձանագրութիւններ են նոյնինքն Եղեռնէն վերապրողներու կողմէ: Անոնք իրենց յուշերը գրի առած են ատենին եւ առիթը չեն ունեցած հրատարակելու: Բարեբախտաբար իրենց զաւակները եւ երբեմն ալ թոռները մասունքի պէս պահած են այս յուշագրութիւնները: Մենք, փափկանկատութեամբ, այդ բնագիրներուն կրկնօրինակները կը խնդրենք միայն: Բնագրերը, որպէս յիշատակ, կ՛ուզենք, որ գերդաստանը պահէ: Նոյնիսկ կը թելադրենք, որ Հայաստանի Պատմութեան թանգարան ղրկեն:

Մեր ստացածներուն երկրորդ մասը ազատածներու զաւակներուն պատումներն են: Այս վերջիններու պարագային, նշուած դէպքերուն թուականները, վայրերը, յաջորդականութիւնը կը ստուգուին, բաղդատականը կ՛ընենք այլ պատումներուն մէջ նշուած թուականներուն հետ: Կը հաւատանք, որ վերապրողներուն զաւակները իրենց ծնողաց ցաւին ուժգնութիւնը հարազատօրէն կ՛արտայայտեն: Տարօրինակօրէն դէպքերը շատ յաճախ այնպիսի մանրամասնութեամբ նկարագրուած են, որ կարծէք ականատես մըն է գրողը:

«ԱԶԱՏ ՕՐ».- Ճի՞շդ է ենթադրել, թէ այս հրատարակութիւնը Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակի ժամկէտով նախատեսուած է:

ՀՐԱՆԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ.- Իրականութեան մէջ` ո՛չ: Մեր հասկացողութեամբ, Եղեռնի կարեւորութիւնը եւ ահաւորութիւնը ամեակներով չէ՛, որ պիտի ճշդուի: Եղեռնը Եղեռն էր երէ՛կ, այսօ՛ր եւ վա՛ղը: Պիտի դադրի՞նք մեր չլուծուած եւ անտեսուած Հարցը հետապնդելէ հարիւրամեակէն ետք: Ո՛չ: Այնքան ատեն որ  թրքական կառավարութիւնը չէ ընդունած իր նախորդ կառավարութիւններուն ոճիրը, այնքան ատեն որ արդար հատուցում չէ եղած հայ ժողովուրդին, այնքան ատեն որ մենք կը մնանք պահանջատիրական դերին մէջ:

Կը կարծենք նաեւ, որ մենք ազգային պարտականութիւն ունինք մեզ նախորդող սերունդին նկատմամբ, որովհետեւ անոնց կեանքերը մեր ազգային հոլովոյթին մաս կը կազմեն, հայոց պատմութիւնը ձեւաւորող մասնիկներ են:

Այս բոլորը կը բխին այն գիտակցութենէն, որ «Ամէն հայ նահատակ մը ունի իր հոգւոյն մէջ»: Հաւաքական այդ նահատակները անհանդարտ են եւ մեզ կը մղեն պայքարելու, յարատեւելու եւ իրականացնելու իրենց անկատար տենչերը, իղձերն ու երազները:

Շնորհակալութիւն` այս առիթին համար: Կը յուսամ, որ այս լուսաբանութիւնները առիթ կ՛ընծայեն, որ ձեր եւ այլ շրջաններէ պատումները բազմանան:

 

ՎԿԱՅԱԳՐՈՒԹԻՒՆ-ՀՐԱՒԷՐ ԵՂԵՌՆԻ ԶՈՀԵՐՈՒ
ԵՒ ՎԵՐԱՊՐՈՂՆԵՐՈՒ ԺԱՌԱՆԳՈՐԴՆԵՐՈՒՆ

Գրութիւնները հայերէնով կամ անգլերէնով կրնան ըլլալ:

Կարելիութիւն չունինք այլ լեզուներէ թարգմանելու: Գրութիւնները կարելի է յղել հետեւեալ ե-հասցէին`
[email protected]

Կը խնդրենք նկատի առնել հետեւեալ կէտերը.

1.- Գրութիւնները պէտք է անձնական պատումներ ըլլան:

2.- Նշել զոհերուն, վերապրողներուն անունները, ծննդավայրերը, աքսորի ճանապարհը:

3.- Գրութիւնները` 1-15 էջ, կրնան ըլլալ անգլերէն կամ հայերէն. թարգմանութիւնը անվճար է:

4.- Քաջալերելի է ղրկել ընտանեկան կամ անհատական նկարներ, քարտէսներ:

5.- Վաւերականութեան համար գրողները պէտք է ներկայացնեն իրենց համառօտ կենսագրական գիծերը, անունն ու մականունը, հասցէն, հեռախօսի թիւը, ե-հասցէն:

6.- Գրութիւնը ընդունելու կամ մերժելու որոշումը վերապահուած է «Libra-6»-ին:

7.- Նիւթական յատկացում պիտի չկատարուի ոեւէ գրողի:

8.- Հրատարակութիւնը կ՛արձանագրուի Միացեալ Նահանգներու օրէնքներուն համաձայն եւ գիրքէն օրինակ մը կը նուիրուի անձին: